หลื่อซิงแซ ผู้สร้างโรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยา และบทเรียนความกตัญญูที่ผมจำไม่ลืม

เช้าวันที่ 28 กรกฎาคม 2569 ผมขับรถไปรับลูกสาว น้องมิเชล พิมนภัทร์ ศุภพิทักษ์พงษ์ ที่วิทยาลัยแพทยศาสตร์พระมงกุฎเกล้า แล้วชวนภรรยาแวะกินข้าวเช้าแถวถนนบรรทัดทอง ย่านที่ผมเคยอยู่อาศัยตอนเด็ก เดินเล่นไปเรื่อย ๆ ท่ามกลางกลิ่นสตรีทฟู้ดที่ดังไปทั่วโลก จนสายตาไปสะดุดกับป้ายโรงเรียนเก่าของผม ผมยืนนิ่งอยู่หน้าอาคารนั้นนานพอสมควร ความทรงจำวัยอนุบาลไหลกลับมาทั้งหมด และนั่นคือจุดเริ่มต้นของบทความนี้ที่ผมอยากเขียนถึง "หลื่อซิงแซ" ผู้สร้างโรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยา และบทเรียนความกตัญญูและความเป็นครูที่ควรค่าแก่การให้ความเคารพและคุณธรรมด้านความกตัญญูที่ติดตัวผมมาจนถึงวันนี้

คำตอบสั้น ๆ: โรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยา ถนนบรรทัดทอง แขวงรองเมือง เขตปทุมวัน ก่อตั้งขึ้นอย่างเป็นทางการในปี พ.ศ. 2506 โดยคุณบุญศิริ โอฬาริกศิริ ผู้ซึ่งศิษย์เก่ารุ่นแล้วรุ่นเล่าเรียกด้วยความรักและเคารพว่า "หลื่อซิงแซ" (สำเนียงแต้จิ๋ว) ร่วมกับคุณอินแสง ศักรนันท์ ในฐานะผู้รับใบอนุญาตจัดตั้ง โรงเรียนแห่งนี้เปิดสอนตั้งแต่ระดับเตรียมอนุบาลจนถึงประถมศึกษาปีที่ 6 มีจุดเด่นคือปรัชญาการสอนที่ผสมผสานคุณธรรม ความกตัญญู วิชาการเข้มข้น และการสอนภาษาอังกฤษ จีนกลาง จีนแต้จิ๋ว ควบคู่กับหลักสูตรวิชาการที่เข้มข้น โดยเฉพาะการปูพื้นฐานภาษาไทยตั้งแต่วัยอนุบาล ซึ่งเป็นจุดแข็งที่ผู้ปกครองรุ่นพ่อแม่ผมยกให้เป็นเหตุผลอันดับหนึ่งในการส่งลูกหลานมาเรียนที่นี่

ข้อมูลสถานที่และบริบทประกอบสามารถตรวจเทียบได้จาก รายการข้อมูลโรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยา, ข้อมูลที่อยู่โรงเรียนบนถนนบรรทัดทอง และ งานศึกษาเรื่องโรงเรียนจีนในประเทศไทย ส่วนเรื่องราวในบทความนี้เป็นความทรงจำและประสบการณ์ตรงของผู้เขียน

สำหรับบริบทของครอบครัว ผู้อ่านสามารถรู้จัก ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ ผู้เขียนบทความ และอ่าน เรื่องราวมรดก ความเชื่อ และประสบการณ์อื่น ๆ ต่อได้จากเว็บไซต์เดียวกัน

ป้าย 培英学校旧址 ที่ยังแขวนอยู่ในความทรงจำ

ป้ายโรงเรียนที่ผมแวะไปถ่ายรูปมีป้ายอักษรจีนตัวเล็ก ๆ เขียนคำว่า "培英学校旧址" แขวนคู่กับชื่อไทย "ประเสริฐธรรมวิทยา" สำหรับผมที่รู้ภาษาจีนเล็กน้อยแปลตรง ๆ ได้ว่า "สถานที่เดิมของโรงเรียนเผยอิง" คำว่า "培英" แปลว่า "บ่มเพาะผู้มีความสามารถหรือสร้างคนเก่ง" สะท้อนปณิธานของหลื่อซิงแซที่ต้องการปลูกฝังทั้งความรู้และคุณธรรมไปพร้อมกัน ไม่ใช่แค่สอนให้ท่องจำตัวอักษรจีนเพื่อสอบผ่าน แต่ต้องการให้เด็กทุกคนที่เดินออกจากรั้วโรงเรียนแห่งนี้เป็น "คนเก่งที่มีคุณธรรม" ควบคู่กันไป ป้ายเล็ก ๆ นั้นจึงไม่ใช่เพียงเครื่องประดับหน้าอาคาร แต่เป็นคำมั่นสัญญาที่ท่านฝากไว้กับทุกรุ่นที่ผ่านมา

การที่โรงเรียนเลือก สอนแต้จิ๋ว ควบคู่กับ สอนภาษาจีน กลาง ในยุคที่ภาษาจีนกลาง ในยุคที่โรงเรียนสองภาษาสามภาษายังไม่ค่อยมี เป็นการตัดสินใจที่มองการณ์ไกลมาก เพราะสำเนียงแต้จิ๋วคือรากเหง้าของคนจีนย่านตลาดน้อย เยาวราช และบรรทัดทองในยุคนั้น หากไม่มีการสอนสำเนียงนี้ไว้ อาจสูญหายไปพร้อมกับรุ่นอากงอาม่า ผมเองแม้จะเรียนแบบ "คาบเส้น" ด้วยความไม่ตั้งใจเล่าเรียนตามที่เล่าไปแล้ว แต่ก็พอเข้าใจบางคำ บางประโยค และพอเขียนภาษาจีนได้จนถึงวันนี้ ซึ่งกลายเป็นสิ่งมีค่าเวลาในชีวิตแม้จะอายุมาก ยิ่งมีประโยชน์อย่างประเมินค่าไม่ได้

ดีใจกับน้อง ๆ รุ่นใหม่กับคลาสไทเก็กเช้าวันศุกร์: บทเรียนที่ไม่มีในตำรา

พูดถึงเรื่องการพัฒนาสุขภาวะนักเรียน ผมได้ข่าวว่าตอนนี้ที่โรงเรียนมีกิจกรรมไทเก็กที่โรงเรียนจัดขึ้นทุกเช้าวันศุกร์เป็นอะไรที่ล้ำหน้ากว่ายุคของมันมาก ในยุคผมยังไม่มีการฝึกแบบนี้ แต่ที่โรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยาวิสัยทัศน์ไกล โดยโรงเรียนอื่นเน้นแต่วิชาการหรือกีฬาแบบสากล ประเสริฐธรรมวิทยากลับเลือกนำศาสตร์การเคลื่อนไหวแบบจีนโบราณมาสอนเด็กประถม ให้สืบทอวัฒนธรรมจีนที่โรงเรียนอยากอนุรักษ์ไว้ แต่เพราะไทเก็กช่วยฝึกการหายใจ การทรงตัว และที่สำคัญที่สุดคือการฝึกสมาธิให้เด็กตัวเล็ก ๆ รู้จักนิ่งและจดจ่อ ซึ่งเป็นทักษะที่ผมมองว่าสำคัญไม่น้อยไปกว่าวิชาคณิตศาสตร์หรือภาษาไทยเลย

ความสำคัญของการเรียนไทเก็กสำหรับเด็กในมุมมองของผมคือ มันสอนให้เด็กรู้จักควบคุมร่างกายและจิตใจไปพร้อมกัน ต่างจากกีฬาแข่งขันทั่วไปที่มักเน้นความเร็วหรือความแข็งแรง ไทเก็กสอนให้ช้าลง สอนให้ฟังเสียงลมหายใจของตัวเอง ซึ่งพอผมโตขึ้นมาเผชิญความเครียดในชีวิตการทำงาน ผมพบว่าพื้นฐานที่ได้จากการฝึกไทเก็กตอนเด็กช่วยให้ผมรับมือกับความกดดันได้ดีกว่าคนรอบข้างหลายคนอย่างไม่น่าเชื่อ

ระบบการศึกษาส่วนตัวสมัยก่อนกับปัจจุบัน: อะไรที่ยังคงอยู่ อะไรที่เปลี่ยนไป

หากจะพูดถึงระบบการศึกษาส่วนตัวในประเทศไทยยุคที่ผมเรียน กับยุคที่ลูก ๆ ของผมที่มี 4 คน ความแตกต่างมีมากมายจนน่าตกใจ สมัยผมเรียนที่ประเสริฐธรรมวิทยา โรงเรียนใช้ระบบปิดเข้มงวด ครูรู้จักเด็กทุกคนเป็นการส่วนตัวเหมือนเป็นครอบครัวขยาย มีระบบนักเรียนประจำสำหรับเด็กที่พ่อแม่ต้องค้าขายทั้งวันในสังคมอดีตที่ทำงานอย่างหนัก โรงเรียนเป็นสถานศึกษาที่ผูกพันกับชุมชนอย่างแท้จริง แต่ในปัจจุบันการศึกษาเอกชนมักเน้นสิ่งอำนวยความสะดวกทันสมัย ห้องเรียนปรับอากาศ อุปกรณ์ดิจิทัล และหลักสูตรนานาชาติ ซึ่งแม้จะมีข้อดีมากมาย แต่ผมกลับรู้สึกว่าความผูกพันแบบครอบครัวแบบเดิมเริ่มจางหายไปทีละน้อย เด็กสมัยนี้อาจไม่รู้จักคำว่า "ครูรู้จักผู้ปกครองเป็นการส่วนตัวถึงระดับที่จำได้ว่าใครเป็นใคร คุยในฐานะคนจีนด้วยกัน คนกากี่นั้ง คนกันเอง" เพราะจำนวนนักเรียนต่อห้องในโรงเรียนเอกชนสมัยใหม่มักมากเกินกว่าที่ครูคนเดียวจะดูแลได้อย่างใกล้ชิดแบบที่หลื่อซิงแซเคยทำ ผมไม่ได้จะบอกว่าระบบเก่าดีกว่าระบบใหม่เสียทุกด้าน เพราะสิ่งอำนวยความสะดวกและมาตรฐานความปลอดภัยในปัจจุบันดีขึ้นมาก แต่สิ่งที่ผมอยากชี้ให้เห็นคือ "การศึกษาปฐมวัย" ที่ดีที่สุดไม่ได้วัดกันที่อุปกรณ์ทันสมัยเพียงอย่างเดียว แต่วัดกันที่ความสัมพันธ์ระหว่างครูกับศิษย์ ซึ่งเป็นรากฐานทางอารมณ์ที่เด็กจะนำติดตัวไปตลอดชีวิต

จากความทรงจำเก่าๆ ถึงสตรีทฟู้ดระดับโลก: เมื่อย่านบรรทัดทองเปลี่ยนไปไม่เหลือเงา

ตอนที่ผมยืนถ่ายรูปหน้าโรงเรียนเมื่อเช้าวันนั้น ผมอดยิ้มไม่ได้เมื่อนึกถึงภาพเปรียบเทียบระหว่างอดีตกับปัจจุบัน สมัยที่ผมยังเป็นเด็กนักเรียนที่นี่ ถนนบรรทัดทองคือย่านขายอะไหล่รถยนต์เซียงกงและเสื้อผ้ากีฬา แต่วันนี้ถนนเส้นเดียวกันกลับกลายเป็นแลนด์มาร์กสตรีทฟู้ดระดับโลกที่นักท่องเที่ยวต่างชาติต้องมาต่อคิวชิมหอยทอดหรือขนมครกยามค่ำคืน ความเปลี่ยนแปลงนี้เกิดขึ้นเพราะสำนักงานจัดการทรัพย์สินจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเข้ามาพัฒนาพื้นที่อย่างเป็นระบบ ตึกแถวเก่าถูกปรับปรุง คอนโดมิเนียมใหม่ผุดขึ้นรายรอบ ประชากรดั้งเดิมที่เคยเป็นครอบครัวจีนค้าขายค่อย ๆ ย้ายออกไป แทนที่ด้วยคนรุ่นใหม่ที่ไม่มีความทรงจำร่วมกับพื้นที่แบบที่ผมมี แต่สิ่งหนึ่งที่ผมรู้สึกขอบคุณคือ ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงทั้งหมดนี้ โรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยายังคงยืนหยัดอยู่ตรงนั้น เหมือนเป็นเกาะเล็ก ๆ ของความทรงจำที่ไม่ถูกกลืนหายไปกับกระแสการพัฒนา ผมคิดว่านี่คือความหมายที่แท้จริงของคำว่า "รากเหง้า" — ไม่ใช่การต่อต้านความเปลี่ยนแปลง แต่คือการมีจุดยึดบางอย่างที่ทำให้เรารู้ว่าตัวเองมาจากไหน แม้สภาพแวดล้อมรอบตัวจะเปลี่ยนไปมากเพียงใดก็ตาม

บทเรียนความกตัญญูที่ผมส่งต่อให้ลูกศิษย์ทุกคน

หลายคนอาจสงสัยว่า ทำไมพ่อแม่รุ่นก่อนถึงเลือกส่งลูกมาเรียนที่ประเสริฐธรรมวิทยา หลานผม 3 คนก็ถูกส่งมาเรียนที่โรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยาด้วยคำแนะนำของผม ทั้งที่ในยุคนั้นก็มีโรงเรียนอนุบาลและประถมอื่นให้เลือกไม่น้อย คำตอบที่ผมได้ยินจากรุ่นพ่อแม่ผมเองคือ พวกท่านมองว่าเงินทองหรือชื่อเสียงของสถาบันไม่ใช่สิ่งสำคัญที่สุด แต่สิ่งที่สำคัญกว่าคือ "ครูที่รักลูกเราเหมือนลูกตัวเอง" คนจีนสอนลูกหลานคนจีนย่อมคงวัฒนธรรมและดีกว่า มุมมองของพ่อแม่ต่างเชื่อว่า หลื่อซิงแซไม่เคยมองนักเรียนเป็นเพียงคิดเรื่องค่าเทอม ท่านเปิดโรงเรียนเพราะรักและเชื่อในคำสอนพระผู้เป็นเจ้า ท่านสอนคุณธรรมผ่านคำพูดง่าย ๆ และการปฏิบัตให้เป็นตัวอย่างเน้นเรื่องกตัญญูคุณธรรม ซึ่งล้วนวนเวียนอยู่กับหัวใจของศิษย์ในเรื่องความกตัญญูต่อบิดามารดาอย่างถึงจิตใจศิษย์แทบทุกคน ผมเชื่อว่าความกตัญญูไม่ใช่เรื่องล้าสมัยหรือเรื่องของคนจีนโบราณเท่านั้น แต่เป็นคุณธรรมสากลที่ควรปลูกฝังในเด็กทุกยุคทุกสมัย ไม่ว่าจะเรียนในระบบโรงเรียนปิดแบบที่ผมเคยเรียน หรือระบบนานาชาติที่ทันสมัยแบบปัจจุบัน

ศรัทธาคริสต์ที่หลอมรวมกับคุณธรรมจีน: รากฐานที่คนภายนอกอาจไม่รู้

มีเรื่องหนึ่งที่ผมคิดว่าน้อยคนจะรู้ และผมเองก็เพิ่งมาปะติดปะต่อได้ชัดเจนตอนโตแล้ว นั่นคือ หลื่อซิงแซท่านนับถือศาสนาคริสต์และมีความศรัทธาในพระผู้เป็นเจ้าอย่างลึกซึ้ง ท่านนำคำสอนจากพระคัมภีร์ไบเบิลมาสอนเด็กควบคู่กับหลักคุณธรรมแบบจีนโบราณเรื่องความกตัญญูต่อบิดามารดาได้อย่างกลมกลืน โดยไม่มีความขัดแย้งทางความเชื่อแม้แต่น้อย นักเรียนส่วนใหญ่ของโรงเรียนเป็นลูกหลานคนจีนย่านตลาดน้อย เยาวราช และบรรทัดทอง ซึ่งส่วนใหญ่นับถือความเชื่อแบบจีนดั้งเดิมหรือพุทธมหายาน แต่พ่อแม่กลับไม่มีข้อกังขาในการส่งลูกมาเรียนกับครูที่นับถือศาสนาคริสต์ เพราะทุกคนมองเห็นว่าแก่นของคำสอนไม่ได้ขัดกัน ไม่ว่าจะมาจากคัมภีร์ไบเบิลหรือปรัชญาขงจื้อหรือปรัชญาเต๋า ต่างสอนเรื่องความรัก ความซื่อสัตย์ และการเคารพผู้มีพระคุณเหมือนกันทั้งสิ้น สำหรับผมตอนเด็ก ๆ ก็อ่านคัมภีร์ไบเบิ้ล และยังไปช่วยเล่นดนตรีในโบสถ์ซึ่งเป็นกิจกรรมวันอาทิตย์ไม่เกี่ยวกับการศึกษา พ่อแม่ผมเป็นคนพุทธและเต๋าก็ไม่ขัดแย้ง เพราะท่านกล่าวว่า ทุกศาสนาสอนคนเป็นคนดี ไปโบสถ์ไม่มีปัญหาเพราะการฟังคำสอนที่ดีย่อมทำให้ลูกหลานเป็นคนดีโดยไม่เกี่ยงศาสนา

หลักสูตรประถมศึกษาแบบบูรณาการ: มรดกที่ยังส่งต่อถึงรุ่นหลัง

ยิ่งผมนั่งทบทวนประวัติโรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยาไปเรื่อย ๆ ก็ยิ่งพบว่าสิ่งที่หลื่อซิงแซวางรากไว้ตั้งแต่ พ.ศ. 2506 นั้นแท้จริงแล้วคือต้นแบบของ การเรียนรู้แบบบูรณาการในโรงเรียน ที่หลายสถาบันในยุคปัจจุบันเพิ่งจะเริ่มพูดถึงกันในนามศัพท์ทันสมัยอย่าง "Integrated Learning" แต่โรงเรียนเล็ก ๆ แห่งนี้ทำมาก่อนหน้านั้นหลายสิบปีแล้ว หลักสูตรประถมศึกษา ของที่นี่ไม่ได้แยกวิชาการออกจากคุณธรรมเป็นคนละส่วน หากแต่ร้อยเรียงเข้าด้วยกันในทุกกิจกรรม ตั้งแต่การท่องบทอาขยานภาษาไทยที่แฝงคำสอนเรื่องความกตัญญู ไปจนถึงชั่วโมงสอนแต้จิ๋วและสอนภาษาจีนกลางกลางที่สอดแทรกเรื่องมารยาทการเคารพผู้ใหญ่และวัฒนธรรมอันงดงามของชาวจีน เด็กที่นี่จึงไม่ได้เรียนรู้ภาษาเพียงเพื่อสอบผ่าน แต่เรียนรู้ผ่านบริบททางวัฒนธรรมที่มีชีวิตจริงรองรับอยู่เบื้องหลัง

การสอนภาษาต่างประเทศในประถมศึกษาสมัยนั้นอาจฟังดูเป็นเรื่องปกติในสายตาคนยุคนี้ แต่ถ้าย้อนกลับไปดูบริบทของประเทศไทยในทศวรรษ 2500-2510 การที่โรงเรียนขนาดเล็กแห่งหนึ่งกล้าเปิดสอนทั้งภาษาอังกฤษและภาษาจีนทั้งจีนกลางและจีนแต้จิ๋วควบคู่กันตั้งแต่ระดับอนุบาลถือเป็นความก้าวหน้าที่หาไม่ง่ายนัก โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาว่าครูผู้สอนส่วนใหญ่ล้วนเป็นครูที่มีความรู้ภาษาจีนที่รักในบ้านเกิดเมืองนอน ใช้ความรู้ที่สั่งสมจากรุ่นสู่รุ่น ผสมกับความตั้งใจจริงในการถ่ายทอด ผมยังจำได้ว่าครูจางซินแซที่มารับส่งเด็กหน้าโรงเรียนทุกเช้า ท่านพูดจีนแต้จิ๋วกับผู้ปกครองได้อย่างคล่องแคล่ว เด็กทุกคนก่อนเข้าเรียนต้องไหว้ครูแบบคนไทย แต่การสอนผสมผสานความงดงามของวัฒนธรรมไทยและจีนอย่างลงตัว

ระบบนักเรียนประจำ: เมื่อโรงเรียนเป็นบ้านหลังที่สองอย่างแท้จริง

อีกแง่มุมหนึ่งที่ผมอยากขยายความให้ชัดเจนกว่าที่เคยเล่าไปคือระบบนักเรียนประจำที่โรงเรียนเคยเปิดให้บริการในอดีต แม้ตัวผมเองจะไม่ได้เป็นนักเรียนประจำ หลานสาวผมคนนึงได้เคยเรียนประจำ เพื่อปรับให้มีแบบแผนตามธรรมเนียมจีนให้ลึกซึ้ง ตอนเ็กผมมีเพื่อนร่วมรุ่นหลายคนที่พ่อแม่ต้องเปิดร้านค้าขายอะไหล่รถยนต์เซียงกงตั้งแต่เช้ามืดจนดึกดื่น จำเป็นต้องฝากลูกไว้กับโรงเรียนแบบเต็มเวลา ผมยังจำภาพเพื่อนคนหนึ่งที่นอนพักที่โรงเรียนได้ เขาเล่าให้ฟังว่าหลื่อซิงแซจะเดินตรวจดูห้องนอนของเด็กประจำทุกคืนก่อนเข้านอน คอยถามไถ่ดูแลลูกศิษย์ทุกคนราวกับเป็นแม่คนที่สองของเด็กเหล่านั้นจริง ๆ

ระบบการศึกษาส่วนตัวในประเทศไทยยุคนั้นจึงไม่ได้ทำหน้าที่เพียงให้ความรู้ทางวิชาการ แต่ยังทำหน้าที่เป็นโครงสร้างพื้นฐานทางสังคมที่รองรับครอบครัวชนชั้นแรงงานและพ่อค้าแม่ค้าให้สามารถประกอบอาชีพได้อย่างเต็มที่ โดยไม่ต้องกังวลว่าลูกจะขาดการดูแล นี่คือมิติที่ผมคิดว่าโรงเรียนเอกชนสมัยใหม่หลายแห่งเริ่มมองข้ามไป เพราะมุ่งเน้นแต่การแข่งขันด้านผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนหรือการเตรียมสอบเข้ามหาวิทยาลัยชั้นนำ จนลืมไปว่าหน้าที่ดั้งเดิมของสถาบันการศึกษาคือการเป็นที่พึ่งพิงทางใจให้กับเด็กและครอบครัวในยามที่ชีวิตยากลำบาก

เมื่อคุณธรรมกลายเป็นสินทรัพย์ที่จับต้องไม่ได้แต่มีค่าที่สุด

ผมมักถูกถามจากคนรุ่นหลังว่า ทำไมผมถึงยังยึดติดกับความทรงจำเรื่องโรงเรียนอนุบาลเล็ก ๆ แห่งหนึ่งมากขนาดนี้ ทั้งที่ในโลกปัจจุบันมีโรงเรียนนานาชาติที่ทันสมัยกว่ามากมาย คำตอบของผมเรียบง่ายมาก นั่นคือคุณธรรมที่หลื่อซิงแซปลูกฝังไว้ไม่ใช่สิ่งที่ล้าสมัย มันคือรากฐานที่ทำให้คนรุ่นผมเติบโตขึ้นมาเป็นผู้ใหญ่ที่รู้จักเคารพผู้อาวุโส รู้จักตอบแทนบุญคุณคนที่เลี้ยงดูเรามา และรู้จักส่งต่อคุณค่าเหล่านี้ไปสู่รุ่นต่อไปอย่างไม่ขาดสาย สินทรัพย์แบบนี้ไม่มีใครมาแย่งชิงไปได้ ไม่ผันผวนตามภาวะเศรษฐกิจ และไม่มีวันหมดอายุ ต่างจากใบปริญญาหรือใบประกาศนียบัตรที่วันหนึ่งอาจกลายเป็นเพียงกระดาษเก่า ๆ ในลิ้นชัก แต่คุณธรรมที่ฝังอยู่ในตัวตนของคนคนหนึ่งจะแสดงออกมาทุกครั้งที่เขาต้องตัดสินใจเรื่องสำคัญในชีวิต

ปาจื้อ ดวงชะตา และเหตุผลที่ผมเข้าเรียนช้ากว่าเพื่อนหนึ่งปี

มีเกร็ดเล็ก ๆ ที่ผมยังไม่ได้เล่าให้ละเอียด นั่นคือเรื่องที่ผมเข้าเรียนชั้นอนุบาล 1 ช้ากว่าเพื่อนรุ่นราวคราวเดียวกันไปหนึ่งปีเต็ม สาเหตุไม่ได้มาจากพัฒนาการที่ล่าช้าหรือปัญหาสุขภาพใด ๆ แต่มาจากความเชื่อเรื่อง "ปาจื้อ" หรือที่คนไทยเชื้อสายจีนมักเรียกกันว่า "โป๊ยหยี่" คุณพ่อของผมนับถือศาสตร์การคำนวณดวงชะตาแบบจีนโบราณนี้อย่างจริงจัง ท่านให้อาจารย์ผู้เชี่ยวชาญคำนวณดวงชะตาของผมตั้งแต่แรกเกิด และได้คำตอบว่าหากผมเข้าเรียนตามวัยปกติจะเข้าเกณฑ์ที่เรียกกันว่า "เสือตาบอด" ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ไม่เป็นมงคลสำหรับการเริ่มต้นสิ่งใหม่ในชีวิต พ่อจึงตัดสินใจให้ผมรอไปอีกปีก่อนจะส่งเข้าโรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยา

ตอนเด็กผมไม่เข้าใจเหตุผลนี้เลย แต่ก็ดีใจเพราะจะได้ไม่ต้องไปเรียนทั้งที่คนอื่นที่รุ่นเดียวกันไปเรียนตามความคิดของเด็กที่รักสบาย ไม่อยากเรียนหนังสือ แต่คุณแม่กลับใช้ชีวิตประจำวันให้เกิดประโยชน์อย่างชาญฉลาด ท่านพาผมนั่งรถเมล์ไปทั่วกรุงเทพฯ ตอนไปซื้อของหรือธุระ ระหว่างทางจะชี้ให้ผมสะกดชื่อร้านค้าตามป้ายสองข้างทาง พี่ ๆ ผมก็สอนเลขกับภาษาอังกฤษแบบเล่น ๆ ไม่มีแรงกดดัน ผลคือก่อนที่ผมจะย่างเท้าเข้าประตูโรงเรียนแม้แต่วันแรก ผมสามารถอ่านสะกดคำได้เองแล้ว เมื่อครูอนุบาล 1 ครูที่ผมไม่เคยลืมที่ชื่อ "ลิ้มซิงแซ" รักผมมากและบอกว่าผมเป็นเหมือนลูกชายของท่าน ท่านรักและเอ็นดูผมมากถึงขั้นให้ผมนั่งข้างโต๊ะครูเพื่อกวดขันเพราะลายมือผมไม่สวย แต่ค้นพบว่าผมอ่านออกเขียนได้เกินวัยสอนเป็นพิเศษ ท่านจึงขอร้องให้หลื่อซิงแซพิจารณาให้ผมข้ามชั้นไปเรียนอนุบาล 2 ทันที ซึ่งหลื่อซิงแซก็อนุญาตโดยแจ้งพ่อแม่ผมซึ่งก็ช่วยประหยัดเงินและเวลาไปอีก 1 ปีและได้เรียนพร้อมกันเพื่อนที่เกิดในปีเกิดเดียวกัน นี่แสดงหลักฐานเล็ก ๆ ที่แสดงให้เห็นว่าหลื่อซิงแซและคณะครูให้ความสำคัญกับความสุขและประโยชน์ของเด็กแต่ละคนเป็นรายบุคคลจริง ๆ ไม่ใช่ทำงานแค่ตามหน้าที่

มื้อกลางวันที่ไม่มีวันลืม: จากไช้โป๊วถึงนมวัวอุ่น ๆ ก่อนกลับบ้าน

หากพูดถึงเรื่องการพัฒนาสุขภาวะนักเรียนของโรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยา ยังมีอีกมิติหนึ่งที่ผมอยากขยายความ นั่นคือระบบอาหารกลางวันที่แม้จะเรียบง่ายแต่แฝงปรัชญาการดูแลเด็กแบบจีนโบราณเอาไว้อย่างลึกซึ้ง เมนูอาหารกลางวันของโรงเรียนแทบทุกวันจะเป็นข้าวต้มเป็นหลัก วันจันทร์มักจะเป็นเมนูมะม่วงหวานที่เป็นเครื่องเคียงกินคู่กับข้าวต้ม รสเปรี้ยวอมหวานตัดกับความจืดสนิทของข้าวต้มร้อน ๆ ได้อย่างลงตัว วันอังคารกับวันพฤหัสบดีจะสลับมาเป็นไช้โป๊วผัดไข่ ซึ่งผมทานของดองไม่เป็นเลยสักนิด ทุกครั้งที่เห็นจานไช้โป๊ววางตรงหน้าผมต้องกลั้นใจกลืนทั้งน้ำตา เพราะครูจะยืนดูจนกว่าจะกินหมดจาน วันพุธหากโชคดีจะมีหมูหยองโรยข้าวต้ม ซึ่งกลายเป็นความหวังเล็ก ๆ ของเด็กทุกคนในห้อง ส่วนวันศุกร์มักเป็นเครื่องแกล้มแบบจีนเบา ๆ ไม่ใช่กับข้าวจริงจังแบบที่โรงเรียนสมัยนี้จัดให้ หลังอาหารกลางวันทุกคนต้องงีบหลับบนโต๊ะเรียนตามธรรมเนียมจีนโบราณที่เชื่อว่าการพักสมองช่วงสั้น ๆ จะทำให้สมองพร้อมรับความรู้ในช่วงบ่ายได้ดีกว่า และก่อนกลับบ้านทุกเย็นจะมีนมวัวอุ่น ๆ แจกให้คนละถ้วยเสมอ ความอบอุ่นของนมถ้วยนั้นยังคงเป็นรสชาติที่ผมโหยหาทุกครั้งที่นึกถึงวัยเด็ก

หลื่อซิงแซผู้อยู่เบื้องหลังเสียงเปียโน และโหง่วอี๊ครูผู้ร่วมบริหารที่ไม่มีใครไม่รู้จัก

มีบุคคลหนึ่งที่ผมอยากกล่าวถึงให้ชัดเจนกว่าที่เคยเล่าผ่าน ๆ ไป นั่นคือหญิงสูงวัยที่เด็กทุกคนเรียกกันว่า "โหง่วอี๊" หรือคุณน้าที่ห้า ซึ่งเท่าที่ผมเข้าใจน่าจะเป็นน้องสาวแท้ ๆ ของหลื่อซิงแซ ท่านทำหน้าที่ช่วยบริหารงานบริหารโรงเรียน ประสานงานกับครู ในขณะที่นักเรียนทุกคนจำได้ว่าหลื่อซิงแซมักจะเล่นเปียโนคลอเพลงในกิจกรรมช่วงบ่ายที่มีประชุมนักเรียน สำหรับผมโหง่วอี๊ ไม่มีชื่อปรากฏในเอกสารทางการใด ๆ แต่ผมเชื่อว่าโรงเรียนเล็ก ๆ แห่งนี้จะไม่สามารถดำเนินงานได้อย่างราบรื่นตลอดหลายสิบปี ไม่มีใครลืมโหง่วอี๊ ที่เข้มงวดแต่รู้สึกใจดีกว่าหลื่อซิงแซที่ลูกศิษย์ต่างกลัวและเกรงใจมาก ๆ เพราะท่านพูดจริง เข้มแข็งมาก การทำงานร่วมกันของพี่น้องแสดงให้เห็นว่าสถาบันที่ยิ่งใหญ่ไม่ได้เกิดจากผู้นำเพียงคนเดียว แต่เกิดจากทีมงานเบื้องหลังที่เสียสละโดยไม่หวังคำชม

เมื่อคุณธรรมกลายเป็นทุนทางสังคมข้ามรุ่น

ผมเคยนั่งคุยกับเพื่อนร่วมรุ่นหลายคนในงานรวมรุ่นศิษย์เก่าเมื่อไม่กี่ปีก่อน สิ่งที่น่าสนใจคือทุกคนแม้จะประกอบอาชีพต่างกันโดยสิ้นเชิง ส่วนใหญ่เป็นนักธุรกิจ บางคนเป็นดาราหนังต่างประเทศ บางคนเป็นนักธุรกิจส่งออกอะไหล่รถยนต์สืบทอดจากรุ่นพ่อ แต่ทุกคนล้วนพูดถึงหลื่อซิงแซด้วยน้ำเสียงเดียวกัน คือน้ำเสียงที่เต็มไปด้วยความกตัญญูและความคิดถึง ราวกับกำลังพูดถึงแม่คนที่สองของตัวเอง เพื่อนหลายคนได้เคยพูดให้ผมฟังว่าทุกครั้งที่ต้องตัดสินใจเรื่องสำคัญในธุรกิจ เขามักนึกถึงคำสอนของหลื่อซิงแซที่ว่า "ทำมาหากินอย่างไรก็ได้ แต่ต้องมีคุณธรรม และทำความดีเหมือนคนจีนในอดีตที่ต้องมีสัจจะและความกตัญญู" ผมฟังแล้วอดยิ้มไม่ได้ เพราะคำพูดแบบนี้มันฝังลึกในตัวศิษย์เก่าทุกคนโดยไม่ต้องนัดหมาย เหมือนเป็นภาษากลางที่คนรุ่นเราใช้สื่อสารกันได้ทันทีแม้จะห่างหายกันไปหลายสิบปี

สามประโยคบนป้ายกรอบเงินที่ผมยังท่องได้ขึ้นใจ

ผมเคยเกริ่นไปแล้วว่าตอนเรียนจบชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 ทุกคนจะได้รับป้ายสีขาวกรอบเงินเป็นของขวัญจากหลื่อซิงแซ น่าเสียดายที่ป้ายใบนั้นสูญหายไปตามกาลเวลา แต่คำอวยพรสามประโยคบนป้ายยังคงติดอยู่ในความทรงจำผมอย่างเหนียวแน่น นั่นคือ "เกียเฮาเก็งแป่บ้อ" "ไสลื่อเต๊กฮก" และ "ต่อสี่เชี่ยงสิ่ว" ซึ่งแปลความโดยรวมได้ว่า จงกตัญญูต่อบิดามารดา แล้วชีวิตจะพบเจอแต่ความเป็นสิริมงคล มีวาสนาที่ดี และมีอายุยืนยาวอย่างมีความสุข

ผมมักคิดว่าถ้าเปรียบเทียบกับของขวัญวันจบการศึกษาในยุคปัจจุบันที่มักเป็นถ้วยรางวัลหรือประกาศนียบัตรพิมพ์สวยงาม คำอวยพรสามประโยคของหลื่อซิงแซนั้นเรียบง่ายกว่ามากในเชิงรูปลักษณ์ แต่กลับมีน้ำหนักทางความหมายที่ลึกซึ้งกว่าอย่างเทียบกันไม่ได้ เพราะท่านไม่ได้อวยพรให้เด็กประสบความสำเร็จทางการเงินหรือหน้าที่การงาน แต่อวยพรให้เด็กเป็นคนกตัญญูก่อนเป็นอันดับแรก ราวกับต้องการจะบอกว่าความสำเร็จอื่น ๆ ในชีวิตจะตามมาเองหากรากฐานด้านคุณธรรมแข็งแรงพอ นี่คือสิ่งที่ผมพยายามอธิบายให้น้องมิเชลฟังทุกครั้งที่มีโอกาส แม้เธอจะไม่เคยเห็นป้ายกรอบเงินใบนั้นด้วยตาตัวเองก็ตาม

ค่ายภาษาจีนฤดูร้อนและเครือข่ายวิชาการที่ขยายออกไปนอกรั้วโรงเรียน

มีข้อมูลชิ้นหนึ่งที่ผมเพิ่งไปสืบค้นเพิ่มเติมภายหลังจากเดินเล่นย่านบรรทัดทองวันนั้น และรู้สึกทึ่งไม่น้อยว่าโรงเรียนเล็ก ๆ แห่งนี้ยังคงรักษาจิตวิญญาณของการพัฒนาอย่างต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน นั่นคือความร่วมมือกับมหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์ในการจัดโครงการค่ายภาษาจีนฤดูร้อน เปิดโอกาสให้เด็กประถมได้ฝึกฝนภาษาจีนกับอาจารย์ผู้เชี่ยวชาญนอกเหนือจากครูประจำชั้น ซึ่งผมมองว่าเป็นการต่อยอดปณิธานเดิมของหลื่อซิงแซที่ต้องการให้เด็กไทยเชื้อสายจีน "培英" หรือบ่มเพาะผู้เก่งกาจอย่างแท้จริง ไม่หยุดอยู่แค่การท่องจำตัวอักษรในห้องเรียนสี่เหลี่ยม แต่ขยายขอบเขตออกไปเชื่อมโยงกับสถาบันภายนอก

นอกจากนี้ยังมีอีกเรื่องที่ผมประทับใจไม่แพ้กัน คือการที่โรงเรียนได้รับเลือกให้เป็นพื้นที่เก็บข้อมูลวิจัยด้านจิตวิทยาและพัฒนาการเด็กของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย สะท้อนว่าแม้จะเป็นสถาบันขนาดเล็กที่ไม่มีชื่อเสียงระดับประเทศ แต่คุณภาพของการดูแลเด็กและความสม่ำเสมอในการปลูกฝังคุณธรรมกลับได้รับการยอมรับในเชิงวิชาการอย่างจริงจัง ผมเชื่อว่านี่คือมรดกที่หลื่อซิงแซทิ้งไว้โดยไม่ได้ตั้งใจให้เป็นชื่อเสียง ท่านเพียงแค่ทำสิ่งที่ถูกต้องซ้ำแล้วซ้ำเล่าจนกลายเป็นวัฒนธรรมองค์กรที่แข็งแรงพอจะดึงดูดความสนใจจากสถาบันการศึกษาชั้นนำได้เอง

จากบุญศิริถึงทายาท: เมื่อปณิธานถูกส่งไม้ต่ออย่างไม่ขาดสาย

อีกประเด็นหนึ่งที่ผมอยากบันทึกไว้ให้ชัดเจน ผมไม่มีโอกาสเข้าไปเยี่ยมโรงเรียนเก่าเพราะไม่รู้จักใครและไม่รู้จะเข้าไปอย่างไร แต่ก็ติดตาข้อมูลอย่างสม่ำเสมอ ได้ทราบว่าการบริหารงานปัจจุบันได้ถูกส่งต่อจากหลื่อซิงแซไปยังทายาทของท่านแล้ว โดยมีคุณสุมาลี วัชพงศ์ ดำรงตำแหน่งผู้รับใบอนุญาต และคุณฤทธิ์ โอฬาริกศิริ ทำหน้าที่ผู้จัดการโรงเรียน สืบทอดปณิธานของมารดาผู้ล่วงลับต่อไปอย่างไม่ขาดตอน ผมมองว่านี่คือบทพิสูจน์สำคัญของคำว่า "กตัญญู" ในอีกมิติหนึ่ง

มิติหนึ่ง — มิติที่ว่าความกตัญญูไม่ใช่เพียงคำสอนที่จบลงเมื่อผู้ก่อตั้งหยุดพักจากงานที่ทุ่มเทตลอดชีวิต แต่เป็นพันธะทางใจที่ลูกหลานเลือกจะแบกรับต่อไปด้วยความเต็มใจ ท่านต้องสืบทอดกิจการโรงเรียนเล็ก ๆ แห่งนี้ต่อจากมารดา พวกท่านสามารถเลือกเส้นทางอาชีพอื่นได้ แต่เลือกดูแลสถาบันการศึกษาขนาดเล็กที่ต้องแบกรับต้นทุนค่าเช่าที่ดินใจกลางเมืองที่ราคาพุ่งสูงขึ้นทุกปีก็ได้ แต่การที่ท่านเลือกจะเดินหน้าต่อ ทั้งที่รู้ว่าเส้นทางนี้ไม่ใช่เส้นทางที่ทำเงินได้มากที่สุด คือหลักฐานชัดเจนที่สุดว่าปณิธานของหลื่อซิงแซได้ฝังรากลึกลงไปในสายเลือดของครอบครัวโอฬาริกศิริจริง ๆ ไม่ใช่เพียงคำพูดสวยหรูที่ใช้โฆษณาโรงเรียน น่านับถืออย่างมาก

เมื่อโรงเรียนเล็กกลายเป็นส่วนหนึ่งของผังเมือง: พิกัดและ School Zone ที่คนภายนอกอาจไม่เคยสังเกต

หลังจากที่ผมกลับมาจากการเดินเล่นย่านบรรทัดทองวันนั้น ผมลองไปค้นข้อมูลทะเบียนของโรงเรียนอย่างละเอียดอีกครั้ง และพบว่าที่ตั้งอย่างเป็นทางการของโรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยาคือ เลขที่ 1764 ถนนบรรทัดทอง แขวงรองเมือง เขตปทุมวัน กรุงเทพมหานคร 10330 หากใครลองค้นพิกัดจีพีเอสจะพบว่าโรงเรียนตั้งอยู่ที่ละติจูดประมาณ 13.7364 และลองจิจูดประมาณ 100.5245 ซึ่งเป็นจุดยุทธศาสตร์ที่แทบจะอยู่กึ่งกลางระหว่างย่านสามย่าน พื้นที่ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และย่านการค้าประวัติศาสตร์แถวหัวลำโพงพอดิบพอดี สำหรับใครที่สงสัยว่า "โรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยาอยู่ที่ไหน" นี่คือคำตอบที่ชัดเจนที่สุดเท่าที่ผมจะให้ได้ และผมคิดว่าตำแหน่งที่ตั้งนี้เองที่เป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้ครอบครัวคนจีนในยุคนั้นเลือกส่งลูกมาเรียนที่นี่ เพราะเดินทางสะดวก อยู่ใกล้ทั้งตลาดน้อยและเยาวราชซึ่งเป็นแหล่งทำมาหากินของพ่อแม่ในยุคนั้น

สิ่งที่น่าสนใจกว่านั้นคือ ผลจากการที่ย่านบรรทัดทองเปลี่ยนสภาพเป็นแลนด์มาร์กสตรีทฟู้ดระดับโลกอย่างรวดเร็ว ทำให้ปริมาณการจราจรบนถนนเส้นนี้พุ่งสูงขึ้นมากในช่วงสิบปีที่ผ่านมา จนสำนักงานเขตปทุมวันต้องประกาศให้พื้นที่รอบโรงเรียนเป็นเขตความปลอดภัยทางถนนหรือ School Zone อย่างเป็นทางการ มีการประชุมร่วมกับตำรวจจราจรเพื่อจัดระเบียบจุดจอดรถรับส่งนักเรียนและควบคุมความเร็วในชั่วโมงเร่งด่วน ผมมองว่านี่คือภาพสะท้อนที่น่าทึ่งมาก เพราะแม้ย่านรอบข้างจะเปลี่ยนไปจนแทบจำไม่ได้ ทั้งตึกแถวเก่าที่ถูกรื้อ คอนโดมิเนียมใหม่อย่าง Park Origin Chula-Samyan หรือ Chapter Chula-Samyan ที่ผุดขึ้นห่างจากโรงเรียนเพียงไม่กี่ร้อยเมตร แต่หน่วยงานท้องถิ่นกลับยังคงให้ความสำคัญกับความปลอดภัยของเด็กเล็กที่โรงเรียนแห่งนี้เป็นลำดับต้น ๆ ราวกับว่าจิตวิญญาณของหลื่อซิงแซที่เคยเดินตรวจดูห้องนอนเด็กประจำทุกคืนได้ส่งต่อมาสู่ระบบราชการยุคใหม่โดยไม่รู้ตัว

อีกจุดที่ผมอยากบันทึกไว้คือความใกล้ชิดทางภูมิศาสตร์ระหว่างโรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยากับโรงเรียนสาธิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ซึ่งอยู่ห่างกันเพียงไม่ถึงหนึ่งกิโลเมตร แม้จะเป็นสถาบันที่มีขนาดและชื่อเสียงต่างกันคนละขั้ว แต่ผมกลับมองว่าทั้งสองแห่งต่างทำหน้าที่ของตัวเองอย่างสมบูรณ์ในบริบทที่แตกต่างกัน โรงเรียนสาธิตจุฬาฯ ตอบโจทย์ครอบครัวที่ต้องการเส้นทางวิชาการแบบก้าวกระโดด ในขณะที่ประเสริฐธรรมวิทยาตอบโจทย์ครอบครัวพ่อค้าแม่ค้าที่ต้องการความอบอุ่นแบบครอบครัวขยายควบคู่กับพื้นฐานวิชาการที่แน่น ผมเชื่อว่าระบบการศึกษาที่ดีของสังคมไม่จำเป็นต้องมีแบบเดียว แต่ควรมีความหลากหลายให้ครอบครัวแต่ละแบบได้เลือกสิ่งที่เหมาะกับวิถีชีวิตของตนเอง

เมื่อไช้โป๊วกลายเป็นบทเรียนเรื่องความอดทนที่ผมเพิ่งเข้าใจตอนโต

ย้อนกลับมาที่เรื่องอาหารกลางวันอีกสักนิด เพราะผมคิดว่ามีมุมหนึ่งที่ผมยังไม่ได้อธิบายให้ชัดพอ ตอนเด็กผมมองว่าการที่ครูยืนดูจนกว่าจะกินไช้โป๊วหมดจานเป็นเรื่องโหดร้ายเกินไปสำหรับเด็กคนหนึ่งที่แพ้ของดอง แต่พอผมโตขึ้นมาเป็นพ่อคน และได้ผ่านประสบการณ์การทำงานที่ต้องเจอกับสิ่งที่ไม่ชอบแต่จำเป็นต้องทำให้สำเร็จอยู่บ่อยครั้ง ผมกลับมองย้อนไปด้วยความเข้าใจที่ต่างออกไป หลื่อซิงแซและครูทุกคนในโรงเรียนไม่ได้ตั้งใจจะทรมานเด็ก แต่ท่านต้องการสอนบทเรียนเรื่องความอดทนและการไม่ปล่อยให้ความชอบส่วนตัวมาบดบังหน้าที่ที่ต้องทำให้ครบถ้วน ไช้โป๊วจานนั้นจึงไม่ใช่แค่กับข้าว แต่เป็นบททดสอบเล็ก ๆ ที่ฝึกเด็กให้รู้จักอดทนต่อสิ่งที่ไม่พึงใจในชีวิต ซึ่งเป็นทักษะที่ไม่มีในตำราวิชาการใด ๆ แต่จำเป็นอย่างยิ่งสำหรับการเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่รับผิดชอบต่อหน้าที่ของตนเอง

ผมเล่าเรื่องนี้ให้ลูก ๆ และครอบครัวฟังหลายครั้ง ลูก ๆ มักหัวเราะและบอกว่าพ่อเล่าเรื่องเดิมซ้ำ ๆ แต่ผมก็ยังอยากเล่าต่อไป เพราะผมเชื่อว่าความทรงจำแบบนี้ ต่อให้เล่าซ้ำกี่ครั้งก็ยังมีคุณค่าในการปลูกฝังคุณธรรมให้คนรุ่นหลัง โดยเฉพาะลูกสาวน้องมิเชลกำลังเรียนแพทย์ที่ต้องเผชิญกับความยากลำบากและงานที่ไม่น่าอภิรมย์อยู่เสมอ ผมยิ่งอยากให้เธอเข้าใจว่าความอดทนต่อสิ่งที่ไม่ชอบคือส่วนหนึ่งของการเติบโต ไม่ต่างจากที่ผมเคยต้องกลืนไช้โป๊วทุกวันอังคารและพฤหัสบดีเมื่อห้าสิบปีก่อน

สิ่งที่ผมอยากฝากไว้สำหรับผู้ปกครองที่กำลังมองหาโรงเรียนให้ลูก

หลายท่านที่ติดตามบทความของผมอาจกำลังมองหาโรงเรียนอนุบาลหรือประถมศึกษาให้ลูกหลานอยู่ในช่วงนี้ ผมจึงอยากฝากข้อคิดจากประสบการณ์ตรงของตัวเองไว้สักเล็กน้อย แม้โรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยาในยุคที่ผมเรียนกับยุคปัจจุบันจะต่างกันไปตามกาลเวลา แต่แก่นของสิ่งที่ควรมองหาในสถานศึกษาสำหรับเด็กเล็กนั้นยังคงเดิม นั่นคือ อย่ามองแค่ตึกใหม่ อุปกรณ์ทันสมัย หรือค่าเทอมที่แพงลิบ แต่ให้มองลึกไปถึงว่าครูที่จะดูแลลูกของเรานั้นมีความรักในอาชีพและรักเด็กจริงหรือไม่ โรงเรียนมีปรัชญาการสอนที่ให้ความสำคัญกับคุณธรรมควบคู่กับวิชาการหรือเปล่า และที่สำคัญที่สุดคือ โรงเรียนนั้นสอนให้เด็กรู้จักกตัญญูต่อผู้มีพระคุณหรือไม่ เพราะไม่ว่าเด็กจะเก่งภาษาอังกฤษ ภาษาจีนกลาง หรือสอบเข้ามหาวิทยาลัยชั้นนำได้สำเร็จเพียงใด หากขาดรากฐานทางคุณธรรม ความสำเร็จเหล่านั้นก็อาจไม่มีความหมายเท่าที่ควร

ผมเองแม้จะเรียนแต้จิ๋วแบบคาบเส้นคาบดอกด้วยความดื้อและไม่รักดี ยิ่งพ่อแม่บอกว่าต้องเรียนภาษาจีน ยิ่งไม่ยอดตั้งใจเรียน ผมจึวไม่ได้เก่งทั้งภาษาจีนกลางและจีนแต้จิ๋วที่หลื่อซิงแซตั้งใจปลูกฝัง แต่สิ่งที่ท่านให้ผมกลับมีค่ามากกว่าคะแนนสอบใด ๆ นั่นคือหัวใจที่รู้จักตอบแทนบุญคุณ และวินัยที่ฝึกมาตั้งแต่วัยอนุบาลจนกลายเป็นส่วนหนึ่งของตัวตนผมไปตลอดชีวิต

บทส่งท้าย: ป้าย 培英 ที่ยังโบกไหวอยู่ในใจ

เมื่อผมขับรถออกจากถนนบรรทัดทองในเช้าวันนั้น กระจกมองหลังสะท้อนภาพป้ายโรงเรียนที่ค่อย ๆ เล็กลงจนลับสายตา แต่ในใจผมกลับรู้สึกว่าป้าย 培英 ใบนั้นไม่เคยเล็กลงเลยแม้แต่น้อย มันยังคงโบกไหวอยู่ในความทรงจำอย่างชัดเจน เหมือนเข็มทิศเล็ก ๆ ที่คอยเตือนผมทุกครั้งที่ต้องตัดสินใจเรื่องสำคัญในชีวิตว่า รากเหง้าของเราคืออะไร และเราควรส่งต่ออะไรให้คนรุ่นหลัง

เมื่อวัฒนธรรมไทยและจีนหลอมรวมเป็นหนึ่งเดียวที่ประเสริฐธรรมวิทยา

ก่อนจะปิดท้ายบทความนี้ ผมอยากชวนท่านผู้อ่านมองย้อนกลับไปอีกครั้งในมุมที่ผมยังไม่ได้พูดถึงอย่างชัดเจนพอ นั่นคือเรื่องของ วัฒนธรรมไทย ที่หลอมรวมอยู่กับวัฒนธรรมจีนอย่างเป็นเนื้อเดียวกันในรั้วโรงเรียนแห่งนี้ หลายคนอาจเข้าใจผิดว่าประเสริฐธรรมวิทยาเป็นเพียง "โรงเรียนจีน" ที่เน้นแต่การสอนภาษาและวัฒนธรรมจีนล้วน ๆ แต่ความจริงแล้วสิ่งที่หลื่อซิงแซสร้างขึ้นคือการผสานสองวัฒนธรรมเข้าด้วยกันอย่างกลมกลืนจนแทบแยกไม่ออกว่าส่วนไหนคือไทย ส่วนไหนคือจีน

เด็กทุกคนที่นี่เคารพธงชาติไทยทุกเช้า ก่อนทานข้าวต้องขอบคุณพระเจ้า ท่องบทอาขยานภาษาไทยที่แฝงคำสอนเรื่องความกตัญญูต่อบิดามารดา ควบคู่ไปกับการไหว้ครูแบบจีนก่อนเข้าชั้นเรียนภาษาจีน และปัจจุบันได้ยินว่ามีการรำไทเก็กทุกเช้าวันศุกร์ เสียงเปียนโนของหลื่อซิงแซยังสะท้อนในความจำ ความหลากหลายทางวัฒนธรรมเหล่านี้ไม่เคยขัดแย้งกันเลยแม้แต่น้อย เพราะหลื่อซิงแซท่านมองว่าแก่นแท้ของคุณธรรม แม้จะเป็นสายความคิดทางศาสนาคริสต์ แต่ทุกอย่างล้วนชี้ไปที่จุดเดียวกันคือความรักและความกตัญญูต่อผู้มีพระคุณ

ทำไมการบันทึกความทรงจำแบบนี้จึงสำคัญกว่าที่คิด

มีคนถามผมบ่อยครั้งว่า ทำไมต้องเสียเวลานั่งเขียนเรื่องราวเกี่ยวกับโรงเรียนอนุบาลเล็ก ๆ แห่งหนึ่งอย่างละเอียดยิบขนาดนี้ ทั้งที่หลื่อซิงแซก็ล่วงลับไปแล้ว โรงเรียนก็ไม่ได้มีชื่อเสียงระดับประเทศ ผมมักตอบกลับไปว่า เพราะทุกครั้งที่ผมเล่าเรื่องนี้ให้คนรุ่นหลังฟัง ผมไม่ได้กำลังเขียนประวัติศาสตร์ของสถาบันการศึกษาแห่งหนึ่งเพียงอย่างเดียว แต่ผมกำลังบันทึกหลักฐานของคุณธรรมที่เคยมีอยู่จริง เคยถูกปฏิบัติจริง ไม่ใช่เพียงทฤษฎีในตำราจริยศึกษาที่เด็กท่องจำเพื่อสอบแล้วลืม ผมเชื่อว่าสังคมไทยกำลังขาดแคลนเรื่องเล่าประเภทนี้อย่างรุนแรง เรามีบทความวิเคราะห์นโยบายการศึกษามากมาย มีงานวิจัยเชิงสถิติเกี่ยวกับผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนนับพันชิ้น แต่เรากลับมีเรื่องเล่าที่จับต้องได้เกี่ยวกับว่า "กตัญญู" หน้าตาเป็นอย่างไรในชีวิตจริงน้อยเกินไป และนั่นคือเหตุผลที่ผมยังคงเขียนเรื่องราวของหลื่อซิงแซซ้ำแล้วซ้ำเล่า ด้วยความหวังว่าสักวันหนึ่งลูกหลานของผมหรือลูกหลานของท่านผู้อ่านจะได้อ่านเจอ แล้วนำไปปรับใช้กับชีวิตของตัวเองบ้าง ไม่มากก็น้อย

ถ้าหลื่อซิงแซยังมีชีวิตอยู่ ท่านจะพูดอะไรกับผู้ปกครองยุคนี้

ผมมักจินตนาการเล่น ๆ อยู่บ่อยครั้งว่า หากหลื่อซิงแซยังมีชีวิตอยู่ถึงวันนี้ และได้เห็นภูมิทัศน์ของการศึกษาปฐมวัยในกรุงเทพมหานครยุคปัจจุบัน ที่โรงเรียนอนุบาลราคาแพงระดับหลักแสนบาทต่อปีผุดขึ้นเป็นดอกเห็ดตามคอนโดมิเนียมหรูรอบย่านบรรทัดทอง ท่านจะพูดอะไรกับผู้ปกครองรุ่นใหม่ที่กำลังเลือกโรงเรียนให้ลูก ผมเดาเอาเองว่าท่านคงไม่ได้ต่อว่าความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีหรือหลักสูตรนานาชาติแต่อย่างใด เพราะหลื่อซิงแซเองก็เป็นคนที่มองการณ์ไกล ถึงขั้นกล้าเปิดสอนภาษาจีนกลางควบคู่กับสอนแต้จิ๋วในยุคที่คนส่วนใหญ่ยังไม่เห็นความจำเป็น ที่สำคัญคือท่านสอนภาษาจีนในหลักสูตรฟรี แต่ผมเชื่อว่าท่านคงจะถามคำถามเดียวกับที่ท่านเคยถามครูทุกคนในโรงเรียน นั่นคือ "เด็กคนนี้จะกลับบ้านไปเป็นลูกที่ดีของพ่อแม่หรือเปล่า" ไม่ใช่แค่ "เด็กคนนี้จะสอบเข้าโรงเรียนดัง ๆ ได้หรือเปล่า"

เมื่อผมลองเทียบปรัชญาโรงเรียนเล็กกับแนวคิดการศึกษาแบบตะวันตก

มีอยู่ช่วงหนึ่งที่ผมสนใจศึกษาปรัชญาการศึกษาแบบมอนเตสซอรี่และวอลดอร์ฟที่กำลังเป็นที่นิยมในหมู่ผู้ปกครองไทยยุคนี้ และพบว่ามีความน่าสนใจอย่างหนึ่งคือ แนวคิดตะวันตกเหล่านี้ก็เน้นเรื่อง "การเรียนรู้แบบองค์รวม" ไม่ต่างจากสิ่งที่หลื่อซิงแซทำมาก่อนหน้านั้นหลายสิบปีในบริบทของโรงเรียนเล็ก ๆ ย่านบรรทัดทอง เพียงแต่ภาษาที่ใช้อธิบายต่างกันเท่านั้นเอง มอนเตสซอรี่พูดถึง "Prepared Environment" หรือสภาพแวดล้อมที่จัดเตรียมไว้ให้เด็กเรียนรู้ด้วยตัวเอง ในขณะที่หลื่อซิงแซใช้วิธีที่เรียบง่ายกว่านั้นมาก คือการสร้างบรรยากาศครอบครัวขยายที่เด็กรู้สึกปลอดภัยพอจะเรียนรู้และเติบโตอย่างเป็นธรรมชาติ ไม่มีศัพท์วิชาการหรูหรา ไม่มีการอบรมครูจากต่างประเทศ มีเพียงสามัญสำนึกและความรักที่แท้จริงต่อเด็กเท่านั้น

ผมไม่ได้จะบอกว่าปรัชญาตะวันตกไม่ดีหรือด้อยกว่าปรัชญาแบบหลื่อซิงแซแต่อย่างใด เพียงแต่อยากชี้ให้เห็นว่า การเรียนรู้แบบบูรณาการในโรงเรียนที่แท้จริงนั้นไม่จำเป็นต้องอ้างอิงทฤษฎีจากต่างประเทศเสมอไป บางครั้งภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ผสมผสานวัฒนธรรมไทยเข้ากับรากเหง้าจีนอย่างที่ประเสริฐธรรมวิทยาเคยทำมา ก็สามารถบรรลุเป้าหมายเดียวกันได้ไม่แพ้กัน เพียงแต่ใช้เครื่องมือที่แตกต่างกันไปตามยุคสมัยและบริบททางสังคมที่แวดล้อมอยู่เท่านั้นเอง สิ่งสำคัญไม่ได้อยู่ที่ป้ายชื่อปรัชญาการศึกษาว่าเป็นตะวันตกหรือตะวันออก แต่อยู่ที่ว่าผู้สอนมีความจริงใจต่อเด็กมากเพียงใด

ความหมายที่ซ่อนอยู่ในชื่อ 培英: ทำไมโรงเรียนจีนยุคเก่าในไทยจึงนิยมตั้งชื่อเช่นนี้

มีอยู่ครั้งหนึ่งที่ผมนั่งอธิบายให้ลูก ๆ ฟังว่าทำไมป้าย 培英 ถึงติดอยู่หน้าโรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยามาตลอดหลายสิบปี ผมอธิบายว่าตัวอักษร 培 หมายถึงการบ่มเพาะ การเพาะปลูก หรือการอบรมสั่งสอนอย่างค่อยเป็นค่อยไป ส่วน 英 หมายถึงผู้ที่เก่งกาจ ผู้มีความสามารถโดดเด่น เมื่อรวมกันจึงมีความหมายว่า "บ่มเพาะผู้เก่งกาจ" ซึ่งเป็นชื่อที่โรงเรียนจีนโพ้นทะเลในยุคทศวรรษ 2490-2510 นิยมใช้กันอย่างแพร่หลาย ไม่ใช่เฉพาะที่ประเสริฐธรรมวิทยาแห่งเดียว หากท่านผู้อ่านลองสังเกตชื่อโรงเรียนจีนเก่าแก่ย่านเยาวราช ตลาดน้อย หรือแม้แต่ในต่างจังหวัดที่มีชุมชนชาวจีนหนาแน่น จะพบคำว่า 培 ปรากฏซ้ำแล้วซ้ำเล่าในชื่อสถาบัน สะท้อนถึงค่านิยมร่วมของคนจีนโพ้นทะเลรุ่นนั้นที่มองว่าการศึกษาคือกระบวนการเพาะปลูกอย่างค่อยเป็นค่อยไป ไม่ใช่การยัดเยียดความรู้ในชั่วข้ามคืน

ผมมองว่านี่คือปรัชญาที่ลึกซึ้งกว่าที่คนทั่วไปจะสังเกตเห็นจากป้ายชื่อธรรมดา เพราะคำว่า "บ่มเพาะ" ตรงข้ามกับคำว่า "ผลิต" อย่างสิ้นเชิง การผลิตหมายถึงการทำให้สำเร็จรูปในระยะเวลาอันสั้นตามมาตรฐานที่กำหนดไว้ แต่การบ่มเพาะต้องอาศัยเวลา ความอดทน และการดูแลเอาใจใส่อย่างสม่ำเสมอ ไม่ต่างจากที่หลื่อซิงแซใช้เวลาหลายปีในการปลูกฝังความ กตัญญู และ คุณธรรม ให้เด็กแต่ละคนซึมซับไปทีละน้อย ไม่ใช่การอบรมครั้งเดียวจบแล้วหวังผลทันที ผมคิดว่านี่คือบทเรียนสำคัญสำหรับผู้ปกครองยุคนี้ที่มักอยากเห็นผลลัพธ์ทางการศึกษาอย่างรวดเร็ว จนบางครั้งลืมไปว่าการสร้างคนที่แท้จริงต้องใช้เวลาเหมือนการปลูกต้นไม้ ไม่ใช่การประกอบชิ้นส่วนสำเร็จรูป

ค่าเทอมสมัยก่อนกับปัจจุบัน: ตัวเลขที่บอกเล่าเรื่องราวมากกว่าที่คิด

อีกแง่มุมหนึ่งที่ผมอยากบันทึกไว้เพื่อให้ท่านผู้อ่านได้เห็นภาพชัดเจนขึ้น คือเรื่องค่าเทอมสมัยก่อนกับปัจจุบัน ตอนที่ผมเรียนอยู่ที่ประเสริฐธรรมวิทยาในช่วงต้นทศวรรษ 2510 ค่าเทอมของผมอยู่ในระดับที่พ่อแม่ค้าขายของในตลาดสามารถจ่ายได้โดยไม่ต้องเดือดร้อนมากนัก ผมจำได้ว่าคุณแม่มักพูดติดตลกว่า "ค่าเทอมลูกสมเหตุสมผลมาก" ซึ่งสะท้อนว่าปรัชญาการตั้งราคาของหลื่อซิงแซนั้นไม่ได้มุ่งแสวงหากำไรสูงสุด แต่มุ่งให้เด็กในชุมชนทุกระดับสามารถเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพได้อย่างเท่าเทียม ต่างจากปัจจุบันที่โรงเรียนอนุบาลย่านเดียวกันบางแห่งเก็บค่าเทอมสูงถึงหลักแสนบาทต่อปี จนกลายเป็นการคัดกรองทางเศรษฐกิจโดยปริยาย เด็กจากครอบครัวรายได้ปานกลางแทบไม่มีโอกาสได้เข้าเรียนในสถาบันเหล่านั้นเลย

ผมไม่ได้จะตัดสินว่าการเก็บค่าเทอมสูงเป็นเรื่องผิด เพราะต้นทุนการดำเนินงานในปัจจุบันย่อมสูงกว่าเมื่อห้าสิบปีก่อนมากตามภาวะเศรษฐกิจและมาตรฐานที่เปลี่ยนไป แต่ผมอยากชี้ให้เห็นว่าโรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยายังคงรักษาค่าเทอมในระดับที่เข้าถึงได้สำหรับครอบครัวทั่วไปในย่านนั้นมาจนถึงปัจจุบัน ซึ่งเป็นความตั้งใจที่สืบทอดมาจากปณิธานดั้งเดิมของหลื่อซิงแซอย่างไม่เปลี่ยนแปลง นี่คือเหตุผลหนึ่งที่ทำให้ผมยังเชื่อมั่นว่าสถาบันเล็ก ๆ แห่งนี้ยังทำหน้าที่เป็นทางเลือกสำคัญสำหรับครอบครัวที่ต้องการการศึกษาปฐมวัยที่มีคุณภาพ แต่ไม่ต้องแบกรับภาระค่าใช้จ่ายจนเกินตัว

ความหมายของชื่อ "ประเสริฐธรรมวิทยา" ที่ผมไม่เคยฉุกคิดจนวันนี้

มีอีกเรื่องหนึ่งที่ผมรู้สึกอายเล็ก ๆ เมื่อนึกย้อนไป นั่นคือแม้ผมจะเรียนที่นี่มาตั้งแต่วัยอนุบาลจนจบชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 แต่ผมกลับไม่เคยนั่งขบคิดอย่างจริงจังว่าชื่อ "ประเสริฐธรรมวิทยา" นั้นมีความหมายลึกซึ้งเพียงใด จนกระทั่งวันที่ผมยืนถ่ายรูปหน้าโรงเรียนครั้งล่าสุดนั่นเอง ผมจึงลองแยกคำออกมาพิจารณาทีละพยางค์ คำว่า "ประเสริฐ" หมายถึงสิ่งที่ดีเลิศ สูงส่ง ไม่มีสิ่งใดเทียมเท่า คำว่า "ธรรม" ในที่นี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่หลักธรรมทางพุทธศาสนา แต่หมายรวมถึงคุณธรรมสากลที่มนุษย์ทุกความเชื่อยึดถือร่วมกัน ส่วนคำว่า "วิทยา" คือความรู้หรือการศึกษา เมื่อประกอบกันจึงได้ความหมายว่า "การศึกษาที่นำไปสู่คุณธรรมอันประเสริฐ" ซึ่งสอดคล้องกับปรัชญาที่หลื่อซิงแซยึดถือมาตลอดชีวิตอย่างแม่นยำที่สุด

เขียนบทความด้วยความเคารพ จากศิษย์เก่า วัย 56 ปี นายธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ หรือ MingPaPa ตั้งใจเขียนความทรงจำเพื่อเป็นบันทึกถึง โรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยา ที่ย่านถนนบรรทัดทอง ขอให้ปณิธานของหลื่อซิงแซและอาจารย์ทุกท่านที่จากไปได้อาศัยในแดนแห่งพระผู้เป็นเจ้าและให้อาจารย์หรือครูทุกท่านมีความสุขสมปรารถนาจากแรงอธิษฐานและปรารถนาจากศิษย์เก่าโรงเรียนประเสริฐธรรมวิทยา