ม้าเซ็กเธาว์ (ม้าเช็กเทา) ไม่ใช่ม้าของกวนอู! พงศาวดารบันทึกเป็นม้าของลิโป้คนเดียว

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับสามก๊ก

ผม MingPaPa ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄柄明 ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ

ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น

อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร

ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม

• คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
• คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง) คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ

ชื่อบุคคลและสถานที่ในบทความนี้

ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น เล่าปี่ (刘备 หลิวเป้ย) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ชื่อม้า 赤兔 ฉบับไทยสะกดว่า "เซ็กเธาว์" แต่คนไทยรุ่นหลังคุ้นกับคำว่า "เช็กเทา" บทความนี้ใช้ชื่อตามฉบับไทยเป็นหลัก ชื่อไทยของตัวละครและสถานที่ตรวจกับต้นฉบับฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) แล้ว ชื่อที่ฉบับไทยไม่มีจะใช้คำอ่านจีนกลาง

อักษรจีน (ตัวย่อ)	พินอิน	อ่านแบบจีนกลาง	ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ
赤兔 (赤菟)	Chìtù	ชื่อทู่	เซ็กเธาว์ (คนไทยรุ่นหลังเรียก เช็กเทา)
吕布	Lǚ Bù	หลี่ว์ปู้	ลิโป้ (ชื่อรอง 奉先 เฟิ่งเซียน)
关羽	Guān Yǔ	กวนอวี่	กวนอู (ชื่อรอง 云长 อวิ๋นฉาง)
董卓	Dǒng Zhuó	ต่งจั๋ว	ตั๋งโต๊ะ
李肃	Lǐ Sù	หลี่ซู่	ลิซก
李儒	Lǐ Rú	หลี่หรู	ลิยู
丁原	Dīng Yuán	ติงหยวน	เต๊งหงวน (ชื่อรอง 建阳 เจี้ยนหยาง)
曹操	Cáo Cāo	เฉาเชา	โจโฉ
袁绍	Yuán Shào	หยวนเส้า	อ้วนเสี้ยว
张燕	Zhāng Yàn	จางเยี่ยน	เตียวเอี๋ยน
侯成	Hóu Chéng	โหวเฉิง	เฮาเสง
宋宪	Sòng Xiàn	ซ่งเซี่ยน	ซงเหียน
魏续	Wèi Xù	เว่ยซวี่	งุยซก
颜良	Yán Liáng	เหยียนเหลียง	งันเหลียง
文丑	Wén Chǒu	เหวินโฉ่ว	บุนทิว
马忠	Mǎ Zhōng	หม่าจง	ม้าต๋ง (นายทหารง่อก๊ก)
潘璋	Pān Zhāng	พานจาง	พัวเจี้ยง
孙权	Sūn Quán	ซุนเฉฺวียน	ซุนกวน
关兴	Guān Xīng	กวนซิง	กวนหิน บุตรกวนอู
普净	Pǔjìng	ผู่จิ้ง	หลวงจีนเภาเจ๋ง
陈寿	Chén Shòu	เฉินโซ่ว	ตันซิ่ว ผู้เขียน《三国志》
裴松之	Péi Sōngzhī	เผยซงจือ	ผู้ทำอรรถาธิบาย《三国志》(ค.ศ. 429)
范晔	Fàn Yè	ฟ่านเย่	ผู้เขียน《后汉书》 (ไม่อยู่ในฉบับไทย)
罗贯中	Luó Guànzhōng	หลัวก้วนจง	ผู้แต่ง《三国演义》
马致远	Mǎ Zhìyuǎn	หม่าจื้อหย่วน	กวีสมัยหยวน (ไม่อยู่ในฉบับไทย)
李贺	Lǐ Hè	หลี่เฮ่อ	กวีสมัยถัง (ไม่อยู่ในฉบับไทย)
常山	Chángshān	ฉางซาน	เสียงสัน
下邳	Xiàpī	เซี่ยพี	เมืองแห้ฝือ
麦城	Màichéng	ไม่เฉิง	เป๊กเสีย
白马	Báimǎ	ไป๋หม่า	แปะแบ๊

1. องค์กวนอูถือง้าวขี่ม้าแดงที่ผมซื้อมาเมื่อสามสิบกว่าปีก่อน

ผมยังจำภาพองค์กวนอูถือง้าวขี่ม้าเช็กเทาสีแดงที่ผมซื้อมาจากร้านเครื่องปั้นดินเผาเล็ก ๆ แถวแยกถนนมังกรตัดถนนเจริญกรุงได้แม่นยำ ทั้งที่เรื่องนั้นผ่านมาสามสิบกว่าปีแล้ว ตอนนั้นผมอายุยี่สิบต้น ๆ พ่อผมเห็นแล้วเตือนว่าปางนี้ "เหมาะกับข้าราชการ นายทหาร หรือตำรวจ" มากกว่าพ่อค้าอย่างเรา เพราะทำงานจะเหน็ดเหนื่อย มีคู่แข่งและปัญหาให้แก้ตลอด แม้สำเร็จก็เหนื่อยมาก

พอผมมานั่งศึกษาจริงจังในภายหลัง ผมถึงรู้ว่าคำถามที่หลายคนถามกันว่า ม้าเช็กเทาเป็นม้าของใครกันแน่ มีคำตอบสองชั้น ชั้นหนึ่งคือคำตอบที่เราคุ้นจากนิยาย อีกชั้นคือคำตอบของพงศาวดาร ซึ่งต่างกันคนละเรื่อง และระหว่างสองชั้นนั้นยังมีเรื่องเล่าอีกหลายชั้นที่ผมเพิ่งได้อ่านตอนกลับไปค้นต้นฉบับจีนรอบนี้ บทความนี้จะไล่ทีละชั้น จากบรรทัดเดียวในพงศาวดาร ไปจนถึงม้าที่อดหญ้าตายในนิยาย

2. พงศาวดารพูดถึงม้าตัวนี้แค่ประโยคเดียว

ทั้ง《三国志》(ซานกั๋วจื้อ จดหมายเหตุสามก๊ก) มีชื่อม้า 赤兔 อยู่ในเนื้อหาหลักเพียงครั้งเดียว ในประวัติลิโป้ ตอนที่ลิโป้หนีออกจากเตียงฮันหลังตั๋งโต๊ะตาย ไปพึ่งอ้วนสุด (袁术 หยวนซู่) แล้วถูกปฏิเสธ จึงไปพึ่งอ้วนเสี้ยวทางเหนือ

「北诣袁绍，绍与布击张燕于常山。燕精兵万余，骑数千。布有良马曰赤兔。常与其亲近成廉、魏越等陷锋突陈，遂破燕军。」

běi yì Yuán Shào, Shào yǔ Bù jī Zhāng Yàn yú Chángshān... Bù yǒu liángmǎ yuē Chìtù.

"ลิโป้ไปพึ่งอ้วนเสี้ยวทางเหนือ อ้วนเสี้ยวกับลิโป้ยกไปตีเตียวเอี๋ยนที่เสียงสัน เตียวเอี๋ยนมีทหารฝีมือดีกว่าหมื่น ทหารม้าหลายพัน ลิโป้มีม้าดีชื่อเซ็กเธาว์ มักนำคนสนิทอย่างเฉิงเหลียน (成廉) และเว่ยเยว่ (魏越) บุกทะลวงแนวข้าศึก จนตีทัพเตียวเอี๋ยนแตก"

เหตุการณ์นี้เกิดราว ค.ศ. 193 เผยซงจือ (裴松之) ยกหนังสือ《曹瞒传》มาไว้ใต้ประโยคนั้น เป็นที่มาของสำนวนที่คนจีนพูดกันจนทุกวันนี้

「时人语曰：'人中有吕布，马中有赤兔。'」

"คนยุคนั้นพูดกันว่า ในหมู่คนมีลิโป้ ในหมู่ม้ามีเซ็กเธาว์"

อีกแหล่งคือ《后汉书》(โฮ่วฮั่นซู พงศาวดารราชวงศ์ฮั่นตะวันออก) ที่ฟ่านเย่ (范晔) เรียบเรียงสมัยราชวงศ์หลิวซ่ง เล่าเหตุการณ์เดียวกันละเอียดกว่า และสะกดชื่อม้าต่างไปหนึ่งตัวอักษร

「布常御良马，号曰赤菟，能驰城飞堑，与其健将成廉、魏越等数十骑驰突燕阵，一日或至三四，皆斩首而出。连战十余日，遂破燕军。」

"ลิโป้ขี่ม้าดีตัวหนึ่งเป็นประจำ ชื่อว่าเซ็กเธาว์ (赤菟) วิ่งข้ามกำแพงเมืองและกระโจนข้ามคูได้ ลิโป้กับแม่ทัพเก่งอย่างเฉิงเหลียน เว่ยเยว่ และทหารม้าอีกหลายสิบ บุกทะลวงค่ายเตียวเอี๋ยนวันละสามสี่ครั้ง ทุกครั้งได้หัวข้าศึกกลับมา รบติดกันสิบกว่าวันจึงตีทัพเตียวเอี๋ยนแตก"

เท่านี้คือทั้งหมดที่พงศาวดารรู้เรื่องเซ็กเธาว์ ม้าของลิโป้ ปรากฏตัวราว ค.ศ. 193 ในสนามรบทางเหนือ แล้วหายไปจากบันทึก ไม่มีบรรทัดไหนบอกว่าม้ามาจากไหน และไม่มีบรรทัดไหนบอกว่าไปอยู่ที่ใคร

แล้วตั๋งโต๊ะใช้อะไรซื้อลิโป้ ประวัติลิโป้เล่าว่า 「卓以布见信于原，诱布令杀原」 "ตั๋งโต๊ะเห็นว่าเต๊งหงวนไว้ใจลิโป้ จึงล่อให้ลิโป้ฆ่าเต๊งหงวน" ไม่ได้บอกว่าล่อด้วยอะไร ไม่มีม้า ไม่มีทอง ไม่มีลิซก ส่วนเรื่องลิโป้เป็น "ลูกบุญธรรม" มีจริงแต่เป็นของตั๋งโต๊ะ 「誓为父子」 "สาบานเป็นพ่อลูกกัน" หลังจากฆ่าเต๊งหงวนแล้ว

กวนอูขี่ม้าอะไรตอนฆ่างันเหลียง ประวัติกวนอูในเล่มเดียวกันเขียนว่า 「羽望见良麾盖，策马刺良于万众之中，斩其首还」 "กวนอูเห็นร่มประจำตัวงันเหลียง ก็ควบม้าเข้าไปแทงงันเหลียงกลางทหารนับหมื่น ตัดหัวกลับมา" มีคำว่า "ควบม้า" แต่ไม่มีชื่อม้า

3. ชื่อเซ็กเธาว์แปลว่าอะไร ทำไมม้าศึกชื่อ "กระต่ายแดง"

ชื่อ 赤兔 ประกอบด้วยอักษร 赤 (แดง) กับ 兔 (กระต่าย) คนไทยมักงงว่าทำไมม้าศึกที่ดุที่สุดในสามก๊กจึงมีชื่อเหมือนกระต่าย คำอธิบายที่มีคนเสนอมีสามแนว และไม่มีแนวไหนที่พิสูจน์ได้เด็ดขาด

แนวที่ 1: หัวแบบกระต่าย แนวที่คนพูดถึงมากที่สุดโยงกับตำราดูม้าบนผ้าไหม《相马经》ที่ขุดพบในสุสานหมายเลข 3 ของหม่าหวังตุย (马王堆) เมืองฉางชา เมื่อ ค.ศ. 1973 ตำรานี้มีประโยค 「得兔与狐，鸟与鱼，得此四物，毋相其余」 "ได้ลักษณะของกระต่ายและจิ้งจอก นกและปลา ครบสี่อย่างแล้ว ไม่ต้องดูส่วนอื่นอีก" และอธิบายต่อว่า 「欲得兔之头与其肩」 "ต้องการหัวและไหล่แบบกระต่าย" คนที่ศึกษาเรื่องม้าจีนจึงตีความว่าม้าชั้นดีต้องมีหัว "แบบกระต่าย" คือสันจมูกโค้งนูนขึ้นเล็กน้อย ซึ่งมักพบในม้าโครงใหญ่ที่แข็งแรง 赤兔 จึงอาจหมายถึง "ม้าแดงหัวกระต่าย"

แนวที่ 2: เสือแดง 《后汉书》เขียนว่า 赤菟 ไม่ใช่ 赤兔 อักษร 菟 อ่านเหมือนกัน แต่ในภาษาถิ่นแคว้นฉู่โบราณ คำว่า 於菟 (อูถู) แปลว่า "เสือ" มีบันทึกในคัมภีร์《左传》 ศาลเจ้ากวนอูบางแห่งในจีนจึงเล่าว่าชื่อม้าแปลว่า "เสือแดง" ไม่ใช่กระต่ายแดง

แนวที่ 3: ม้าที่ไล่กระต่ายทัน แนวนี้ไม่มีใครพูดถึงในบทความภาษาไทย แต่ผมเจอในหนังสือ《全相平话三国志》(สามก๊กผิงฮว่า) ของนักเล่านิทานสมัยหยวน พิมพ์ในรัชศกจื้อจื้อ (至治 ค.ศ. 1321–1323) ซึ่งเก่ากว่านิยายของหลัวก้วนจงฉบับพิมพ์เก่าที่สุดที่เหลืออยู่ (ค.ศ. 1522) ราวสองร้อยปี ผิงฮว่าให้คนรับใช้ของเต๊งหงวนอธิบายชื่อม้าว่า

「不是红为赤兔马，是射兔马，旱地而行，如见兔子，不曾走了……」

"ไม่ใช่เพราะสีแดงจึงชื่อม้ากระต่ายแดง แต่เป็นม้ายิงกระต่าย วิ่งบนบก ถ้าเห็นกระต่ายก็ไม่เคยปล่อยให้หนีไปได้"

เป็นนิรุกติศาสตร์แบบชาวบ้าน ไม่ใช่หลักฐานวิชาการ แต่บอกเราว่าคนสมัยหยวนก็ข้องใจเรื่องชื่อนี้เหมือนกัน

คำว่า 赤兔 ยังมีอีกความหมาย 《宋书·符瑞志》 บันทึกว่า 「赤兔，王者德盛则至」 "กระต่ายแดงจะปรากฏเมื่อกษัตริย์มีคุณธรรมสูง" สำหรับคนจีนโบราณ กระต่ายแดงคือสัตว์มงคล ชื่อม้าของลิโป้จึงอาจตั้งให้ฟังเป็นมงคลก็ได้

ม้าเหงื่อโลหิตหรือเปล่า คำถามนี้มาบ่อย ปกบทความฉบับก่อนของผมเองก็เขียนว่า "ม้าเหงื่อโลหิต" บางคนเสนอว่าเซ็กเธาว์คือม้าต้าหยวน (大宛马) หรือม้าเหงื่อโลหิต (汗血马) ที่จักรพรรดิฮั่นอู่ตี้ (汉武帝) ส่งหลี่กว่างลี่ (李广利) ยกทัพไปเอามาจากเอเชียกลางเมื่อราว 104–101 ปีก่อนคริสตกาล และโยงต่อกับม้าพันธุ์อาคัลเทเก (Akhal-Teke) ของเติร์กเมนิสถานปัจจุบัน แต่ทั้ง《三国志》และ《后汉书》ไม่ได้บอกพันธุ์ ไม่ได้บอกแหล่งที่มา และไม่ได้บอกว่าม้าตัวนี้มีเหงื่อสีแดง ทฤษฎีนี้จึงเป็นการคาดเดาจากสีขนเท่านั้น

4. ก่อนนิยาย: ม้าของลิโป้ในบทกวีสมัยถัง

ช่วงหลายร้อยปีหลังยุคสามก๊ก เซ็กเธาว์ยังเป็นม้าของลิโป้ในความทรงจำของคนจีน หลี่เฮ่อ (李贺) กวีสมัยถังเขียนไว้ในชุดบทกวี《马诗》บทที่แปด

「赤兔无人用，当须吕布骑。」

"เซ็กเธาว์ไม่มีใครใช้ได้ ต้องให้ลิโป้เท่านั้นขี่"

คำว่า 赤兔 ยังกลายเป็นคำเรียกม้าดีทั่วไปในบทกวีด้วย ตั้งแต่สมัยหนานเป่ยเฉาก่อนถังเสียอีก สำหรับกวีสมัยถัง เซ็กเธาว์กับลิโป้คือคู่ที่แยกกันไม่ได้ ยังไม่มีใครนึกถึงกวนอู

5. สมัยหยวน: จุดที่ม้าเริ่มเดินจากลิโป้ไปหากวนอู

สมัยราชวงศ์หยวน (ค.ศ. 1271–1368) เป็นยุคทองของนักเล่านิทานและงิ้ว ตรงนี้คือจุดเปลี่ยน และผมเจอหลักฐานสองชิ้นที่ต่อกันพอดี

ชิ้นแรก: สามก๊กผิงฮว่า (ค.ศ. 1321–1323) ผิงฮว่าเล่าเรื่องต่างจากนิยายที่เรารู้จักหลายจุด

• ม้าเป็นของ เต๊งหงวน ไม่ใช่ของตั๋งโต๊ะ คนรับใช้ของเต๊งหงวนบอกว่าลิโป้ฆ่าเต๊งหงวน "เพราะม้าตัวเดียว" (แม้ลิโป้จะแย้งว่าไม่ได้ฆ่าเพราะม้า แต่เพราะเต๊งหงวนดูหมิ่นตนอยู่เสมอ) คนรับใช้บรรยายว่า "ทั้งตัวแดงสดดั่งจุดเลือด แผงคอกับหางดั่งเปลวไฟ" "ข้ามแม่น้ำเหมือนเดินบนพื้นราบ ถ้าอยู่ในน้ำไม่กินหญ้า กินปลากับตะพาบ" "วิ่งวันละพันลี้ แบกของหนักได้แปดร้อยกว่าชั่ง"
• ตอนเมืองแห้ฝือ (下邳 เซี่ยพี) ใกล้แตก เฮาเสง (侯成 โหวเฉิง) ขโมยม้าไปหาโจโฉ และ กวนอูเป็นคนลาดตระเวนจับเฮาเสงได้พร้อมม้า 「关公巡绰侯成，得其马」 แล้วพาไปส่งโจโฉ

ผิงฮว่าไม่ได้บอกว่ากวนอูขี่ม้าตัวนั้นต่อ แต่เป็นครั้งแรกที่ผมพบว่ากวนอูได้ "จับ" เซ็กเธาว์ไว้ในมือ

ชิ้นที่สอง: เพลงซ่านฉวี่ของหม่าจื้อหย่วน หม่าจื้อหย่วน (马致远 ราว ค.ศ. 1250–1321) แต่งเพลงชุด《般涉调·耍孩儿·借马》 เป็นเพลงขำ ๆ ของชายหวงม้าที่เพื่อนมาขอยืม แล้วเขาก็สั่งเสียยาวเหยียดว่าต้องดูแลม้าอย่างไร ท่อนหนึ่งร้องว่า

「这马知人义，似云长赤兔，如益德乌骓。」

"ม้าตัวนี้รู้คุณคน เหมือนเซ็กเธาว์ของอวิ๋นฉาง (กวนอู) เหมือนอูจุยของอี้เต๋อ (เตียวหุย)"

ต้นฉบับแต่ละฉบับเขียนคำที่สามต่างกันเป็น 人义 รู้คุณ 人意 รู้ใจ หรือ 人文 แต่ทุกฉบับเขียน "เซ็กเธาว์ของกวนอู" ตรงกัน เพลงนี้บอกว่า ในสมัยหยวนคนฟังเพลงทั่วไปรู้จักเซ็กเธาว์ในฐานะ ม้าของกวนอู แล้ว เป็นสำนวนที่ใช้ได้โดยไม่ต้องอธิบาย ส่วนม้า "อูจุย" (乌骓) ที่ยกให้เตียวหุยนั้น ความจริงเป็นม้าของฌ้อปาอ๋อง (项羽 เซี่ยงอวี่) สมัยก่อนราชวงศ์ฮั่น เพลงพื้นบ้านสมัยหยวนจับคู่วีรบุรุษกับม้าดังได้อิสระขนาดนั้น

6. นิยายสมัยหมิง: หลัวก้วนจงต่อทุกชิ้นเข้าด้วยกัน

นิยาย《三国演义》ของหลัวก้วนจง (罗贯中) ที่เรียบเรียงปลายหยวนต้นหมิง และฉบับเหมาจงกั่ง (毛宗岗) ที่เราอ่านกันในปัจจุบัน เอาทุกชิ้นมาต่อเป็นชีวิตม้าที่ครบตั้งแต่ต้นจนจบ

ตอนที่ 3: ม้าติดสินบน ลิซกเสนอตั๋งโต๊ะว่า "ได้ยินว่าท่านมีม้าดีตัวหนึ่งชื่อเซ็กเธาว์ วิ่งวันละพันลี้" ลิยู (李儒 หลี่หรู) ที่ปรึกษาเห็นด้วย 「主公欲取天下，何惜一马？」 "ท่านจะเอาแผ่นดินทั้งแผ่นดิน จะเสียดายม้าตัวเดียวทำไม" นิยายบรรยายม้าไว้ว่า

「浑身上下，火炭般赤，无半根杂毛；从头至尾，长一丈；从蹄至项，高八尺；嘶喊咆哮，有腾空入海之状。」

"ทั้งตัวแดงดั่งถ่านไฟ ไม่มีขนสีอื่นปนแม้แต่เส้นเดียว จากหัวถึงหางยาวหนึ่งจั้ง จากกีบถึงคอสูงแปดฉื่อ ส่งเสียงร้องคำราม ท่าทางเหมือนจะพุ่งขึ้นฟ้าและดำลงทะเล"

ฉบับไทยตอนที่ 3 แปลว่า "ขนนั้นแดงดังถ่านเพลิงทั่วทั้งตัวมิได้มีสีใดแกม สูงสี่ศอกเศษ ได้ลักษณเปนม้าศึก" และบอกว่ามี "ฝีเท้าเดิรทางได้วันละหมื่นเส้น ถ้าขึ้นเขาแลข้ามน้ำก็เหมือนกับเดิรที่ราบ" (ฉบับจีนว่า "พันลี้" ฉบับไทยแปลงเป็น "หมื่นเส้น" ให้คนไทยนึกภาพระยะทางออก)

ตอนที่ 19: ม้าที่ถูกขโมย ที่เมืองแห้ฝือ ลิโป้คุยโวว่า "ข้ามีทวนสามง่ามกับม้าเซ็กเธาว์ ใครจะกล้าเข้าใกล้" ฉบับไทยตอนที่ 17 ว่า "ม้าเซ็กเธาว์ของเรามีกำลังมาก ข้ามแม่น้ำเหมือนควบบนบก" แล้วเฮาเสงก็ลักม้าไปให้โจโฉ เรื่องนี้นิยายเอามาจากผิงฮว่า แต่ตัดบทกวนอูจับเฮาเสงออก ในพงศาวดาร เฮาเสงกับซงเหียน (宋宪) งุยซก (魏续) จับตันก๋ง (陈宫 เฉินกง) แล้วนำทหารไปยอมแพ้โจโฉจริง แต่ไม่มีบันทึกว่าขโมยม้า

ตอนที่ 25: โจโฉมอบม้าให้กวนอู ฉากนี้คือหัวใจของตำนาน โจโฉเห็นม้ากวนอูผอม กวนอูบอกว่าตัวเองหนัก ม้าแบกไม่ไหวจึงผอม โจโฉให้จูงเซ็กเธาว์มา กวนอูจำได้ทันทีว่าเป็นม้าของลิโป้ แล้วคุกเข่าคำนับสองครั้ง โจโฉไม่พอใจ ถามว่าให้ทองให้นางงามไม่เคยคำนับ ให้ม้ากลับคำนับ "ดูถูกคนแต่ยกย่องสัตว์หรือ" กวนอูตอบ

「吾知此马日行千里，今幸得之，若知兄长下落，可一日而见面矣。」

"ข้ารู้ว่าม้าตัวนี้วิ่งวันละพันลี้ ได้มาแล้วนับว่าโชคดี ถ้ารู้ว่าพี่ชายอยู่ที่ไหน วันเดียวก็ไปถึง"

นิยายเขียนต่อว่า 「操愕然而悔」 "โจโฉอึ้งแล้วเสียใจ" ฉบับไทยตอนที่ 22 แปลคำตอบนี้ไว้ว่า "ข้าพเจ้าแจ้งว่าม้าเซ็กเธาว์ตัวนี้มีกำลังมาก เดิรทางได้วันละหมื่นเส้น แม้ข้าพเจ้ารู้ข่าวว่าเล่าปี่อยู่ที่ใด ถึงมาทว่าไกลก็จะไปหาได้โดยเร็ว"

นักอ่านสามก๊กชอบชี้ว่าฉากนี้เขียนให้สะท้อนตอนที่ 3 พอดี ตั๋งโต๊ะใช้เซ็กเธาว์ซื้อใจลิโป้ ลิโป้ฆ่าพ่อบุญธรรมทันที โจโฉใช้เซ็กเธาว์ตัวเดียวกันซื้อใจกวนอู กวนอูกลับใช้ม้าเป็นพาหนะกลับไปหาพี่ ม้าตัวเดียวกันแยกคนไม่ภักดีออกจากคนภักดี ผมคิดว่านี่คือเหตุผลที่นิยายต้องเอาม้าของลิโป้มาให้กวนอู ไม่ใช่ม้าตัวไหนก็ได้

นิยายใช้เซ็กเธาว์ต่ออีกหลายฉาก กวนอูฟันงันเหลียงได้เพราะ 「关公赤兔马快」 "ม้าเซ็กเธาว์ของกวนอูเร็ว" (ประวัติกวนอูบอกเพียงว่า "ควบม้า" เข้าไปแทง และไม่บอกชื่อม้า) ฉบับไทยตอนที่ 23 ให้กวนอู "ขับม้าเซ็กเธาว์ไล่ไปด้วยฝีเท้าอันเร็ว" ทันบุนทิว (文丑) ที่ริมแม่น้ำฮองโห และตอนที่ 24 กวนอู "ถือง้าวขี่ม้าเซ็กเธาว์" ออกประตูเมืองไปหาเล่าปี่ ซึ่งการฝ่าห้าด่านทั้งหมดนั้นผมเขียนแยกไว้แล้วว่าไม่มีในพงศาวดาร

7. ม้าอดหญ้าตายตามนาย

นิยายฉบับจีนตอนที่ 77 เล่าว่าคืนที่กวนอูหนีออกจากเมืองเป๊กเสีย ทหารซุ่มของพัวเจี้ยง (潘璋 พานจาง) ใช้ตะขอยาวกับบ่วงเชือก 「先把关公坐下马绊倒」 "ทำให้ม้าที่กวนอูขี่สะดุดล้มก่อน" กวนอูตกจากหลังม้า ถูกม้าต๋งนายทหารของพัวเจี้ยงจับได้ หลังกวนอูกับกวนเป๋ง (关平 กวนผิง) ถูกประหารเมื่อเดือนสิบสอง ปีเจี้ยนอันที่ 24 (ต้น ค.ศ. 220) นิยายเล่าต่อว่า

「关公既殁，坐下赤兔马被马忠所获，献与孙权。权即赐马忠骑坐。其马数日不食草料而死。」

"เมื่อกวนอูสิ้นแล้ว ม้าเซ็กเธาว์ที่กวนอูขี่ถูกม้าต๋งยึดไปถวายซุนกวน ซุนกวนพระราชทานให้ม้าต๋งขี่ ม้าตัวนั้นไม่กินหญ้ากินอาหารหลายวันจนตาย"

ม้าที่ภักดีจนอดหญ้าตาย จึงเป็นม้าตัวเดียวกับที่ล้มลงพาเจ้าของไปสู่ความตายในคืนสุดท้าย ความภักดีของม้าในนิยายเป็นภาพสะท้อนของความภักดีของกวนอูเอง

หมายเหตุ: สามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ 61 แปลฉากนี้ว่า "ม้าต๋งจึงเอาม้าของกวนอูไปให้ซุนกวน ๆ จึงให้ม้าต๋งเลี้ยงดูไว้ ม้านั้นไม่กินหญ้าเปนหลายวันก็ตาย" โดยเรียกแค่ว่า "ม้าของกวนอู" ไม่ได้เอ่ยชื่อเซ็กเธาว์ และเล่าการจับกวนอูต่างไปเล็กน้อย บทความนี้เล่าตามนิยายฉบับจีน ส่วนชื่อเซ็กเธาว์ในฉบับไทยปรากฏครั้งสุดท้ายในตอนที่ 71 เมื่อดวงวิญญาณกวนอู "ขี่ม้าเซ็กเธาว์" มาช่วยกวนหิน (关兴) ลูกชาย

8. ม้าอายุสามสิบกว่าปี: ตัวเลขที่ฟ้องว่าเป็นเรื่องแต่ง

ถ้าเชื่อเส้นเวลาในนิยาย ม้าเซ็กเธาว์ต้องมีชีวิตยาวผิดธรรมชาติ

เหตุการณ์ในนิยาย	ปี ค.ศ.	อายุม้าโดยประมาณ (ถ้าโตเต็มวัยราว 4–5 ปีตอนตั๋งโต๊ะมอบให้ลิโป้)
ลิซกนำม้าไปให้ลิโป้	189	4–5 ปี
ลิโป้ถูกประหารที่แห้ฝือ	198–199	13–15 ปี
โจโฉมอบให้กวนอู	200	ราว 15–16 ปี
กวนอูถูกจับที่เป๊กเสีย	ปลาย 219 (ต้น 220)	ราว 34–36 ปี

ม้าบ้านทั่วไปมีอายุขัยราว 25–30 ปี และช่วงที่แข็งแรงที่สุดสำหรับงานหนักอยู่ราวอายุ 7–15 ปี ม้าอายุสามสิบห้าที่ยังแบกนักรบตัวใหญ่ในชุดเกราะพร้อมง้าวออกรบได้ จึงหายากมาก นักวิจารณ์จีนบางคนแซวว่ากวนอูหนีออกจากเป๊กเสียไม่ทันเพราะม้าแก่วิ่งไม่ไหวแล้ว ผมไม่คิดว่าหลัวก้วนจงพลาดเรื่องเลขง่าย ๆ แบบนี้ ผมคิดว่าเขาเลือกความหมายมากกว่าความสมจริง ม้าที่ภักดีต้องอยู่กับกวนอูจนวาระสุดท้าย

9. เมื่อตำนานกลายเป็นศรัทธา: หน้าแดง ใจแดง ม้าแดง

นิยายตอนที่ 77 ปิดฉากกวนอูด้วยคำขวัญที่ศาลเจ้ากวนอูบนภูเขาอวี้เฉฺวียน (玉泉山) ซึ่งเป็นที่มาของวลี "หน้าแดง ใจแดง ม้าแดง" ที่คนไทยเชื้อสายจีนพูดต่อกันมา

「赤面秉赤心，骑赤兔追风，驰驱时无忘赤帝；青灯观青史，仗青龙偃月，隐微处不愧青天。」

"หน้าแดงถือใจแดง ขี่เซ็กเธาว์ไล่ลม ยามควบตะบึงไม่ลืมจักรพรรดิแดง (ราชวงศ์ฮั่น) ใต้ตะเกียงเขียวอ่านพงศาวดาร ถือง้าวมังกรเขียว ในที่ลับก็ไม่ละอายฟ้า"

ตั้งแต่นั้นมา รูปเคารพกวนอูปางออกศึกจึงมาพร้อมม้าแดง ศาลเจ้ากวนอูหลายแห่งในจีนมีรูปปั้นม้าแดงยืนอยู่ในวิหารข้าง ศาลเจ้าในเมืองไทยบางแห่งก็ตั้งรูปม้าเซ็กเธาว์ไว้ให้ผู้คนไหว้ หน้าที่ของม้าในความเชื่อเปลี่ยนจากพาหนะศึกเป็น "บริวาร" ผู้รับใช้ที่ซื่อสัตย์และรวดเร็ว กวนอูเองก็กลายเป็นเทพหลายบทบาท รวมถึงจอมพลสายฟ้ากวน (关元帅) ในลัทธิเต๋า

10. สิ่งที่ผมได้จากม้าแดงตัวนี้

ผมยอมรับตรงนี้เลยว่าพ่อพูดถูกไม่น้อย ตลอดสามสิบกว่าปีที่ผ่านมาในธุรกิจโรงพิมพ์ของครอบครัว ผมเหนื่อยจริงตามที่พ่อว่าไว้ แต่สิ่งที่ได้กลับมาคือความกล้าไม่กลัวปัญหา และการยึดคุณธรรมความซื่อสัตย์แบบกวนอู ที่ทำให้ผมยืนอยู่ในธุรกิจนี้ได้อย่างมีศักดิ์ศรี

ม้าเซ็กเธาว์ในความเชื่อของคนไทยเชื้อสายจีนหมายถึงบริวารที่ดีและเก่งกาจ ผมเองทุกครั้งที่การค้าติดปัญหา โดยเฉพาะเรื่องขาดคนช่วยงาน มักไปแถวตลาดเก่านำผักไปไหว้เทพม้าเซ็กเธาว์ แทบทุกครั้งจะมีบริวารหรือคนเข้ามาช่วยเหลือทันเวลา นี่คือสิ่งที่ผมเรียนรู้จากประสบการณ์จริง ไม่ใช่จากตำราเล่มใด

การได้รู้ว่าพงศาวดารเขียนถึงม้าตัวนี้เพียงประโยคเดียว ไม่ได้ทำให้องค์กวนอูในบ้านผมมีค่าน้อยลง มันกลับทำให้ผมเห็นว่า คนจีนหลายสิบรุ่นตั้งแต่นักเล่านิทาน นักแต่งเพลง จนถึงนักแต่งนิยาย ช่วยกันเลือกว่าม้าที่ดีที่สุดในแผ่นดินควรอยู่กับคนแบบไหน และพวกเขาเลือกคนที่ภักดีที่สุด ไม่ใช่คนที่เก่งที่สุด

11. ตารางเปรียบเทียบ ชั้นต่าง ๆ ของตำนาน

ประเด็น	พงศาวดาร (《三国志》《后汉书》)	สามก๊กผิงฮว่า (หยวน 1321–1323)	นิยายฉบับจีน (หมิง–ชิง)
เจ้าของเดิม	ไม่บอก	เต๊งหงวน	ตั๋งโต๊ะ
ลิโป้ได้ม้ามาอย่างไร	ไม่บอก (ตั๋งโต๊ะ "ล่อ" ให้ฆ่าเต๊งหงวน ไม่บอกว่าด้วยอะไร)	คนรับใช้เต๊งหงวนว่าลิโป้ฆ่าเต๊งหงวนเพื่อเอาม้า (ลิโป้แย้งว่าฆ่าเพราะถูกดูหมิ่น)	ลิซกนำมาพร้อมทองคำพันตำลึง ไข่มุก และเข็มขัดหยก
ผลงานกับลิโป้	ตีทัพเตียวเอี๋ยนที่เสียงสัน "วิ่งข้ามกำแพงและคู"	ข้ามน้ำได้ กินปลา	วิ่งวันละพันลี้ ข้ามน้ำขึ้นเขาเหมือนที่ราบ
ม้าไปอยู่กับโจโฉอย่างไร	ไม่มีบันทึก	เฮาเสงขโมย กวนอูจับเฮาเสงได้พร้อมม้า	เฮาเสงขโมยไปให้โจโฉ
กวนอูได้ม้า	ไม่มีบันทึก	ไม่ได้ขี่ (แค่จับได้)	โจโฉมอบให้ กวนอูคำนับสองครั้ง
ฆ่างันเหลียง	"ควบม้า" ไม่บอกชื่อม้า	ไม่บอกชื่อม้า	"ม้าเซ็กเธาว์ของกวนอูเร็ว"
จุดจบ	ไม่มีบันทึก	ไม่มีบันทึก	ม้าต๋งได้ม้า ม้าอดหญ้าตาย

คำถามที่พบบ่อย

ม้าเซ็กเธาว์เป็นม้าของใครในประวัติศาสตร์?

ของลิโป้คนเดียว《三国志》เขียนว่า "ลิโป้มีม้าดีชื่อเซ็กเธาว์" ในตอนที่ลิโป้ช่วยอ้วนเสี้ยวรบกับเตียวเอี๋ยนราว ค.ศ. 193 ไม่มีบันทึกว่าม้าตัวนี้เคยเป็นของกวนอู

ม้ากวนอูชื่ออะไร?

ในนิยายคือเซ็กเธาว์ (赤兔) ที่โจโฉมอบให้ ในพงศาวดาร ประวัติกวนอูบอกเพียงว่ากวนอู "ควบม้า" เข้าไปแทงงันเหลียง ไม่ได้บันทึกชื่อม้าของกวนอูไว้เลย

เซ็กเธาว์กับเช็กเทาคือม้าตัวเดียวกันไหม?

ตัวเดียวกัน 赤兔 สามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) สะกดว่า "เซ็กเธาว์" ส่วน "เช็กเทา" เป็นคำที่คนไทยรุ่นหลังใช้เรียกกัน อ่านแบบจีนกลางว่า "ชื่อทู่"

ม้าเซ็กเธาว์อดอาหารตายตามกวนอูจริงไหม?

ไม่จริง เป็นฉากในนิยายฉบับจีนตอนที่ 77 ที่ม้าต๋งได้ม้าไปแล้วม้าไม่กินหญ้าจนตาย พงศาวดารไม่มีบันทึกว่าม้าเซ็กเธาว์ไปอยู่ที่ไหนหลังลิโป้ตาย

ตั๋งโต๊ะใช้ม้าเซ็กเธาว์ซื้อตัวลิโป้จริงไหม?

ไม่มีหลักฐาน《三国志》บอกเพียงว่าตั๋งโต๊ะ "ล่อ" ให้ลิโป้ฆ่าเต๊งหงวน โดยไม่บอกว่าใช้อะไรล่อ สามก๊กผิงฮว่าสมัยหยวนเล่าอีกแบบว่าม้าเป็นของเต๊งหงวน และคนรับใช้ของเต๊งหงวนกล่าวหาว่าลิโป้ฆ่าเต๊งหงวนเพื่อชิงม้า

ชื่อเซ็กเธาว์แปลว่าอะไร?

แปลตรงตัวว่า "กระต่ายแดง" มีคำอธิบายสามแนว คือหัวม้าแบบกระต่ายตามตำราดูม้า《相马经》 "เสือแดง" เพราะ《后汉书》เขียนเป็น 赤菟 และภาษาฉู่เรียกเสือว่า 於菟 หรือ "ม้าที่ไล่กระต่ายทัน" ตามที่สามก๊กผิงฮว่าเล่า ไม่มีแนวไหนพิสูจน์ได้เด็ดขาด

ม้าเซ็กเธาว์เป็นม้าเหงื่อโลหิตหรือเปล่า?

ไม่มีหลักฐาน พงศาวดารไม่ได้บอกพันธุ์หรือแหล่งที่มาของม้า ทฤษฎีม้าเหงื่อโลหิตหรือม้าอาคัลเทเกเป็นการคาดเดาจากสีขนแดงเท่านั้น

ภาพกวนอูขี่ม้าเซ็กเธาว์เริ่มเมื่อไร?

หลักฐานที่ผมพบเก่าที่สุดคือสมัยหยวน เพลงของหม่าจื้อหย่วนพูดถึง "เซ็กเธาว์ของอวิ๋นฉาง" และสามก๊กผิงฮว่าให้กวนอูจับม้าได้จากเฮาเสง ก่อนนิยายสมัยหมิงจะเล่าเต็มรูปแบบว่าโจโฉมอบม้าให้กวนอู สมัยถังกวีหลี่เฮ่อยังเขียนว่าเซ็กเธาว์ "ต้องให้ลิโป้เท่านั้นขี่"

ถ้าเชื่อนิยาย ม้าเซ็กเธาว์ตายตอนอายุเท่าไร?

ราว 34–36 ปี ถ้านับว่าม้าโตเต็มวัยแล้วตอนตั๋งโต๊ะมอบให้ลิโป้ใน ค.ศ. 189 และตายหลังกวนอูถูกประหารปลาย ค.ศ. 219 ซึ่งเกินอายุขัยม้าทั่วไปที่ราว 25–30 ปี

สรุป

พงศาวดารให้ม้าเซ็กเธาว์แค่ประโยคเดียว และประโยคนั้นเป็นของลิโป้ สนามรบทางเหนือ ราว ค.ศ. 193 ทุกอย่างหลังจากนั้น ทั้งตั๋งโต๊ะใช้ม้าซื้อลิโป้ เฮาเสงขโมยม้า โจโฉมอบม้าให้กวนอู และม้าอดหญ้าตายตามนาย เป็นเรื่องที่คนจีนต่อเติมขึ้นทีละชั้น จากกวีสมัยถังที่ยังเห็นม้าเป็นของลิโป้ ผ่านนักเล่านิทานและเพลงสมัยหยวนที่เริ่มยกม้าให้กวนอู จนถึงนิยายสมัยหมิงที่ปิดเรื่องอย่างงดงาม ม้าดีที่สุดในแผ่นดินเปลี่ยนมือจากคนที่เก่งที่สุดไปอยู่กับคนที่ภักดีที่สุด และความภักดีนั้นยังอยู่บนหิ้งบูชาในบ้านคนไทยเชื้อสายจีนจนทุกวันนี้ รวมถึงบ้านผมด้วย

แหล่งข้อมูล

• 《三国志·魏书·吕布传》 布有良马曰赤兔 และ《曹瞒传》ในอรรถาธิบายของเผยซงจือ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·蜀书·关羽传》 策马刺良于万众之中 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《后汉书·吕布传》 布常御良马，号曰赤菟 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《全相平话三国志》ภาคต้น ม้าของเต๊งหงวน 射兔马 และกวนอูจับเฮาเสง — วิกิซอร์ซ
• 《全相平话三国志》ภาคกลาง กวนอูแทงงันเหลียงโดยไม่เอ่ยชื่อม้า — วิกิซอร์ซ
• 《三国演义》ตอนที่ 3 ลิซกนำม้าเซ็กเธาว์ไปให้ลิโป้ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国演义》ตอนที่ 19 เฮาเสงลักม้าเซ็กเธาว์ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国演义》ตอนที่ 25 โจโฉมอบม้าให้กวนอู และกวนอูฆ่างันเหลียง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国演义》ตอนที่ 77 ม้าอดหญ้าตาย และกลอนศาลเจ้าเขาอวี้เฉฺวียน — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๓ ลิซกนำม้าเซ็กเธาว์ไปให้ลิโป้ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๑๗ เฮาเสงลักม้าเซ็กเธาว์ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๒๒ โจโฉมอบม้าเซ็กเธาว์ให้กวนอู — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๖๑ ม้าของกวนอูไม่กินหญ้าจนตาย — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๗๑ วิญญาณกวนอูขี่ม้าเซ็กเธาว์ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• 《宋书·符瑞志中》 赤兔，王者德盛则至 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《左传·宣公四年》 楚人谓虎於菟 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• หลี่เฮ่อ《马诗二十三首》 บทที่ 8 赤兔无人用，当须吕布骑 — วิกิซอร์ซ
• หม่าจื้อหย่วน《般涉调·耍孩儿·借马》 — 古文岛 (古诗文网)
• Red Hare — Wikipedia ภาษาอังกฤษ
• 北京的三座立马关帝庙 ศาลเจ้ากวนอูที่มีรูปปั้นม้าในปักกิ่ง — 北京日报