ภฤงคี นันทิ และบริวารพระศิวะที่คนไม่ค่อยพูดถึง

ผมยังจำได้ดีถึงครั้งแรกที่เห็นภาพสลักฤๅษีร่างผอมแห้งจนเห็นซี่โครง ยืนด้วยขาสามข้างอยู่เคียงข้างพระศิวะ ตอนนั้นผมอดสงสัยไม่ได้ว่าท่านคือใคร ทำไมจึงต้องมีขาที่สาม และทำไมเรื่องราวของท่านถึงไม่ค่อยถูกเล่าขานเท่ากับโคนันทิที่ใคร ๆ ก็รู้จัก คำตอบที่ผมได้เจอในเวลาต่อมาคือชื่อของ ภฤงคี (Bhringi บางแหล่งสะกดว่า ภริงคี) ฤๅษีผู้ภักดีต่อมหาเทพศิวะอย่างสุดหัวใจ จนความภักดีนั้นเองกลายเป็นทั้งบทเรียนและปริศนาทางเทววิทยาที่ลึกซึ้งกว่าที่คิด

ประเด็นสำคัญ

• ภฤงคีเป็นหนึ่งในบริวารพระศิวะชั้นเอกร่วมกับนันทิ พระมหากาล และพระวีรภัทร
• ท่านยึดมั่นในเอกานตะภักดี (Ekanta-bhakti) คือภักดีต่อพระศิวะแต่เพียงพระองค์เดียว ไม่ยอมไหว้พระแม่ปารวตี
• แปลงกายเป็นแมลงภู่เจาะทะลุรูปอรรธนารีศวรเพื่อเวียนประทักษิณเฉพาะฝั่งพระศิวะ
• พระแม่ศักติถอนเนื้อเลือดคืนจนภฤงคีเหลือแต่กระดูก พระศิวะจึงประทานขาที่สามให้ทรงตัวได้
• ตำนานนี้ปรากฏเป็นประติมากรรมจริงที่ถ้ำเอเลแฟนตา เทวาลัยเลปักษี และอีกหลายแห่งในอินเดีย

ภฤงคีคือใคร และเหตุใดจึงสำคัญในคติไศวนิกาย

หลายคนอาจรู้จักผมในฐานะคนที่รักอภิปรัชญาจีน แต่ความศรัทธาแรกที่ผมมอบให้อย่างเต็มหัวใจกลับเป็นมหาเทพศิวะ ด้วยเหตุผลส่วนตัวบางอย่างที่ผมขอเก็บไว้กับตัวเอง เมื่อผมเริ่มศึกษาบริวารรอบพระองค์ลึกลงไปกว่าที่รู้จักกันทั่วไป ผมจึงได้พบว่านอกจากโคนันทิผู้เป็นที่รู้จักแล้ว ยังมีฤๅษีภฤงคีที่ปรากฏร่วมในศิลปกรรมอินเดียมาต่อเนื่องหลายศตวรรษ ตามงานวิจัยเชิงประติมานวิทยาของ ที. เอ. โคปินาถ ราว (T. A. Gopinatha Rao) ในหนังสือ Elements of Hindu Iconography ระบุว่าภฤงคีถูกจัดเป็นประติมานวิทยาเฉพาะกลุ่มที่มีรายละเอียดสูงมาก ปรากฏกายเป็นนักบวชผอมแห้งเห็นซี่โครงและกะโหลกชัดเจน ยืนด้วยขาสามข้างในท่วงท่าร่ายรำ

สิ่งที่ผมพบว่าน่าสนใจคือ ภฤงคีไม่ใช่เพียงตัวละครในนิทานปรัมปรา แต่ประวัติศาสตร์ศาสนาระบุว่าเรื่องราวของท่านทำหน้าที่เป็นอุปมานิทัศน์เชิงวิภาษวิธี สะท้อนการปะทะ ปรับตัว และหลอมรวมทางเทววิทยาระหว่างไศวนิกายบริสุทธิ์กับลัทธิศักติ ช่างโบราณยังสลักภฤงคีสามขาไว้ในกลุ่มเดียวกับพระพรหมและพระศิวะปางนาฏราช ดังที่เห็นบนเสามณฑปนาฏยะของเทวาลัยวีรภัทรที่เลปักษี และตำราประติมานวิทยาของโคปินาถ ราว ก็บันทึกว่าท่านร่ายรำสรรเสริญพระศิวะด้วยขาทั้งสาม นี่คือหลักฐานว่าท่านไม่ใช่ตัวประกอบเล็ก ๆ หากมีที่ทางชัดเจนในศิลปกรรมและคติไศวนิกายจริง ๆ

บางสายตำนานในศิวปุราณะ (Shiva Purana) ยังเชื่อมโยงภฤงคีเข้ากับสงครามปราบอันธกาสูร (Andhakasura) โดยกล่าวว่าเมื่ออสูรตนนี้สำนึกผิดหลังถูกพระศิวะใช้ตรีศูลแทงและพระแม่กาลีสูบกลืนโลหิตจนหมด พระศิวะจึงชุบเลี้ยงและแต่งตั้งให้เข้าสู่คณะบริวารในนามภฤงคี หรือในบางสำนวนกล่าวว่าท่านร่วมรบเคียงข้างพระศิวะจนมีชัย ความผูกพันแนบแน่นจากสมรภูมินี้เองที่ผมมองว่าเป็นรากของความยึดมั่นสุดโต่งในเวลาต่อมา เพราะเมื่อใครสักคนเคยผ่านศึกหนักเคียงข้างผู้ที่ตนศรัทธา ความภักดีนั้นย่อมลึกจนบางครั้งกลายเป็นการมองข้ามความจริงด้านอื่นไปโดยไม่รู้ตัว

ปมความขัดแย้งที่ไกรลาส เมื่อภฤงคีไม่ยอมไหว้พระแม่ปารวตี

เรื่องเล่าที่ผมชอบเล่าให้คนใกล้ตัวฟังคือฉากที่เขาไกรลาส เมื่อเหล่ามหาฤๅษี ทวยเทพ และคนธรรพ์มารวมตัวทำ "ประทักษิณ" (Pradakshina — การเวียนขวารอบสิ่งศักดิ์สิทธิ์เพื่อถวายความเคารพ) รอบพระศิวะและพระแม่ปารวตี แต่ภฤงคีกลับยืนกรานเวียนรอบเฉพาะพระศิวะ โดยให้เหตุผลว่าตนสละโลกีย์แล้ว มุ่งแต่โมกษะและการสถิตในศิวโลก (Sivaloka) จิตจึงควรจดจ่อเฉพาะจิตสำนึกบริสุทธิ์โดยไม่ข้องแวะกับพระศักติซึ่งท่านมองว่าเป็นพลังแห่งภาพมายาและวัตถุทางโลก ผมอ่านตรงนี้แล้วอดคิดไม่ได้ว่า ความตั้งใจจะบริสุทธิ์แค่ไหนก็ตาม หากตั้งอยู่บนการปฏิเสธอีกครึ่งหนึ่งของสัจธรรม ความบริสุทธิ์นั้นก็ยังไม่สมบูรณ์

เมื่อพระแม่ปารวตีทรงขยับเข้าประทับชิดพระสวามีเพื่อเตือนสติ ภฤงคีก็ยังไม่ละความดื้อรั้น ท่านแปลงกายเป็นแมลงภู่หรือผึ้งดำ ซึ่งในภาษาสันสกฤตเรียกว่า Bhringa หรือ Bhringi อันเป็นที่มาของสมญานามท่านเอง แล้วบินเจาะทะลวงช่องว่างแคบ ๆ ระหว่างพระเศียรทั้งสองพระองค์เพื่อเวียนรอบพระศิวะให้สำเร็จ พฤติกรรมนี้ถือเป็นการดูหมิ่นพลังสากลของเพศสตรีอย่างร้ายแรงในสายตาคัมภีร์ ต่อมาเมื่อพระศิวะและพระแม่ทรงสำแดงสัจธรรมขั้นสูงสุดผ่านการรวมร่างเป็น พระอรรธนารีศวร (Ardhanarishvara — เทวรูปครึ่งชายครึ่งหญิง แทนความเป็นหนึ่งเดียวของศิวะและศักติ) ภฤงคีก็ยังไม่ยอมแพ้ ท่านแปลงร่างเป็นแมลงภู่อีกครั้งเพื่อเจาะทะลวงเข้าแกนกลางลำตัวของรูปเคารพนั้น หวังเวียนประทักษิณเฉพาะซีกขวาอันเป็นพระวรกายของพระศิวะให้จงได้

ทำไมภฤงคีเหลือแต่กระดูก และเหตุใดจึงได้ขาที่สาม

จุดที่ผมมองว่าลึกซึ้งที่สุดในตำนานนี้คือการที่พระแม่ปารวตีทรงสั่งสอนภฤงคีผ่านหลักสรีรวิทยาโบราณของอินเดียและอายุรเวท ซึ่งอธิบายว่าองค์ประกอบในร่างกายมนุษย์แบ่งเป็นสองสายธาร ส่วนที่สืบทอดจากบิดาคือพระศิวะ ได้แก่โครงสร้างแข็งอย่างกระดูก เส้นเอ็น ประสาท และไขกระดูก ส่วนที่สืบทอดจากมารดาคือพระแม่ศักติ ได้แก่โครงสร้างอ่อนนุ่มและสารคัดหลั่งอย่างเลือด เนื้อ ผิวหนัง และพลังชีวิตหรือปราณ เมื่อภฤงคีประกาศไม่ต้องการสิ่งใดที่เกี่ยวข้องกับพระศักติ พระแม่จึงทรงเรียกคืนองค์ประกอบเหล่านั้นทั้งหมด ทำให้เนื้อ โลหิต และพละกำลังของท่านเหือดหายไปในทันที เหลือเพียง "ถุงกระดูกเดินได้" ที่ไม่อาจแม้แต่จะยืนหรือก้าวเดิน

ตรงนี้เองที่ผมรู้สึกว่าตำนานกำลังบอกอะไรมากกว่าการลงโทษธรรมดา เพราะสิ่งที่ภฤงคีพยายามปฏิเสธ กลับเป็นสิ่งที่หล่อเลี้ยงการดำรงอยู่ของตัวเขาเองมาตลอด แม้ร่างจะเหลือแต่กระดูก ภฤงคีก็ยังพยายามกราบกรานสรรเสริญพระศิวะด้วยจิตใจแน่วแน่ พระศิวะทรงเล็งเห็นความภักดีอันบริสุทธิ์แต่เปี่ยมด้วยอวิชชานี้ จึงทรงมีพระเมตตา (Anugraha — ความกรุณาอันไร้เงื่อนไขของพระผู้เป็นเจ้า) ประทาน ขาที่สาม (ตรีบาท - Tri-pada) ให้เป็นเสมือนไม้ค้ำยัน ช่วยกระจายน้ำหนักให้โครงกระดูกตั้งตรงและร่ายรำถวายสักการะต่อไปได้ ผมจึงไม่อยากอ่านขาที่สามว่าเป็นรางวัลของความดื้อรั้น แต่เป็นภาพของพระเมตตาที่ประคองผู้ศรัทธาไว้ แม้ความเข้าใจของเขาจะยังไม่สมบูรณ์ก็ตาม

เหตุการณ์นี้ทำให้ภฤงคีตระหนักว่า หากปราศจากพระศักติแล้ว แม้แต่การมีชีวิต การเคลื่อนไหว หรือการบูชาพระศิวะก็ไม่อาจเกิดขึ้นได้เลย ท่านจึงน้อมรับความยิ่งใหญ่ของพระแม่ปารวตี ยอมรับเอกภาพที่ไม่อาจแบ่งแยก และได้รับการยกย่องเป็นมหาฤๅษีผู้บรรลุปัญญาญาณในที่สุด สำหรับผม นี่คือบทเรียนที่ใกล้ตัวมากกว่าที่คิด เพราะเวลาเรารักหรือศรัทธาอะไรสักอย่างสุดหัวใจ เราอาจกำลังปิดประตูใส่สิ่งที่เราไม่คุ้นเคยโดยไม่รู้ตัว การเคารพพระศิวะอย่างลึกซึ้งไม่จำเป็นต้องทำให้เราเห็นคุณค่าของพระแม่ศักติน้อยลงแต่อย่างใด

ร่องรอยภฤงคีในเทวาลัยโบราณของอินเดีย

สิ่งที่ยืนยันว่าตำนานนี้ฝังรากลึกในศาสนาฮินดูจริง ไม่ใช่เพียงเรื่องเล่าปากต่อปาก คือหลักฐานทางประติมากรรมที่กระจายอยู่ตามเทวาลัยสำคัญทั่วอินเดียมาหลายศตวรรษ ผมขอสรุปเป็นตารางเพื่อให้เห็นภาพชัดเจนขึ้น

โบราณสถาน	ภูมิภาค	ยุคสมัย	ลักษณะเด่น
ถ้ำเอเลแฟนตา (Elephanta Caves)	เกาะเอเลแฟนตา รัฐมหาราษฏระ	ราวคริสต์ศตวรรษที่ 6	ภฤงคีร่างโครงกระดูกนั่งใกล้พระบาทพระศิวะในแผงเขาไกรลาส (ราวณานุครหะ) ชำรุดไปบางส่วน
เทวาลัยสังคเมศวร (Sangameshwara Temple)	ปัฏฏทกัล รัฐกรณาฏกะ	ราวปี ค.ศ. 720–733	ภาพสลักพระศิวะคู่กับภฤงคี
เทวาลัยวีรภัทร (Veerabhadra Temple)	เลปักษี รัฐอานธรประเทศ	คริสต์ศตวรรษที่ 16	ภฤงคีสามขาจำหลักบนเสามณฑปนาฏยะ ร่วมกับพระพรหม นาฏราช และภิกษาตนะ
เทวาลัยเกทาเรศวร (Kedareshvara Temple)	นาคาลาปุระ รัฐกรณาฏกะ	กลางคริสต์ศตวรรษที่ 13	ภาพสลักภฤงคีสามขาบนผนังด้านนอกของเทวาลัยศิลปะโหยสาฬะ
ถ้ำบาดามี ถ้ำที่ 1 (Badami Cave Temples)	บาดามี รัฐกรณาฏกะ	ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 6	แผงอรรธนารีศวร มีโคนันทิและภฤงคีร่างโครงกระดูกอยู่ข้างซีกพระศิวะ

เมื่อผมไล่เรียงดูรายชื่อเทวาลัยเหล่านี้ทีละแห่ง สิ่งที่ทำให้ผมทึ่งไม่ใช่แค่ความหลากหลายของยุคสมัยหรือภูมิภาค แต่คือความต่อเนื่องของแนวคิดเดียวกันที่ถูกถ่ายทอดผ่านมือช่างหลายชั่วอายุคน ตั้งแต่ราชวงศ์กาลาจุรีในถ้ำเอเลแฟนตา มาจนถึงจักรวรรดิวิชัยนครที่เลปักษี ห่างกันหลายร้อยปี แต่ยังคงเลือกสลักภาพภฤงคีไว้เคียงข้างพระศิวะในบริบทเดิม นั่นบอกผมว่าตำนานนี้ไม่ใช่เรื่องแต่งเสริมชั่วครั้งชั่วคราว หากเป็นส่วนหนึ่งของระบบความเชื่อที่ช่างและนักบวชในแต่ละยุคเห็นพ้องต้องกันว่าสำคัญพอจะเก็บรักษาไว้ในหิน สิ่งที่ผมสังเกตเพิ่มเติมคือ ภฤงคีมักถูกวางเคียงกับปางภิกษาตนมูรติ (Bhikshatana-murti — ปางพระศิวะเสด็จออกขอทานเพื่อล้างบาปจากการตัดเศียรที่ห้าของพระพรหม) และปางศิวนาฏราช (Nataraja — พระศิวะในท่าร่ายรำจักรวาล) ซึ่งล้วนเป็นปางที่เน้นเรื่องการเคลื่อนไหวและพลังชีวิต ราวกับช่างโบราณจงใจเตือนผู้ชมว่า แม้แต่ภฤงคีผู้เหลือเพียงกระดูกก็ยังต้องอาศัยพลังจากภายนอกมาทำให้ร่างกายเคลื่อนไหวได้ ไม่ต่างจากที่พระศิวะเองก็ทรงร่ายรำด้วยพลังที่มาจากพระแม่ศักติ

บทสังเคราะห์ที่ผมอยากฝากไว้ ไศวนิกายกับลัทธิศักติที่แยกกันไม่ได้

ผมมักบอกคนใกล้ตัวเสมอว่า การศึกษาตำนานฮินดูให้ลึกซึ้งไม่ใช่การท่องจำชื่อเทพหรือเรื่องเล่า แต่คือการมองเห็นว่าแต่ละตำนานกำลังพยายามแก้ปัญหาทางความคิดอะไรอยู่ในยุคที่มันถูกสร้างขึ้น กรณีของภฤงคีก็เช่นกัน ในยุคต้นของไศวนิกาย นิกายย่อยที่บำเพ็ญตบะเข้มงวดอย่างปศุปัต (Pashupata) หรือกาปาลิกะ มักมีแนวโน้มปฏิเสธโลกียวิสัยและมองว่าเพศสตรีตลอดจนพลังงานทางวัตถุเป็นอุปสรรคต่อการหลุดพ้น ตำนานภฤงคีจึงถูกสร้างขึ้นมาทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมทางปรัชญา ประกาศชัดเจนว่าการแยกจิตสำนึกบริสุทธิ์ออกจากพลังงานสร้างสรรค์เป็นเรื่องที่เป็นไปไม่ได้ในทางภววิทยา รูปเคารพอรรธนารีศวรที่ปรากฏคู่กับภฤงคีจึงยืนยันความเท่าเทียมและการพึ่งพาอาศัยกันของขั้วตรงข้ามทั้งสอง ไม่ใช่การให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมีอำนาจเหนือกว่า

ในมุมของผมที่เติบโตมากับความเชื่อจีนซึ่งให้ความสำคัญกับดุลยภาพระหว่างหยินกับหยางเป็นทุนเดิม เรื่องราวของภฤงคีจึงยิ่งสะกิดใจ เพราะแม้บริบทจะต่างกันโดยสิ้นเชิง แต่หลักคิดที่ว่าสิ่งตรงข้ามสองสิ่งไม่อาจดำรงอยู่อย่างสมบูรณ์ได้หากปราศจากกันและกัน กลับเป็นสัจธรรมที่ปรากฏซ้ำในหลายอารยธรรม ผมจึงมองว่าตำนานนี้ไม่ได้พูดถึงศาสนาฮินดูเพียงอย่างเดียว แต่กำลังพูดถึงธรรมชาติของจักรวาลในภาพกว้างที่มนุษย์หลายวัฒนธรรมต่างสัมผัสได้ด้วยวิธีของตนเอง

คำถามที่พบบ่อย

ภฤงคีคือใครในตำนานฮินดู

ภฤงคีคือมหาฤๅษีผู้บำเพ็ญตบะขั้นสูงและเป็นหนึ่งในบริวารชั้นเอกของพระศิวะ ปรากฏในรูปลักษณ์ร่างผอมแห้งเห็นซี่โครงชัดเจนและยืนด้วยขาสามข้าง ท่านเป็นสัญลักษณ์ของความภักดีสุดโต่งที่มุ่งเฉพาะพระศิวะโดยปฏิเสธพระแม่ปารวตี

บริวารของพระศิวะหรือพระอิศวรมีใครบ้าง

บริวารชั้นเอก (Prathamagana) ของพระศิวะหรือพระอิศวรที่สำคัญ มีทั้งโคนันทิ พระมหากาล พระวีรภัทร และภฤงคี ในจำนวนนี้โคนันทิเป็นที่รู้จักมากที่สุด ส่วนภฤงคีแม้ถูกพูดถึงน้อยกว่า แต่ก็ปรากฏคู่กับโคนันทิในงานศิลป์ เช่นประติมากรรมหินทรายครอบครัวพระศิวะราวกลางคริสต์ศตวรรษที่ 10 ของพิพิธภัณฑ์ศิลปะลอสแอนเจลิสเคาน์ตี ซึ่งบรรยายว่าภฤงคีร่างโครงกระดูกคือบริวารคนโปรดของพระศิวะ กำลังร่ายรำอยู่หน้าโคนันทิ

ทำไมภฤงคีเหลือแต่กระดูก

เพราะท่านปฏิเสธไม่ยอมไหว้พระแม่ปารวตี พระแม่จึงทรงเรียกคืนองค์ประกอบร่างกายฝ่ายมารดา ได้แก่เลือด เนื้อ และพลังชีวิต ออกจากร่างของท่าน เหลือเพียงโครงกระดูกซึ่งเป็นส่วนที่สืบทอดจากพระศิวะเท่านั้น

ทำไมพระศิวะจึงประทานขาที่สามให้ภฤงคี

เพราะโครงกระดูกที่เหลืออยู่ไม่สามารถทรงตัวยืนหรือเคลื่อนไหวได้ พระศิวะทรงเห็นความภักดีอันแน่วแน่แม้จะยังมีอวิชชาปนอยู่ จึงประทานขาที่สามเป็นเครื่องค้ำจุนด้วยพระเมตตา ไม่ใช่เพื่อเป็นรางวัลของความดื้อรั้น

อรรธนารีศวรหมายความว่าอย่างไร

อรรธนารีศวรคือรูปเคารพที่รวมพระวรกายพระศิวะกับพระแม่ปารวตีเป็นร่างเดียว ซีกขวาเป็นพระศิวะ ซีกซ้ายเป็นพระแม่ สื่อถึงความเป็นหนึ่งเดียวที่แบ่งแยกไม่ได้ระหว่างจิตสำนึกบริสุทธิ์กับพลังงานสร้างสรรค์ของจักรวาล

ไศวนิกายกับลัทธิศักติต่างกันอย่างไร

ไศวนิกายเน้นการบูชาพระศิวะเป็นศูนย์กลาง ส่วนลัทธิศักติเน้นการบูชาพระแม่ในฐานะพลังสูงสุดของจักรวาล ตำนานภฤงคีทำหน้าที่เชื่อมสองแนวคิดนี้เข้าด้วยกัน โดยชี้ว่าทั้งสองไม่อาจแยกขาดจากกันได้จริง

บทสรุป

เมื่อผมมองย้อนกลับไปยังภาพสลักฤๅษีสามขาที่เคยทำให้ผมสงสัยตั้งแต่ครั้งแรก ผมพบว่าคำตอบที่ได้มานั้นไม่ได้จบอยู่แค่ที่มาของขาที่สาม แต่พาผมย้อนกลับไปตั้งคำถามกับตัวเองเรื่อยมา ว่าความศรัทธาที่แน่วแน่ของเราเองนั้น กำลังเปิดใจกว้างขึ้น หรือกำลังปิดกั้นบางสิ่งไว้โดยไม่รู้ตัว

ภฤงคีในสายตาของผมจึงไม่ใช่เพียงหนึ่งในบริวารพระศิวะที่มีรูปลักษณ์แปลกตา หากเป็นบทเรียนที่ยังใช้ได้จริงในชีวิตประจำวัน ท่านเตือนเราว่าความภักดีต่อสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างสุดหัวใจ ไม่ควรกลายเป็นการปฏิเสธอีกครึ่งหนึ่งของความจริง เช่นเดียวกับที่มหาเทพอย่างศิวะมหาเทพเองก็ไม่อาจร่ายรำสร้างสรรค์จักรวาลได้หากปราศจากพระแม่ศักติ ภาพของอรรธนารีศวรที่ผมเห็นซ้ำแล้วซ้ำเล่าตามเทวาลัยต่าง ๆ จึงเป็นดังกระจกสะท้อนให้เห็นว่า สัจธรรมอันสมบูรณ์ไม่เคยเกิดจากขั้วใดขั้วหนึ่งเพียงลำพัง แต่เกิดจากการยอมรับว่าอีกฝ่ายหนึ่งก็สำคัญไม่แพ้กัน

สำหรับผมที่เติบโตมากับความเชื่อจีนเรื่องหยินหยาง แล้วกลับพบว่าหัวใจแรกที่ศรัทธาอย่างลึกซึ้งคือมหาเทพศิวะ เรื่องราวของภฤงคีจึงยิ่งตอกย้ำว่าความจริงข้อนี้ไม่ได้ผูกติดกับวัฒนธรรมใดวัฒนธรรมหนึ่งเท่านั้น หากเป็นสัจธรรมสากลที่ปรากฏซ้ำในหลายอารยธรรมของมนุษยชาติ ผมจึงอยากฝากไว้ว่า หากวันใดที่เรารู้สึกว่าตัวเองยึดมั่นในบางสิ่งจนแทบไม่เหลือที่ว่างให้สิ่งอื่น ลองนึกถึงฤๅษีผู้ต้องเหลือแต่กระดูกก่อนจะเข้าใจสัจธรรมที่แท้จริง แล้วบางทีเราอาจไม่ต้องรอให้ถึงจุดนั้นก็เป็นได้ ขอบคุณที่ติดตามอ่านมาจนจบ และหวังว่าเรื่องราวของภฤงคีจะเป็นอีกหนึ่งบทเรียนที่อยู่ในใจท่านต่อไป เช่นเดียวกับที่อยู่ในใจผมมาโดยตลอด

แหล่งข้อมูลและอ่านเพิ่มเติม

• วิกิพีเดีย: วีรภัทรมนเทียร (เลปักษี)
• Wikipedia: Pattadakal
• Wikipedia: Badami Chalukya Architecture
• T. A. Gopinatha Rao, Elements of Hindu Iconography เล่ม 2 ภาค 1 (1916) ตำนานภฤงคี ขาที่สาม และอรรธนารีศวร
• Wikipedia: Elephanta Caves ภาพสลักภฤงคีข้างพระบาทพระศิวะ และการกำหนดอายุถ้ำ
• Wikipedia: Ardhanarishvara ตำนานภฤงคีกับรูปเคารพครึ่งศิวะครึ่งปารวตี
• Wikipedia: Veerabhadra Temple, Lepakshi ภฤงคีสามขาบนเสามณฑปนาฏยะ (สร้าง ค.ศ. 1530)
• Wikipedia: Badami cave temples แผงอรรธนารีศวรในถ้ำที่ 1 ที่มีภฤงคีร่างโครงกระดูก
• Puratattva: เทวาลัยเกทาเรศวร นาคาลาปุระ ภาพสลักภฤงคีสามขาบนผนังด้านนอก