มีจริง: เปาบุ้นจิ้นตัวจริงชื่อเปาเจิ่ง (包拯) ชื่อรองซีเหริน (希仁) ขุนนางสมัยซ่งเหนือ ค.ศ. 999–1062 ชาวเหอเฝย์ (合肥)
แต่ภาพในละครส่วนใหญ่แต่งเติม: หน้าดำ พระจันทร์เสี้ยว จั่นเจา เครื่องประหารสามหัว และคดีผี เป็นชั้นเรื่องแต่งที่โตมาราว 700 ปี จาก 25 เรื่องในชุดนี้ จริง 1 แต่ง 13 ผสม 6 ตำนาน 5
กล่องข้อมูลด่วน
| เปาบุ้นจิ้นมีจริงไหม | มีจริง — ชื่อจริงเปาเจิ่ง (包拯) ชื่อรองซีเหริน (希仁) ขุนนางสมัยซ่งเหนือ ค.ศ. 999–1062 ชาวเหอเฝย์ |
| ชื่อที่คนจีนเรียก | 包公 (เปากง) · 包青天 (เปาชิงเทียน) — "บุ้นจิ้น" มาจาก 包文拯 ชื่อในนิยายหมิง อ่านแบบฮกเกี้ยน |
| ในละคร งิ้ว นิยาย | หน้าดำ พระจันทร์เสี้ยว จั่นเจา เครื่องประหารสามหัว คดีผี ยมราช — ชั้นเรื่องแต่งที่โตมาราว 700 ปี (งิ้วหยวน → นิยาย 1594 → 1879 → ละคร 1993) |
| ในเอกสารสมัยซ่ง | คุมไคฟงแค่ "รักษาการ" ราวปีครึ่ง (ม.ค. 1057 – ก.ค. 1058) ตำแหน่งสูงสุดรองผู้บัญชาการสภาการทหาร (枢密副使 ซูมี่ฟู่สื่อ) ปี 1061 ป่วยถึงแก่กรรมปี 1062 |
| คำตัดสิน 25 เรื่อง | จริง 1 · แต่ง 13 · ผสม 6 · ตำนาน 5 |
| ในไทย | ชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" อยู่ในหนังสือแปล "บ้วนฮ่วยเหลา" ที่พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2423 · ช่อง 3 นำละคร 1993 มาฉายราวปี 2537–2538 |
บทนำ
ถ้าพูดชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" คนไทยจำนวนมากเห็นภาพเดียวกัน ขุนนางหน้าดำมีพระจันทร์เสี้ยวกลางหน้าผาก นั่งหลังโต๊ะในศาลไคฟง มีจั่นเจายืนข้าง และมีเครื่องประหารหัวมังกร หัวเสือ หัวสุนัขรออยู่หน้าศาล ภาพนี้มาจากละครไต้หวันปี 1993 ที่ช่อง 3 พากย์ไทย แล้วคำถามที่คนไทยสงสัยกันก็ตามมา เปาบุ้นจิ้นมีจริงไหมคำตอบคือ มีจริง คนไทยรู้จักเขาในชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" แต่คนจีนรู้จักเขาในชื่อจริง "เปาเจิ่ง" (包拯 Bāo Zhěng) และในภาษาจีนทั่วไปมักเรียกว่าเปากง (包公) หรือเปาชิงเทียน (包青天) เขาเป็นขุนนางสมัยราชวงศ์ซ่งเหนือ เกิดปี 999 ถึงแก่กรรมปี 1062 มีชื่ออยู่ใน《宋史》(ซ่งสื่อ — ประวัติศาสตร์ราชวงศ์ซ่ง) และในจารึกหลุมศพที่ขุดพบจริง
แต่คนจริงคนนี้กับเปาบุ้นจิ้นในละครเป็นคนละเรื่องกันมากกว่าที่คิด ชุด "เปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง)" จึงหยิบเรื่องที่คนไทยจำได้มาวางเทียบกับเอกสารสมัยซ่งทีละเรื่อง ทุกตอนยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในเล่มไหน บทไหน จะได้ตรวจตามได้
เปาบุ้นจิ้นมีจริงไหม? คนไทยรู้จักเปาบุ้นจิ้น คนจีนรู้จักเปาเจิ่ง
เอกสารชั้นต้นสองชิ้นเขียนชื่อเขาตรงกัน ชิ้นแรกคือจารึกหลุมศพที่อู๋ขุย (吴奎 อู๋ ขุย) ขุนนางร่วมสมัยเขียนหลังเขาถึงแก่กรรม ชิ้นที่สองคือชีวประวัติใน《宋史》เล่มที่ 316 ซึ่งเปิดด้วยประโยคเดียวกัน
「包拯，字希仁，庐州合肥人也。」
"เปาเจิ่ง ชื่อรองซีเหริน เป็นชาวเหอเฝย์ แห่งหลูโจว"
ชื่อตัวคือ 拯 (เจิ่ง แปลว่า ช่วยเหลือ ฉุดขึ้น) ชื่อรองคือ 希仁 (ซีเหริน) และหลังถึงแก่กรรมได้รับสมัญญาว่า 孝肃 (เซี่ยวซู่ — กตัญญูและเคร่งครัด) ตำแหน่งที่พระราชทานหลังความตายคือเสนาบดีกรมพิธีการ (礼部尚书) ส่วนเรื่องแซ่เปาและหอบรรพชนเซี่ยวซู่ (孝肃堂) ของลูกหลานแซ่นี้ ผมเล่าไว้แล้วในบทความแซ่เปา 包 ที่มาของแซ่และคำสอนเปาบุ้นจิ้น
"บุ้นจิ้น" มาจากไหน
"เปาบุ้นจิ้น" คือชื่อ 包文拯 อ่านด้วยเสียงฮกเกี้ยน (Pau Bûn-chín) ส่วนแต้จิ๋วอ่านว่า เปา บุ้ง จิ๋ง ตัว "文" ที่แทรกกลางไม่ใช่ชื่อจริง ตัวบทเก่าที่สุดที่พบอยู่ในบทนำของนิยาย《百家公案》(ไป่เจียกงอั้น — ร้อยคดี) ฉบับพิมพ์ปี 1594 ตอนที่ครูแซ่ต่งในโรงเรียนหมู่บ้านคิดชื่อรองให้เด็กชายคนที่สามของบ้านเปา
「董先生思忖半晌，乃云：'唤做包文拯可好？'」
"ครูต่งครุ่นคิดอยู่นาน แล้วกล่าวว่า 'เรียกว่าเปาเหวินเจิ่งดีไหม'"
ชื่อนี้เข้ามาในภาษาไทยเร็วกว่าที่หลายคนคิด หนังสือแปล "บ้วนฮ่วยเหลา" (《万花楼》) ที่โรงพิมพ์หมอบรัดเลพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2423 ใช้ชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" ตลอดเล่ม นั่นคือก่อนละครช่อง 3 กว่าร้อยปี ส่วนผู้แปลยุคนั้นเป็นคนฮกเกี้ยนหรือไม่ แหล่งที่พบไม่ได้บอก และงานศึกษาหนังสือแปลอีกเล่มพบว่าถอดชื่อด้วยเสียงแต้จิ๋ว จึงยังสรุปไม่ได้ (ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน) เรื่องชื่อทั้งหมด รวมถึงฉายาเปาหลงถู (包龙图) เปาไต้จื้อ (包待制) และเหตุที่ "文正" ก็ไม่ใช่ชื่อของเขา อยู่ในตอนชื่อจริงไม่ใช่บุ้นจิ้น
ชีวิตจริงสั้น ๆ
- 999 เกิดที่หลูโจว เหอเฝย์ (ปีคำนวณจากอายุ 64 ตอนถึงแก่กรรม นับแบบจีน)
- 1027 สอบได้จิ้นซื่อ แต่ขอไม่ไปรับตำแหน่งไกลบ้านเพราะพ่อแม่ชรา แล้วลาออกไปดูแลพ่อแม่จนท่านถึงแก่กรรมและไว้ทุกข์ครบ — ซือหม่ากวง (司马光 ซือหม่า กวง) บันทึกว่าเขา "ไม่รับราชการเกือบสิบปี"
- ราว 1037–1056 นายอำเภอเทียนฉาง (天长) เจ้าเมืองตฺวานโจว (端州) ผู้ตรวจการ (监察御史) ทูตไปราชสำนักเหลียว ได้ตำแหน่งราชบัณฑิตชั้นตรงหอหลงถู (龙图阁直学士) ปี 1052 และเคยถูกลดยศปี 1055
- ม.ค. 1057 – ก.ค. 1058 รักษาการเจ้าเมืองไคฟง (权知开封府) ราวปีครึ่ง
- 1061 รองผู้บัญชาการสภาการทหาร (枢密副使) ตำแหน่งสูงสุดในชีวิต ไม่เคยเป็นอัครเสนาบดี
- 1062 ล้มป่วยกลางงาน แล้วถึงแก่กรรมในเวลาราว 11–12 วัน อายุ 64 ปี (นับแบบจีน)
เปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับเปาบุ้นจิ้น
ปี 2537 ตอนที่ช่อง 3 เริ่มฉายละครเปาบุ้นจิ้นฉบับ 1993 ผมอายุ 24 ปีครับ (ช่อง 3 นำมาฉายราวปี 2537–2538 ส่วนที่ผมจำได้คือเริ่มฉายปี 2537) ที่บ้านดูกันทุกคน ทั้งพ่อและแม่ ภรรยาผมซึ่งตอนนั้นยังไม่ได้แต่งงานกันก็ดูอยู่ที่บ้านของเธอ เท่าที่ผมเห็น ทั้งคนไทยเชื้อสายจีนและคนไทยแท้ต่างดูเปาบุ้นจิ้นกันทุกคน
แต่ผมรู้จักท่านมาก่อนหน้านั้น ตอนเด็ก ๆ เคยดูฉบับไต้หวันชุดแรกในรอบฉายซ้ำ เคยดูงิ้วเรื่องเปาบุ้นจิ้นที่ตลาดเจริญผล ตามงานประจำแถวบ้าน และยังจำได้ว่ามีผงซักฟอกชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" ขาย ซึ่งคนไทยนิยมมาก ผมคิดว่าท่านดังในเมืองไทยเพราะคนไทยเชื้อสายจีนชอบดูงิ้วอยู่แล้ว พอมีละครทีวีก็ยิ่งเห็นภาพชัด
พ่อบอกผมตั้งแต่เด็กว่าที่ประเทศจีนเรียกท่านว่า "เปาเจิ่ง" และงิ้วหรือหนังไม่ตรงกับความเป็นจริง พ่อยังเล่านิทานท่านสลับหัวกับเต็กเช็งให้ฟังด้วย พออายุราว 28–29 ปี ผมเริ่มศึกษาเรื่องนี้ พบเงื่อนงำที่ต่างจากในละคร จึงค่อย ๆ รวบรวมความรู้ ผมนับถือท่านในฐานะหนึ่งในพญายมราชของจีนที่ให้ความเป็นธรรม และเขียนชุดนี้เพราะอยากเปิดความจริง ให้คนรู้จักท่านในบริบทเรื่องราวที่เป็นจริง
เปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa จึงทำแบบเดียวกับถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง) คือหยิบเรื่องที่คนไทยจำได้จากละคร นิยาย และงิ้ว มาวางเทียบเอกสารสมัยซ่งทีละประโยค ว่าตรงไหนจริง ตรงไหนแต่ง
ทุกเรื่องเทียบสามชั้น
- ในนิยาย งิ้ว และละคร — ฉากที่คนไทยจำได้ จากละคร《包青天》1993 ฉบับพากย์ช่อง 3 งิ้วแต้จิ๋วในเมืองไทย และหนังสือแปลรุ่นเก่า
- ในเอกสารสมัยซ่ง —《宋史》เล่มที่ 316 จารึกหลุมศพตระกูลเปาที่ขุดพบปี 1973 พงศาวดารรายปี《续资治通鉴长编》(ซฺวี่จือจื้อทงเจี้ยนฉางเปียน) และฎีกาของเขาเองที่ลูกศิษย์รวบรวมเป็น《包孝肃奏议》ปี 1065
- เรื่องแต่งมาจากไหน — ใครเติม เติมเมื่อไร ไล่จากงิ้วหยวน หนังสือบทขับสมัยเฉิงฮว่าที่ขุดพบในหลุมศพปี 1967 นิยาย《百家公案》1594《万花楼》1808 และ《三侠五义》(ซานเสียอู่อี้) 1879 ไปจนถึงงิ้วปลายชิงและละคร 1993
「包龙图——包拯——也是一个箭垛式的人物。」
"เปาหลงถู คือเปาเจิ่ง ก็เป็นบุคคลแบบเป้ารับลูกธนูคนหนึ่ง"
คือเป็นเป้าที่คดีพิสดารของผู้พิพากษาคนอื่นพุ่งมาปักไว้ทีละดอก จนเป้าแทบมองไม่เห็นเนื้อไม้เดิม ภาพนี้เหมือนเรือฟางรับลูกธนูในขงเบ้งยืมเกาทัณฑ์ ที่ผมเล่าไว้ในชุดสามก๊ก และเป็นแกนของตอนคดียืมคนอื่น
ตารางจริง/แต่ง: 25 เรื่องในชุดนี้
| ภาค | เรื่อง | ความเชื่อที่คนถือ | คำตัดสิน |
|---|---|---|---|
| 1 | ชื่อจริง | ชื่อจริงของเขาคือ "เปาบุ้นจิ้น" | แต่ง |
| 1 | หน้าดำ | ตัวจริงหน้าดำ มีพระจันทร์เสี้ยวกลางหน้าผาก | แต่ง |
| 1 | ประหารเปาเหมี่ยน | ถูกพ่อทิ้ง พี่สะใภ้เลี้ยง แล้วประหารหลาน | แต่ง |
| 1 | เมียและลูก | เปาบุ้นจิ้นมีเมียมีลูก (ไม่ใช่คุณหนูแซ่หลี่ในนิยาย) | จริง |
| 1 | การตาย | ถูกวางยาพิษตาย | ตำนาน |
| 1 | ตำแหน่ง | เป็นเจ้าเมืองไคฟงหลายปี และเป็นอัครเสนาบดี | แต่ง |
| 1 | คดีจริง | คดีดังในละครคือคดีจริง | ผสม |
| 1 | ค้านฮ่องเต้ | ค้านจนน้ำลายกระเด็นใส่พระพักตร์ | ผสม |
| 1 | ข้อบกพร่อง | ไร้ที่ติ ไม่มีใครติ | แต่ง |
| 2 | จั่นเจา | จั่นเจาเป็นองครักษ์ตัวจริง | แต่ง |
| 2 | สี่องครักษ์และกงซุนเช่อ | เป็นทีมจริงของศาลไคฟง | แต่ง |
| 2 | ราชครูผัง | เป็นขุนนางกังฉินตัวจริง | แต่ง |
| 2 | อ๋องแปด | จ้าวเต๋อฟางถือกระบองทองอยู่ร่วมยุค | ผสม |
| 2 | ซ่งเหรินจง | ฮ่องเต้ใจดีที่ยอมเปาบุ้นจิ้นทุกเรื่อง | ผสม |
| 2 | เต็กเช็ง | สลับหัวกับเปาบุ้นจิ้นตอนลงมาเกิด | ตำนาน |
| 3 | สับเปลี่ยนพระโอรส | ลูกพระสนมหลี่ถูกสลับด้วยแมวดาว และเปาบุ้นจิ้นไขคดี | ผสม |
| 3 | ประหารราชบุตรเขย | ประหารเฉินซื่อเหม่ยด้วยหัวมังกร | แต่ง |
| 3 | คดีผี | ตัดสินคดีผี ลงยมโลกด้วยหมอนวิเศษ | แต่ง |
| 3 | คดียืม | คดีในนิยายเป็นคดีที่เขาตัดสินเอง | แต่ง |
| 4 | เครื่องประหารสามหัว | มีหัวมังกร หัวเสือ หัวสุนัข | แต่ง |
| 4 | หมวกปีกยาว | ปีกยาวไว้กันขุนนางกระซิบ | ตำนาน |
| 4 | ศาลไคฟง | ศาลที่นักท่องเที่ยวไปคือศาลที่เขานั่ง | ผสม |
| 5 | ยมราช | กลางวันตัดสินคนเป็น กลางคืนเป็นยมราชศาลที่ 5 | ตำนาน |
| 5 | รากบัวไม่มีใย | รากบัวแม่น้ำเปาไม่มีใย และเขาโยนจานฝนหมึกจนเกิดเกาะ | ตำนาน |
| 5 | ละคร 1993 | เรื่องในละครคือประวัติจริง ชื่อเปาบุ้นจิ้นมาจากละคร | แต่ง |
สรุป: จริง 1 · แต่ง 13 · ผสม 6 · ตำนาน 5 — คำตัดสินแต่ละแถวคือคำตอบต่อ "ความเชื่อ" ในแถวนั้น ไม่ใช่คำตัดสินทั้งชีวิตของเปาเจิ่ง
ละครว่าอย่างนี้ เอกสารซ่งว่าอย่างไร: อ่านตามภาค
ภาค 1 ตัวจริงของเปาเจิ่ง
ภาคนี้ถอดภาพจำทีละชิ้นจากตัวคน ทั้งชื่อ หน้า วัยเด็ก ครอบครัว การตาย ตำแหน่ง คดีจริง การค้านฮ่องเต้ และข้อบกพร่อง แล้ววางคืนบนเอกสารที่เหลือมาจากสมัยซ่ง ขุนนางตัวจริงเป็นคนกตัญญูที่ลาออกไปเลี้ยงพ่อแม่เกือบสิบปี ทำงานคลังและตรวจการมากกว่านั่งตัดสินคดี คุมไคฟงแค่รักษาการปีครึ่ง ป่วยถึงแก่กรรมกลางงาน และคนร่วมสมัยมีทั้งคนชมและคนติ ส่วนหน้าดำ ชื่อ "บุ้นจิ้น" พี่สะใภ้ผู้เลี้ยงดู และน้ำลายใส่พระพักตร์ เกิดทีหลังในงิ้วและนิยาย
ตอนในภาค: ชื่อจริงไม่ใช่บุ้นจิ้น · หน้าดำพระจันทร์เสี้ยว · ประหารเปาเหมี่ยน · เมียและลูกของเปาบุ้นจิ้น · เปาบุ้นจิ้นเสียชีวิตเพราะอะไร · ตำแหน่งจริง · คดีจริง · ค้านฮ่องเต้ · ด้านที่ไม่สมบูรณ์แบบ
ภาค 2 คนรอบตัวในละคร ใครมีจริง
ตอนในภาค: จั่นเจามีจริงไหม · หวังเฉา หม่าฮั่น จางหลง เจ้าหู่ และกงซุนเช่อ · ราชครูผัง · อ๋องแปด · ซ่งเหรินจงตัวจริง · เต็กเช็งสลับหัวกับเปาบุ้นจิ้น
ภาค 3 คดีดังในละคร
ชื่อตอนพากย์ไทยของสองคดีแรกต่างกันตามแหล่ง คดีที่ 1 ตารางคดีในวิกิพีเดียภาษาไทยหน้าละครใช้ "ประหารราชบุตรเขย" ส่วนข่าวช่อง 3 เว็บจอมยุทธคลับ และวิกิแฟนนักพากย์ใช้ "ราชบุตรเขยจอมโหด" ส่วนคดีที่ 3 วิกิพีเดียภาษาไทยและจอมยุทธคลับใช้ "สับเปลี่ยนองค์ชาย" ขณะที่ "สับเปลี่ยนพระโอรส" เป็นชื่อตอนของละครจีนปี 2008 ที่ไทยพีบีเอสนำมาฉาย
ตอนในภาค: สับเปลี่ยนพระโอรส · ประหารราชบุตรเขยเฉินซื่อเหม่ย · คดีผีและหมอนท่องนรก · คดียืมคนอื่น
ภาค 4 ของประกอบฉากศาลไคฟง
ภาคนี้เทียบ "ฉาก" ของละครกับของจริง เครื่องประหารสามหัวเกิดในนิยายปี 1879 ขณะที่ศาลซ่งมีแค่โทษรัดคอกับตัดศีรษะ และคดีประหารต้องผ่านการทบทวนหลายชั้นจนถึงฮ่องเต้ หมวกปีกยาวมีจริงแต่เรื่องกันกระซิบเป็นตำนานชั้นหลัง ส่วนศาลไคฟงมีจริงในฐานะรัฐบาลเมืองหลวง แต่อาคารที่นักท่องเที่ยวไปวันนี้สร้างปี 2002 และเมืองสมัยซ่งจมอยู่ใต้ตะกอนแม่น้ำเหลือง
ตอนในภาค: เครื่องประหารสามหัว · หมวกปีกยาว · ศาลไคฟงมีจริงไหม
ภาค 5 จากขุนนางสู่ตำนานและเมืองไทย
ภาคปิดอธิบายว่าคนจริงกลายเป็นตำนานได้อย่างไร คำเปรียบ "阎罗包老" (ยมราชเปา) ที่ชาวเมืองหลวงพูดตอนเขายังมีชีวิต โตขึ้นเป็นความเชื่อว่าเขาเป็นยมราชศาลที่ 5 ในสมัยชิงถึงสาธารณรัฐ ตำนานพื้นบ้านเหอเฝย์เหลือแกนจริงข้อเดียวคือครบวาระแล้วไม่ถือจานฝนหมึกกลับบ้านสักอัน และตอนสุดท้ายเล่าเส้นทางราว 700 ปีจากงิ้วหยวนถึงหนังสือแปลไทยปี 2423 และละครช่อง 3
ตอนในภาค: เปาบุ้นจิ้นเป็นพญายมราชจริงไหม · รากบัวไม่มีใยของเปาบุ้นจิ้น · เปาบุ้นจิ้น 1993 มาจากไหน
เส้นเวลา: ชีวิตจริง 999–1062 กับเรื่องแต่งที่โตมาราว 700 ปี
| ปี | เหตุการณ์ |
|---|---|
| 999 | เกิดที่หลูโจว เหอเฝย์ |
| 1027 | สอบได้จิ้นซื่อ ขอไม่ไปรับตำแหน่งไกลเพราะพ่อแม่ชรา |
| ราว 1027–1037 | อยู่บ้านดูแลพ่อแม่ ไว้ทุกข์ แล้วจึงกลับรับราชการ |
| 1033 | ซ่งเหรินจงรู้ว่าพระมารดาแท้คือพระสนมหลี่ (李宸妃 หลี่ เฉินเฟย) — ปีนั้นเปาเจิ่งอยู่บ้าน |
| ราว 1037–39 | นายอำเภอเทียนฉาง (คดีตัดลิ้นวัว) |
| ราว 1040–43 | เจ้าเมืองตฺวานโจว ครบวาระ "ไม่ถือจานฝนหมึกกลับสักอัน" |
| 1043 | ผู้ตรวจการ |
| 1045–46 | ทูตปีใหม่ไปราชสำนักเหลียว |
| ราว 1050–51 | ค้านการตั้งจางเหยาจั่ว (张尧佐 จาง เหยาจั่ว) จนถูกตำหนิว่าเสียงดัง |
| 1052 | ราชบัณฑิตชั้นตรงหอหลงถู (ที่มาของฉายา "เปาหลงถู") |
| 1055 | ถูกลดยศเพราะรับรองคนที่ทำผิด |
| ม.ค. 1057 – ก.ค. 1058 | รักษาการเจ้าเมืองไคฟง |
| 1059 | รักษาการอธิบดีสามกรมคลัง โอวหยางซิว (欧阳修 โอวหยาง ซิว) ยื่นฎีกาค้าน |
| 1061 | รองผู้บัญชาการสภาการทหาร |
| 1062 | ป่วยถึงแก่กรรม อายุ 64 ฮ่องเต้พระราชทานสมัญญาเซี่ยวซู่ |
| 1063 | ฝังที่เหอเฝย์ |
| 1973 | ขุดย้ายสุสานตระกูลเปา พบจารึก 6 แผ่น |
เส้นเรื่องแต่ง
| ปี/สมัย | สิ่งที่เพิ่มเข้ามา |
|---|---|
| สมัยที่เขามีชีวิต | ชาวเมืองหลวงพูดว่า "关节不到，有阎罗包老" (เส้นสายไปไม่ถึง เพราะมียมราชเปาอยู่) — คำเปรียบความเข้มงวด ไม่ใช่เรื่องผี |
| หยวน (ศต. 13–14) | งิ้วหยวนเรื่องเปาไต้จื้อ: กระบี่อาญาสิทธิ์ เครื่องตัดทองแดง อ่างผีสิง ลูกน้องชื่อจางเชียน — แต่บทเปายังหน้าเกลี้ยง |
| 1465–87 | หนังสือบทขับสมัยเฉิงฮว่า (ขุดพบในหลุมศพที่เจียติ้ง เซี่ยงไฮ้ ปี 1967) |
| 1594 | 《百家公案》: ชื่อ 包文拯 ลูกคนที่สามหน้าตาน่าเกลียด พี่สะใภ้เลี้ยง ปีศาจหนูห้าตัว เฉินซื่อเหม่ยถูกเนรเทศ |
| ปลายหมิง | 《龙图公案》: ฉายา "包黑子" (เปาดำ) และ "เป็นขุนนางฝั่งคนเป็น ควบหน้าที่ฝั่งผี" |
| 1808 | 《万花楼》(ปีแต่งเสร็จ): ราชครูผังหง ตี๋ชิงคู่กับเปา |
| 1819 | 《清风闸》: ครบสี่องครักษ์ |
| 1879 | 《三侠五义》: จั่นเจา กงซุนเช่อ เครื่องประหารสามหัว แมวดาวถลกหนัง (狸猫 ที่คนไทยมักแปลว่า "ชะมด") |
| 1889 | ยวี๋เยว่ (俞樾 ยวี๋ เยว่) เขียนบทแรกใหม่เป็น《七侠五义》เพราะเห็นว่าเหลวไหลเกินไป |
| ปลายชิง | งิ้ว: หน้าดำและพระจันทร์เสี้ยว |
| 1921 | คัมภีร์ทรงเจ้า《洞冥宝记》: เปาถูกย้ายจากศาลที่ 1 ไปศาลที่ 5 ของยมโลก |
| 1993–94 | ละคร《包青天》ไต้หวัน 41 คดี ราว 236 ตอน |
| ไทย 2423 / ราว 2537–2538 | หนังสือแปล "บ้วนฮ่วยเหลา" / ช่อง 3 ฉายฉบับพากย์ไทย |
จุดที่สองเส้นแยกกัน
| เรื่อง | เส้นจริง | เส้นแต่ง | แยกเมื่อไร |
|---|---|---|---|
| ชื่อ | 包拯 ชื่อรอง 希仁 | 文拯 (ครูในนิยายตั้งให้) / 文正 / 希文 | งิ้วหยวน → 1594 |
| หน้า | ไม่มีบันทึกสีหน้า มีแต่ว่ายิ้มยาก; ขุนนางหน้าดำตัวจริงคือหวังเต๋อย่ง (王德用 หวัง เต๋อย่ง) | หน้าตาน่าเกลียด (1594) → "包黑子" (ปลายหมิง) → หน้าดำพระจันทร์เสี้ยว (งิ้วชิง) | หมิง–ชิง |
| วัยเด็ก | พ่อแม่เลี้ยง และเขากลับไปดูแลพ่อแม่เกือบสิบปี | ถูกทิ้ง พี่สะใภ้เลี้ยง → ประหารหลาน | 1594 → งิ้วชิง → 1961 |
| ปี 1033 | อยู่บ้านดูแลพ่อแม่ | เป็นผู้ไขคดีสับเปลี่ยนพระโอรส | นิยายหมิง → 1879 |
| อ๋องแปด | จ้าวเต๋อฟาง (赵德芳 จ้าว เต๋อฟาง) ตาย 981; "八大王" ตัวจริงคือจ้าวหยวนเหยี่ยน ตาย 1044 | อ๋องแปดยังมีชีวิตเคียงข้างเปาบุ้นจิ้น | นิยายตระกูลหยาง (หมิง) → 1879 |
| ตี๋ชิง | ถูกระแวง ส่งออกจากเมืองหลวง ตาย 1057 เปาบุ้นจิ้นไม่เกี่ยว | ดาวบู๊คู่ดาวบุ๋น → สลับหัว | ปลาย ศต. 16 → 1808 → 2550 (ฉบับเขียนเก่าสุดที่พบของเรื่องสลับหัว) |
| ไคฟง | รักษาการราวปีครึ่ง ตัดสินเองได้แค่คดีเล็ก | เจ้าเมืองหลายปี มีเครื่องประหาร "ประหารก่อนทูล" | งิ้วหยวน → 1879 |
| การตาย | ป่วยถึงแก่กรรมกลางงาน | แกล้งตาย (ปลายหมิง) / ตายแล้วเป็นยมราช (ต้นชิง → 1921) | ปลายหมิง → ชิง |
| หลังตาย | ศาลระลึกขุนนางที่เหอเฝย์ (1488/1539) | ศาลเจ้าที่บูชาเป็นยมราช เช่น ไห่ชิงกง (海清宫 ไห่ ชิงกง) ในไต้หวัน ตามตำนานปี 1738 | ชิง |
จุดหนึ่งในเส้นเวลานี้ที่ละครไม่เคยเล่าคือช่วงท้ายชีวิต ภายในราวหนึ่งปี ตั้งแต่ ก.ค. 1062 ถึง เม.ย. 1063 เปาเจิ่ง ผังจี๋ และซ่งเหรินจงจากไปครบทั้งสามคน ผังจี๋ถึงแก่กรรมก่อนฮ่องเต้เพียง 23 วัน สามคนที่ละครให้เป็นคู่ปรับกันจนจบเรื่อง ในชีวิตจริงเป็นขุนนางรุ่นเดียวกันที่ปิดฉากไล่ ๆ กัน
ทำไมคนไทยรู้จักเปาบุ้นจิ้น: จากหนังสือแปล 2423 ถึงละครช่อง 3
ก่อนมีโทรทัศน์ คนไทยอ่านเรื่องเปาบุ้นจิ้นจากหนังสือแปลพงศาวดารจีน สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเล่าไว้ใน "ตำนานหนังสือสามก๊ก" ว่า "บ้วนฮ่วยเหลา" (《万花楼》) โรงพิมพ์หมอบรัดเลพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2423 และสันนิษฐานว่าสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ให้แปล หนังสือเล่มนี้ใช้ชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" และ "เต็กเซง" ต่อมามี "เปาเล่งถูกงอั้น" (包龙图公案) ที่นายหยองในกรมทหารปืนใหญ่แปล นายเทียนวรรณาโภเรียบเรียง พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2441 ซึ่งเรียกตัวเอกว่า "เปาเล่งถู"
ละคร 1993 กับช่อง 3
ละคร《包青天》ฉบับปี 1993 ฉายที่ไต้หวันทางสถานี CTS ตั้งแต่ 23 ก.พ. 1993 ถึง 18 ม.ค. 1994 รวม 41 คดี ราว 236 ตอน นำแสดงโดยจินเชาฉวิน (金超群 จิน เชาฉวิน) เหอเจียจิ้ง (何家劲 เหอ เจียจิ้ง) และฟ่านหงเซวียน (范鸿轩 ฟ่าน หงเซวียน) ช่อง 3 นำมาฉายราวปี 2537–2538 ผู้เขียนจำได้ว่าเริ่มฉายปี 2537 แหล่งที่มีปีกำกับเก่าที่สุดคือหนังสือ "วรรณกรรมอันเนื่องด้วยเปาบุ้นจิ้นในภาษาไทย" (2549) ที่งานวิจัยของหลี่เสวียจื้อและคณะยกมา ส่วนแหล่งย้อนหลังส่วนใหญ่เขียนปี 2538
เสียงเปาบุ้นจิ้นในฉบับพากย์ช่อง 3 คือกำธร สุวรรณปิยะศิริ ตามวิกิพีเดียภาษาไทยหน้ากำธรและวิกิแฟนนักพากย์ วิกิแฟนบันทึกผู้พากย์บทหลักอื่นด้วย เช่น จักรกฤษณ์ หาญวิชัย (จั่นเจา) สัญชัย ปลั่งกมล (กงซุนเช่อ และราชครูผัง) บัญชา เหมะบุตร (หวังเฉา) และภิญโญ สุวินทรากร (อ๋องแปด) ส่วนผู้พากย์บทซ่งเหรินจง เจ้าหู่ จางหลง หม่าฮั่น อำมาตย์หวัง และหลี่ไทเฮา มาจากข้อมูลที่ผู้เขียนรวบรวมไว้ ยังไม่พบแหล่งเผยแพร่ยืนยัน
ในเสียงพากย์ที่ผมจำได้ ลูกน้องเรียกเปาบุ้นจิ้นว่า "ใต้เท้า" ส่วนคนยศใกล้กันเรียก "ท่านเปา" คำว่าใต้เท้าตรงกับ 大人 ที่นิยาย《三侠五义》ใช้ ส่วนคนสมัยซ่งเรียกเขาตามตำแหน่ง เช่น "เปาไต้จื้อ" (包待制) อย่างที่《宋史》บันทึกว่าแม้เด็กและผู้หญิงก็รู้จักชื่อนี้
ชื่อตอนที่ต่างกันตามแหล่ง
ชื่อตอนคดีแรกที่คนไทยรู้จักกันดี "ประหารราชบุตรเขย" แหล่งไม่ตรงกัน ตารางคดีในวิกิพีเดียภาษาไทยใช้ชื่อนี้ ขณะที่ตารางนักแสดงในหน้าเดียวกัน ข่าวช่อง 3 (แนวหน้า 2564) จอมยุทธคลับ (2558) และวิกิแฟนใช้ "ราชบุตรเขยจอมโหด" ส่วนคดีที่ 3 มีทั้ง "สับเปลี่ยนองค์ชาย" (วิกิพีเดียภาษาไทย จอมยุทธคลับ) และ "สับเปลี่ยนพระโอรส" ซึ่งเป็นชื่อตอนของละครจีนปี 2008 ที่ไทยพีบีเอสฉาย ชื่อละครที่คนมักสับสนอีกสองชื่อคือ "เปาบุ้นจิ้น 7 ผู้กล้า 5 ผู้ทรงธรรม" และ "เปาบุ้นจิ้น เปิดตำนานศาลไคฟง" ซึ่งเป็นละครจีนชุดอื่น และ "เปาบุ้นจิ้นหน้าขาว" ซึ่งเป็นชื่อไทยของหนังฮ่องกงปี 1994 ไม่ใช่เรื่องสีหน้า
งิ้วแต้จิ๋วและศาลเจ้าเปากงในไทย
งานวิจัยของหลี่เสวียจื้อและคณะ (2566) รวบรวมเรื่องเปาบุ้นจิ้นที่คณะงิ้วแต้จิ๋วในไทยเคยแสดงได้อย่างน้อย 17 รายการ เช่น "เปากงประหารตั่งซี่มุ่ย" (包公铡美) ศาลเจ้าเปากงในไทยที่มีร่องรอยออนไลน์มีที่กระทุ่มแบน สมุทรสาคร และศาลเจ้าเปากง จ.ตรัง (董里包公宫) ถนนหนองยวน อำเภอเมืองตรัง ซึ่งผู้เขียนทราบว่ามีแท่นประหารหัวสุนัข หัวเสือ และหัวมังกรครบชุด ของในศาลเจ้าแบบนี้คือความศรัทธาที่รับมาจากละครและนิยาย ไม่ใช่ของจากศาลสมัยซ่ง รายละเอียดอยู่ในตอนเครื่องประหารสามหัว และจากขุนนางสู่ยมราช
เพลงประกอบ
เพลงเปิดฉบับภาษาจีนร้องโดยหูกวา (胡瓜 หู กวา) และเพลงปิด《新鸳鸯蝴蝶梦》แต่งและร้องโดยหวงอัน (黄安 หวง อัน) ในไทยมีเพลง "เปาบุ้นจิ้น" ของตี๋ วสันต์ สิริสุขพิสัย ที่ใช้ทำนองจากละคร (บทความนี้บอกชื่อเพลงและผู้ร้องเท่านั้น ไม่ยกเนื้อเพลง) เรื่องทั้งหมดของละคร 1993 อยู่ในตอนเปาบุ้นจิ้น 1993 มาจากไหน
ตัวละครหลักในชุดนี้ (ชื่อและคำอ่าน)
ชื่อในชุดนี้ใช้ชื่อที่คนไทยรู้จัก กำกับอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก พร้อมคำอ่านแต้จิ๋วสำเนียงเท่งไฮ้ (澄海) ในตาราง
| ชื่อไทยในบทความ | 简体 | อ่านจีนกลาง | แต้จิ๋ว | จริง/แต่ง |
|---|---|---|---|---|
| เปาบุ้นจิ้น / เปาเจิ่ง | 包拯 | เปา เจิ่ง | เปา จิ๋ง | จริง |
| (ชื่อในนิยาย) เปาบุ้นจิ้น | 包文拯 | เปา เหวินเจิ่ง | เปา บุ้ง จิ๋ง (ฮกเกี้ยน Pau Bûn-chín) | ชื่อแต่ง |
| เปากง | 包公 | เปา กง | เปา กง | คำยกย่อง |
| เปาชิงเทียน | 包青天 | เปา ชิงเทียน | เปา เช ที | คำยกย่อง |
| ซ่งเหรินจง | 宋仁宗 | ซ่ง เหรินจง | ซ่ง ยิ้ง จง | จริง |
| ผังจี๋ (ต้นแบบราชครูผัง) | 庞籍 | ผาง จี๋ | พั้ง เจี๋ย | จริง |
| จ้าวหยวนเหยี่ยน (อ๋องแปดตัวจริง) | 赵元俨 | จ้าว หยวนเหยี่ยน | เตี่ย ง้วง เงี้ยง | จริง |
| เต็กเช็ง / ตี๋ชิง | 狄青 | ตี๋ ชิง | เต๊ก เช | จริง |
| หวังเต๋อย่ง | 王德用 | หวัง เต๋อย่ง | เฮ้ง เต็ก เอ่ง | จริง |
| จั่นเจา | 展昭 | จั่น เจา | เตี๋ยง เชียว | แต่ง |
| กงซุนเช่อ | 公孙策 | กงซุน เช่อ | กง ซุง เฉะ | แต่ง |
| เจ้าหู่ | 赵虎 | จ้าว หู่ | เตี่ย โห้ว | แต่ง |
| อู๋ขุย (ผู้เขียนจารึกหลุมศพ) | 吴奎 | อู๋ ขุย | โง้ว กุย | จริง |
| หูซื่อ | 胡适 | หู ซื่อ | — | จริง |
| สืออวี้คุน (นักเล่านิทาน) | 石玉昆 | สือ อวี้คุน | เจี๊ยะ เง็ก คุง | จริง |
| ไคฟง / ไคเฟิง | 开封 | ไคเฟิง | ไค ฮง | สถานที่ |
| เหอเฝย์ | 合肥 | เหอเฝย์ | ฮัก ปุ๊ย | สถานที่ |
| 《宋史》 | 宋史 | ซ่งสื่อ | ซ่ง สื้อ | พงศาวดาร |
| 《百家公案》 | 百家公案 | ไป่เจีย กงอั้น | เปะ กา กง อั่ง | นิยาย 1594 |
| 《三侠五义》 | 三侠五义 | ซานเสียอู่อี้ | ซัง เฮียก อู๋ หงี | นิยาย 1879 |
คำถามที่พบบ่อย
เปาบุ้นจิ้นมีจริงไหม? มีจริง ชื่อจริงเปาเจิ่ง (包拯) ขุนนางสมัยซ่งเหนือ ค.ศ. 999–1062 แต่เรื่องดังส่วนใหญ่ในละคร เช่น จั่นเจา เครื่องประหาร และคดีผี เป็นเรื่องแต่ง
เปาบุ้นจิ้นภาษาจีนชื่ออะไร เปาเจิ้งคือใคร? 包拯 อ่านจีนกลางว่าเปาเจิ่ง (บางที่สะกด "เปาเจิ้ง") คือคนเดียวกับเปาบุ้นจิ้น คนจีนเรียกทั่วไปว่า 包公 หรือ 包青天 ส่วน "บุ้นจิ้น" มาจาก 包文拯 ชื่อในนิยายหมิง อ่านแบบฮกเกี้ยน
ทำไมเปาบุ้นจิ้นหน้าดำ? เอกสารซ่งไม่บอกสีหน้าเลย บอกแค่ว่าเขายิ้มยาก ("笑比黄河清" — ยิ้มยากเท่าแม่น้ำเหลืองใส) หน้าดำมาจากนิยายหมิง–ชิงที่เรียกเขาว่า "包黑子" และหน้ากากงิ้ว ส่วนพระจันทร์เสี้ยวเป็นสัญลักษณ์ในงิ้ว
มีรูปเปาบุ้นจิ้นตัวจริงไหม? ไม่มีภาพร่วมสมัยที่ยืนยันได้ ภาพที่เหลือวาดหรือสลักในยุคหลัง เช่น ภาพแบบภาพบรรพชนที่พิพิธภัณฑ์สมิธโซเนียนระบุว่าอาจวาดสมัยหมิง และยังไม่มีการปั้นหน้าจากกะโหลกที่ขุดพบปี 1973
จั่นเจามีจริงไหม? ไม่มีในเอกสารสมัยซ่ง ชื่อนี้เกิดในนิทานของนักเล่านิทานสมัยชิงและนิยาย《三侠五义》ปี 1879
เครื่องประหารหัวมังกร หัวเสือ หัวสุนัขมีจริงไหม? ไม่มี ชุดสามหัวเกิดในนิยายชิง ศาลซ่งมีแค่โทษรัดคอกับตัดศีรษะ และคดีประหารต้องทบทวนถึงฮ่องเต้
ศาลไคฟงมีจริงไหม อยู่ที่ไหน? มีจริงที่เมืองไคเฟิง มณฑลเหอหนาน แต่เป็นรัฐบาลเมืองหลวง ไม่ใช่ศาลอย่างเดียว อาคารที่นักท่องเที่ยวไปสร้างปี 2002 ส่วนของจริงอยู่ในชั้นเมืองซ่งใต้ดิน
เปาบุ้นจิ้นเสียชีวิตเพราะอะไร? ล้มป่วยขณะทำงานปี 1062 ราว 11–12 วันก็ถึงแก่กรรม อายุ 64 ปีตามการนับแบบจีน เรื่องถูกวางยาเป็นข่าวลือ
ใครเขียนและอ่านจากอะไร
ชุดนี้เขียนโดย MingPaPa ชื่อจีนหวงปิ่งหมิง (黄柄明) ชื่อไทยธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ ผู้เขียนชุดถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง) ทุกตอนใช้วิธีเดียวกัน คือยกต้นฉบับภาษาจีนตัวย่อพร้อมคำแปลไทย บอกว่าข้อความอยู่ในเล่มไหน บทไหน แยกให้เห็นว่าข้อใดมาจากเอกสารสมัยซ่ง ข้อใดมาจากงิ้ว นิยาย หรือละคร และข้อใดยังไม่มีหลักฐานยืนยัน ชื่อตัวละครใช้ชื่อที่คนไทยรู้จัก กำกับอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก
แหล่งข้อมูล
- 《宋史》卷316 包拯传 — วิกิซอร์ซภาษาจีน (ตรวจข้อความ 30 ต.ค. 2569)
- 吴奎《宋枢密副使赠礼部尚书孝肃包公墓铭》 — วิกิซอร์ซภาษาจีน
- 《百家公案》บทนำ 包待制出身源流 — วิกิซอร์ซภาษาจีน
- 胡适《〈三侠五义〉序》(1925) — วิกิซอร์ซภาษาจีน
- ตำนานหนังสือสามก๊ก — สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ — วิกิซอร์ซภาษาไทย
- บ้วนฮ่วยเหลา (ฉบับคุรุสภา 2513) — วิกิซอร์ซภาษาไทย
- หลี่ เสวียจื้อ และคณะ (2566) "การศึกษาช่องทางการเผยแพร่เรื่องเปาบุ้นจิ้นในประเทศไทย" The New Viridian 3(5) — TCI
- 包青天 (1993年电视剧) — วิกิพีเดียภาษาจีน
- เปาบุ้นจิ้น (ละครโทรทัศน์ พ.ศ. 2536) — วิกิพีเดียภาษาไทย (ใช้เฉพาะชื่อตอน ไม่ใช้ปีฉาย)
- งานค้นคว้าทั้ง 25 ตอนของชุดนี้ — ลิงก์ไปบทความแต่ละตอนแทน