สุสานลวง 72 แห่งของโจโฉมีจริงไหม? ตำนานชั้นหลังกับสุสานเกาหลิงที่ขุดพบ ค.ศ. 2009

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄炳明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับสามก๊ก

ผม MingPaPa ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄炳明 ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ

ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น

อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร

ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม

• คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
• คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄炳明 - หวงปิ่งหมิง) คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ

ชื่อบุคคลและสถานที่ในบทความนี้

ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น โจโฉ (曹操 เฉาเชา) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ฉากในบทความนี้อยู่ในตอนที่ ๖๒ ของฉบับไทย

อักษรจีน (ตัวย่อ)	พินอิน	อ่านแบบจีนกลาง	ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ
曹操	Cáo Cāo	เฉาเชา	โจโฉ
曹丕	Cáo Pī	เฉาพี	โจผี
卞氏	Biàn shì	เปี้ยนซื่อ	นางเปี่ยนซี (ภรรยาโจโฉ แม่ของโจผี)
于禁	Yú Jìn	อวี๋จิ้น	อิกิ๋ม
庞德	Páng Dé	ผางเต๋อ	บังเต๊ก
关羽	Guān Yǔ	กวนอวี่	กวนอู
邺	Yè	เย่	เมืองเงียบกุ๋น
铜雀台 / 铜爵台	Tóngquè tái	ถงเชวี่ยไถ	ปราสาทตั้งเซ็กไต๋
高陵	Gāolíng	เกาหลิง	ไม่ปรากฏชื่อในฉบับไทย (ฉบับไทยเรียกหลุมศพว่า "กุฏิ์")
西门豹	Xīmén Bào	ซีเหมินเป้า	ไม่ปรากฏในฉบับไทย
西高穴	Xīgāoxué	ซีเกาเสวีย	ไม่ปรากฏในฉบับไทย (หมู่บ้านในอำเภออันหยาง มณฑลเหอหนาน)
彰德府	Zhāngdé fǔ	จางเต๋อฝู่	ไม่ปรากฏในฉบับไทย
讲武城	Jiǎngwǔ chéng	เจี่ยงอู่เฉิง	ไม่ปรากฏในฉบับไทย
鲁潜	Lǔ Qián	หลู่เฉียน	ไม่ปรากฏในฉบับไทย (ขุนนางสมัยจ้าวยุคหลัง 后赵)
陆机	Lù Jī	ลู่จี	ไม่ปรากฏในฉบับไทย (กวีสมัยจิ้นตะวันตก)
俞应符	Yú Yìngfú	อวี๋อิ้งฝู	ไม่ปรากฏในฉบับไทย (กวีสมัยซ่ง)
陶宗仪	Táo Zōngyí	เถาจงอี๋	ไม่ปรากฏในฉบับไทย (ผู้เขียน《南村辍耕录》)
罗贯中	Luó Guànzhōng	หลัวก้วนจง	ผู้แต่งนิยายสามก๊กฉบับจีน

1. คำสั่งสุดท้ายของโจโฉในนิยาย

ตอนที่ 78 (第七十八回) ของนิยายฉบับจีน ชื่อตอนว่า 「治风疾神医身死，传遗命奸雄数终」 คือ "รักษาโรคลมในศีรษะ หมอเทวดาตาย สั่งเสียคำสุดท้าย ยอดคนเจ้าเล่ห์สิ้นชะตา" โจโฉ (曹操 เฉาเชา) นอนป่วยหนัก เรียกขุนนางผู้ใหญ่มาฝากลูก แจกเครื่องหอมให้บรรดาภรรยาน้อย สั่งให้นางเหล่านั้นไปอยู่ที่ปราสาทตั้งเซ็กไต๋ (铜雀台 ถงเชวี่ยไถ) แล้วจึงสั่งเรื่องหลุมศพของตัวเอง

「又遗命于彰德府讲武城外，设立疑冢七十二，勿令后人知吾葬处，恐为人所发掘故也。」

"แล้วสั่งเสียอีกว่า ให้ตั้งสุสานลวงเจ็ดสิบสองแห่งไว้นอกเมืองเจี่ยงอู่เฉิงในเขตจางเต๋อฝู่ อย่าให้คนรุ่นหลังรู้ว่าฝังศพไว้ที่ใด เพราะเกรงจะถูกขุด"

ตอนที่ ๖๒ ของฉบับไทยเล่าฉากเดียวกันไว้ว่า

"อนึ่งท่านจงสั่งขุนนางให้ก่อกุฏิ์ฝังศพเราที่ท้องสนามนอกเมือง ให้ได้เจ็ดสิบสองกุฏิ์ อย่าให้คนทั้งปวงรู้ว่าศพเราไว้กุฏิ์ไหน เพราะว่ามีคนชังตัวเรานั้นมากอยู่ เกลือกคนชังมันจะขุดศพเราขึ้นเสีย"

ฉบับไทยไม่ได้ถอดชื่อสถานที่ 「彰德府讲武城」 มา ใช้คำกลาง ๆ ว่า "ท้องสนามนอกเมือง" แทน และเล่าต่อว่าโจผี (曹丕 เฉาพี) ทำตามคำสั่งของพ่อทุกประการ "แล้วจึงให้แต่งที่ฝังศพบิดาเจ็ดสิบสองที่ตามคำบิดาสั่งไว้นั้น ให้จารึกอักษรไว้หน้ากุฏิ์ว่า กุฏิ์นี้เปนที่ฝังศพเจ้าวุยอ๋อง" คือทุกหลุมติดป้ายเดียวกันหมด ใครจะขุดก็ไม่รู้ว่าหลุมไหนจริง

ภาพนี้เข้ากับโจโฉในนิยายพอดี คนที่ระแวงทุกคน หลอกได้แม้กระทั่งหลังตาย คนไทยหลายรุ่นจึงจำได้ว่าโจโฉมีสุสานเจ็ดสิบสองแห่ง

แต่ถ้าอ่านนิยายต่อไปอีกหน้าเดียว จะเจอเรื่องที่ขัดกันเอง ตอนที่ 79 ของฉบับจีนเขียนว่า

「谥曹操曰武王，葬于邺郡高陵。令于禁董治陵事。」

"ถวายนามหลังสิ้นแก่โจโฉว่าอู่หวัง ฝังที่สุสานเกาหลิงในเขตเมืองเย่ แล้วให้อิกิ๋มไปดูแลงานสุสาน"

นิยายเอ่ยชื่อสุสานจริงออกมาเอง และยังส่งอิกิ๋ม (于禁 อวี๋จิ้น) ไปเฝ้า ซึ่งตรงกับพงศาวดารมากกว่าเรื่องสุสานลวงเสียอีก

2. โจโฉสั่งเรื่องหลุมศพของตัวเองไว้ว่าอย่างไร

ในพงศาวดาร โจโฉพูดเรื่องหลุมศพของตัวเองไว้สองครั้ง และทั้งสองครั้งไปทางตรงข้ามกับสุสานลวง

ครั้งแรกคือคำสั่งปี ค.ศ. 218 สองปีก่อนตาย ชีวประวัติโจโฉใน《三国志·魏书·武帝纪》บันทึกว่าในเดือนหก ปีเจี้ยนอันที่ 23 โจโฉออกคำสั่งว่า

「古之葬者，必居瘠薄之地。其规西门豹祠西原上为寿陵，因高为基，不封不树。」

"คนโบราณฝังศพในที่ดินแห้งแล้งไม่มีใครใช้ทำกิน ให้กำหนดที่ราบสูงทางตะวันตกของศาลซีเหมินเป้าเป็นสุสานสำหรับเรา อาศัยเนินสูงที่มีอยู่เป็นฐาน ไม่ต้องพูนเนินดิน ไม่ต้องปลูกต้นไม้"

คำสั่งนี้ระบุตำแหน่งชัดเจน โดยใช้ศาลซีเหมินเป้า (西门豹 ซีเหมินเป้า) เป็นจุดอ้างอิง คำสั่งเดียวกันยังบอกให้ขุนนางและแม่ทัพที่มีความชอบได้ฝังศพใกล้สุสานของโจโฉด้วย ซึ่งเป็นธรรมเนียมเดียวกับสุสานจักรพรรดิฮั่น คนที่อยากซ่อนหลุมศพคงไม่ชวนขุนนางทั้งราชสำนักมาฝังรอบ ๆ

ครั้งที่สองคือคำสั่งเสียตอนตาย ปี ค.ศ. 220 โจโฉตายที่ลกเอี๋ยงในเดือนอ้าย ชีวประวัติฉบับเดียวกันคัดคำสั่งเสียไว้สั้น ๆ ว่าบ้านเมืองยังไม่สงบ ไม่ต้องทำพิธีไว้ทุกข์ตามแบบโบราณ ฝังเสร็จแล้วให้ถอดชุดไว้ทุกข์ แม่ทัพที่คุมทหารประจำการอยู่ห้ามทิ้งที่มั่น แล้วจบด้วยประโยค

「敛以时服，无藏金玉珍宝。」

"แต่งศพด้วยเสื้อผ้าตามฤดูกาล อย่าฝังทองหยกของมีค่าลงไปด้วย"

จากนั้นพงศาวดารเขียนสั้น ๆ ว่า 「二月丁卯，葬高陵。」 "เดือนยี่ วันติงเหม่า ฝังที่เกาหลิง" สุสานมีชื่อเดียว ฝังวันเดียว ไม่มีคำว่าสุสานลวงแม้แต่คำเดียว

ข้อความเต็มของคำสั่งเสียยังมีคนได้อ่านในอีกเกือบแปดสิบปีต่อมา ลู่จี (陆机) กวีสมัยจิ้นตะวันตก เล่าในคำนำบทกวี《吊魏武帝文》ว่าในปีหยวนคังที่ 8 (ค.ศ. 298) เขาเข้าไปในหอจดหมายเหตุของราชสำนักแล้วพบคำสั่งเสียของโจโฉ และคัดบางตอนมาไว้ ตอนหนึ่งเป็นคำสั่งถึงภรรยาน้อยและนางรำ

「吾婕妤妓人，皆著铜爵台。……汝等时时登铜爵台，望吾西陵墓田。」

"นางสนมและนางรำของเรา ให้อยู่ที่ปราสาทตั้งเซ็กไต๋ทั้งหมด …พวกเจ้าจงขึ้นปราสาทนั้นเป็นระยะ มองไปยังสุสานของเราทางทิศตะวันตก"

โจโฉอยากให้คนในบ้านมองเห็นหลุมศพของเขาได้จากบนปราสาท นี่คือคำสั่งของคนที่ไม่ได้คิดจะซ่อนหลุมศพจากใคร นิยายเก็บครึ่งแรกของคำสั่งนี้ไว้ (ให้ภรรยาน้อยอยู่ที่ปราสาทตั้งเซ็กไต๋) แต่เปลี่ยนครึ่งหลังเป็นสุสานลวงเจ็ดสิบสองแห่ง

3. แล้วหลุมศพหายไปได้อย่างไร

ถ้าโจโฉไม่ได้ซ่อนหลุมศพ ทำไมคนรุ่นหลังจึงหาไม่เจอเกือบสองพันปี คำตอบอยู่ที่ลูกชายของเขาเองมากกว่า

หลังงานศพไม่นาน เกาหลิงยังเป็นที่ที่ทุกคนรู้จัก ชีวประวัติอิกิ๋มใน《三国志》เล่าว่าเมื่อง่อก๊กส่งตัวอิกิ๋มกลับมา โจผีคิดจะส่งเขาไปเป็นทูตที่ง่อก๊ก แต่ให้ไปคำนับเกาหลิงที่เมืองเย่ก่อน แล้ว

「帝使豫于陵屋画关羽战克、庞德愤怒、禁降服之状。禁见，惭恚发病薨。」

"พระเจ้าโจผีให้คนไปวาดภาพไว้ล่วงหน้าบนอาคารของสุสาน เป็นภาพกวนอูรบชนะ บังเต๊กโกรธแค้น และอิกิ๋มยอมจำนน อิกิ๋มเห็นแล้วละอายและแค้นใจจนป่วยตาย"

เรื่องที่นิยายเล่าในตอนที่ 79 จึงมาจากพงศาวดารจริง และบอกเราว่าตอนนั้นเกาหลิงมีอาคารบนดินที่ขุนนางเดินทางไปคำนับได้ ภรรยาของโจโฉ นางเปี่ยนซี ตายในปี ค.ศ. 230 พงศาวดารก็บันทึกว่า 「七月，合葬高陵。」 "เดือนเจ็ด ฝังรวมที่เกาหลิง" สิบปีหลังโจโฉตาย ราชสำนักวุยก๊กยังรู้ดีว่าสุสานอยู่ตรงไหน

สิ่งที่ทำให้สุสานเริ่ม "หาย" คือคำสั่งของโจผีเมื่อปี ค.ศ. 222 《晋书·礼志》บันทึกว่าตอนแรกขุนนางสร้างตำหนักสำหรับเซ่นไหว้ไว้บนสุสานตามแบบราชวงศ์ฮั่น แต่ในปีหวงชูที่ 3 โจผีมีพระราชโองการว่า

「高陵上殿皆毁坏，车马还厩，衣服藏府，以从先帝俭德之志。」

"ตำหนักบนเกาหลิงให้รื้อเสียทั้งหมด รถม้าส่งคืนคอก เสื้อผ้าเก็บเข้าคลัง เพื่อทำตามความประสงค์ของพระบิดาที่ทรงประหยัด"

ปีเดียวกันนั้นโจผียังเขียนคำสั่งเรื่องหลุมศพของตัวเองไว้ใน《三国志·魏书·文帝纪》 และพูดถึงเหตุผลตรง ๆ

「故吾营此丘墟不食之地，欲使易代之后不知其处。」

"เราจึงเลือกเนินร้างที่ไม่มีใครใช้ทำกิน เพื่อให้เมื่อเปลี่ยนราชวงศ์แล้ว คนไม่รู้ว่าสุสานอยู่ที่ใด"

「自古及今，未有不亡之国，亦无不掘之墓也。」

"ตั้งแต่โบราณจนบัดนี้ ไม่มีแผ่นดินใดไม่ล่มสลาย และไม่มีหลุมศพใดไม่ถูกขุด"

โจผีพูดจากสิ่งที่เห็นกับตา ในคำสั่งเดียวกันเขาเขียนว่าตั้งแต่บ้านเมืองวุ่นวาย สุสานจักรพรรดิฮั่นถูกขุดหมดทุกแห่ง ผู้ปล้นเผาเอาชุดหยกร้อยด้ายทองไปจนกระดูกไม่เหลือ ความคิดเรื่อง "ฝังให้คนหาไม่เจอ" จึงมีจริงในตระกูลโจ แต่วิธีของพวกเขาคือฝังเรียบง่าย ไม่มีเนินดิน ไม่มีของมีค่า และรื้ออาคารบนดินออก ไม่ใช่การสร้างหลุมหลอกเจ็ดสิบสองหลุม

ถึงอย่างนั้น ที่ตั้งของเกาหลิงก็ยังไม่ได้หายไปทันที วิกิพีเดียภาษาอังกฤษที่สรุปงานวิชาการเรื่องสุสานโจโฉระบุว่าพระเจ้าถังไท่จง (唐太宗) ทรงเซ่นไหว้ที่เกาหลิงเมื่อ ค.ศ. 645 ระหว่างยกทัพไปตีโกคูรยอ และทรงแต่ง《祭魏太祖文》 ซึ่งยังเหลือต้นฉบับอยู่ ส่วนพระเจ้าซ่งไท่จู่ (宋太祖) ทรงตั้งคนเฝ้าสุสานโบราณหลายแห่งรวมทั้งเกาหลิงเมื่อ ค.ศ. 963 ร่องรอยของสุสานจึงค่อย ๆ เลือนไปหลังจากนั้น

4. สุสานเจ็ดสิบสองแห่งมาจากไหน

หลักฐานลายลักษณ์อักษรที่ผมเปิดตรวจได้ ตัวเลขเจ็ดสิบสองปรากฏในบทกวีสมัยซ่ง หนังสือ《南村辍耕录》ของเถาจงอี๋ (陶宗仪) เขียนเสร็จปลายราชวงศ์หยวน คัดบทกวีของอวี๋อิ้งฝู (俞应符) กวีสมัยซ่งไว้ใต้หัวข้อ "สุสานลวง" ว่า

「曹操疑冢七十二，在漳河上。」

"สุสานลวงของโจโฉเจ็ดสิบสองแห่ง อยู่ริมแม่น้ำจางเหอ"

ตามด้วยบทกวีที่ขึ้นต้นว่า

「生前欺天绝汉统，死后欺人设疑冢。」

"ตอนมีชีวิตหลอกฟ้า ตัดสายราชวงศ์ฮั่น ตายแล้วยังหลอกคน ตั้งสุสานลวงไว้"

และจบด้วยประโยคที่คนชอบยกมาอ้าง 「直须尽发疑冢七十二，必有一冢藏君尸。」 "ขุดให้หมดทั้งเจ็ดสิบสองหลุม ต้องมีสักหลุมที่ซ่อนศพท่านอยู่" น้ำเสียงของบทกวีนี้ไม่ใช่การบันทึกประวัติศาสตร์ แต่เป็นการด่าโจโฉว่าเป็นกบฏต่อราชวงศ์ฮั่น และเชื่อเรื่องสุสานลวงไว้ก่อนแล้วโดยไม่บอกที่มา แบบเดียวกับที่เห็นในเรื่องลิแปะเฉีย ยิ่งเรื่องเล่าห่างจากตัวโจโฉ เขายิ่งถูกวาดให้ร้ายและเจ้าเล่ห์ขึ้น

หลัวก้วนจง (罗贯中) รับตำนานนี้เข้าไปในนิยาย และกำหนดที่ตั้งว่า "นอกเมืองเจี่ยงอู่เฉิงในเขตจางเต๋อฝู่" ชื่อนี้เองบอกอายุของตำนาน จางเต๋อฝู่ (彰德府) เป็นหน่วยการปกครองที่ราชวงศ์จิน (金) ตั้งขึ้นในปีหมิงชางที่ 3 ตรงกับ ค.ศ. 1192 ห่างจากวันตายของโจโฉเกือบพันปี โจโฉจะสั่งให้สร้างสุสานใน "จางเต๋อฝู่" ไม่ได้ เพราะชื่อนี้ยังไม่มีในสมัยของเขา

ส่วนเนินดินจำนวนมากที่เคยเชื่อกันว่าเป็น "สุสานลวงของโจโฉ" นักโบราณคดีพิสูจน์แล้วว่าเป็นสุสานอีกยุคหนึ่ง กลุ่มสุสานสมัยราชวงศ์เหนือที่อำเภอฉือเซี่ยน (磁县北朝墓群) มณฑลเหอเป่ย เป็นสุสานของราชวงศ์และขุนนางสมัยเว่ยตะวันออกกับฉีเหนือ นับได้ 134 หลุม ขุดแล้ว 19 หลุม วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่ากลุ่มสุสานนี้เคยถูกเชื่อว่าเป็นสุสานลวงเจ็ดสิบสองแห่ง ก่อนนักโบราณคดีจะยืนยันว่าไม่เกี่ยวกับโจโฉเลย

5. สุสานเกาหลิงที่ขุดพบ ค.ศ. 2009

ข่าวใหญ่มาถึงในวันที่ 27 ธันวาคม ค.ศ. 2009 สำนักงานโบราณวัตถุมณฑลเหอหนาน (河南省文物局) ประกาศว่าหลุมศพหมายเลข 2 ที่หมู่บ้านซีเกาเสวีย (西高穴) อำเภออันหยาง มณฑลเหอหนาน คือเกาหลิงของโจโฉ ข้อมูลส่วนนี้ผมอ้างจากวิกิพีเดียภาษาจีนเรื่อง 曹操高陵และวิกิพีเดียภาษาอังกฤษ ซึ่งรวบรวมรายงานข่าวและงานวิชาการไว้

หลุมนี้ไม่ได้ถูกพบด้วยการตามรอยตำนาน คนงานโรงเผาอิฐขุดดินไปเจอเข้าเมื่อราว ค.ศ. 2005–2006 (สองแหล่งระบุปีไม่ตรงกัน) โจรขุดสุสานเข้าออกหลุมนี้อยู่หลายปี จนสถาบันโบราณคดีของมณฑลเข้าไปขุดกู้ในปี ค.ศ. 2008

ลักษณะของหลุมเข้ากับคำสั่งของโจโฉหลายข้อ

• ไม่มีเนินดินบนหลุม ตรงกับคำสั่ง 「不封不树」 ไม่พูนเนิน ไม่ปลูกต้นไม้
• อยู่ทางตะวันตกของเมืองเย่เก่า ตรงกับที่โจโฉให้ภรรยาน้อยมอง "สุสานทางทิศตะวันตก" จากปราสาทตั้งเซ็กไต๋
• ห้องหลุมก่ออิฐ ผังรูปอักษร 甲 ลึกจากผิวดินราว 15 เมตร พื้นที่ราว 740 ตารางเมตร ทางลาดยาว 39.5 เมตร มีห้องหน้า ห้องหลัง และห้องข้างอีกสี่ห้อง ขนาดใหญ่สมกับฐานะอ๋อง แต่ไม่พบภาพจิตรกรรมฝาผนังหรือของมีค่ามากมาย
• ป้ายหินจารึกชื่อเจ้าของ พบป้ายหินจารึกตัวอักษรหลายสิบชิ้น ที่สำคัญคือป้ายรูปกุยแปดชิ้นที่มีคำว่า 「魏武王」 เช่น 「魏武王常所用挌虎大戟」 "ทวนใหญ่สำหรับสู้เสือที่วุยอู่หวังใช้เป็นประจำ" และหมอนหินที่ได้คืนจากมือโจรจารึกว่า 「魏武王常所用慰项石」 ชื่อ "วุยอู่หวัง" ตรงกับนามที่โจโฉได้รับตอนตาย ซึ่งเป็นนามของอ๋อง ไม่ใช่นามจักรพรรดิ เรื่องนี้เล่าละเอียดในบทความเรื่องโจโฉไม่เคยเป็นจักรพรรดิ
• โครงกระดูกชายอายุราวหกสิบ พบกระดูกสามร่าง ร่างชายอายุราวหกสิบปี ใกล้เคียงกับโจโฉที่ตายตอนอายุ 66 ปี อีกสองร่างเป็นผู้หญิง

หลักฐานจากนอกหลุมก็ชี้มาทางเดียวกัน ในปี ค.ศ. 1998 ชาวบ้านขุดพบแผ่นจารึกหน้าหลุมศพของหลู่เฉียน (鲁潜) ขุนนางสมัยจ้าวยุคหลัง ห่างจากหลุมนี้ราว 800 เมตร จารึกปีเจี้ยนอู่ที่ 11 (ค.ศ. 345) บอกทางไปหลุมของหลู่เฉียนโดยใช้ 「故魏武帝陵」 "สุสานของอดีตจักรพรรดิวุยอู่" เป็นหลัก ให้เดินจากมุมตะวันตกเฉียงเหนือของสุสานนั้นไปทางตะวันตก 43 ก้าว แล้ววกขึ้นเหนือ แปลว่าเมื่อร้อยกว่าปีหลังโจโฉตาย คนแถวนั้นยังใช้สุสานของเขาเป็นหลักบอกทางอยู่

เดือนมกราคม ค.ศ. 2010 สำนักงานโบราณวัตถุแห่งชาติของจีน (国家文物局) รับรองผลการขุดค้น ปี ค.ศ. 2013 สุสานนี้ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานสำคัญระดับชาติในชื่อ "安阳高陵" และพิพิธภัณฑ์แหล่งโบราณคดีสุสานเกาหลิงเปิดเมื่อเดือนเมษายน ค.ศ. 2023

6. ข้อถกเถียงที่ยังเหลืออยู่

การประกาศครั้งนั้นไม่ได้ทำให้ทุกคนเชื่อทันที บทความนี้ให้น้ำหนักเรื่องนี้ไว้ที่ "ถกเถียงได้" ไม่ใช่ "พิสูจน์แล้วร้อยเปอร์เซ็นต์" เพราะยังมีคำถามที่ตอบไม่หมด

ฝ่ายที่สงสัย ตามที่วิกิพีเดียทั้งสองภาษาสรุปไว้ มีข้อโต้แย้งหลัก ๆ ดังนี้

• หลุมถูกปล้นมาหลายปีก่อนนักโบราณคดีเข้าไป ของบางชิ้นได้คืนจากมือโจร จึงมีคนตั้งคำถามว่าของเหล่านั้นมาจากหลุมนี้จริงหรือไม่ อาจารย์บางท่านในจีนเห็นว่าหลักฐานยังไม่ใช่หลักฐานชั้นต้นที่หนักแน่นพอ ฝ่ายผู้ขุดตอบว่าป้าย "魏武王" แปดชิ้น มีเจ็ดชิ้นที่ขุดได้เองในหลุม
• แผ่นจารึกของหลู่เฉียนไม่ได้ขุดจากหลุมของหลู่เฉียนเองอย่างเป็นระบบ ชาวบ้านเป็นคนขุดพบ บางคนจึงไม่ยอมรับเป็นหลักฐาน
• นักประวัติศาสตร์บางคนแย้งว่าในสมัยที่โจผียังเป็นวุยอ๋อง ไม่น่าเรียกพ่อว่า "魏武王"
• นางเปี่ยนซีฝังรวมที่เกาหลิงเมื่อตายอายุราวเจ็ดสิบ แต่กระดูกผู้หญิงในหลุมมีอายุน้อยกว่านั้นมาก งานศึกษารุ่นหลังจึงเห็นว่านางเปี่ยนซีน่าจะไม่ได้อยู่ในห้องเดียวกับโจโฉ อาจอยู่ในหลุมอื่นในบริเวณสุสานเดียวกันที่ยังไม่พบ

ฝ่ายที่ยอมรับ ชี้ว่าหลักฐานหลายชุดที่เป็นอิสระต่อกัน ทั้งตำแหน่ง ขนาดหลุม อายุของหลุม ป้ายจารึก และอายุของโครงกระดูก ชี้มาทางเดียวกัน ส่วนการพิสูจน์ด้วย DNA ยังทำไม่ได้ เพราะไม่มีตัวอย่างญาติที่ยืนยันได้ กระดูกจากหลุมของโจสิดลูกชายโจโฉที่ขุดพบเมื่อ ค.ศ. 1951 ก็สูญหายไปแล้ว

ข้อถกเถียงนี้เคยร้อนแรงมากในสื่อจีน ถึงขั้นมีคนแอบอ้างตัวเป็นนักวิชาการออกมาประกาศว่าหลุมนี้ปลอม แล้วภายหลังตำรวจพบว่าเป็นผู้ต้องหาหลบหนีคดีที่ใช้ชื่อปลอม วิกิพีเดียภาษาอังกฤษสรุปว่าหลังรายงานการขุดค้นฉบับทางการออกในปี ค.ศ. 2016 วงวิชาการส่วนใหญ่ก็ศึกษาหลุมนี้ต่อในฐานะสุสานของโจโฉ

สำหรับคำถามของบทความนี้ คำตอบชัดอยู่แล้วไม่ว่าหลุมที่ซีเกาเสวียจะเป็นของโจโฉหรือไม่ เพราะสุสานลวงเจ็ดสิบสองแห่งไม่มีที่มาจากบันทึกสมัยสามก๊กเลย ส่วนคำถามว่า "หลุมจริงอยู่ที่ไหน" หลักฐานปัจจุบันชี้มาที่ซีเกาเสวียหนักแน่นที่สุด

คำถามที่พบบ่อย

โจโฉสร้างสุสานลวง 72 แห่งจริงไหม?

ไม่มีบันทึกในพงศาวดาร《三国志》บันทึกว่าโจโฉสั่งให้ฝังที่ที่ราบสูงทางตะวันตกของศาลซีเหมินเป้า ไม่พูนเนิน ไม่ปลูกต้นไม้ และบันทึกว่า 「葬高陵」 ฝังที่เกาหลิงแห่งเดียว ตัวเลขเจ็ดสิบสองปรากฏในบทกวีสมัยซ่งที่《南村辍耕录》คัดไว้ แล้วนิยายสามก๊กตอนที่ 78 นำมาใช้

ทำไมคนรุ่นหลังหาสุสานโจโฉไม่เจอ?

เพราะโจโฉสั่งให้ฝังอย่างเรียบง่ายไม่มีเนินดิน และในปี ค.ศ. 222 โจผีสั่งรื้อตำหนักบนเกาหลิงทิ้ง ตาม《晋书·礼志》 โจผียังเขียนไว้ว่าอยากให้คนไม่รู้ที่ตั้งสุสานเมื่อเปลี่ยนราชวงศ์ เพราะเห็นสุสานจักรพรรดิฮั่นถูกขุดหมด ร่องรอยจึงค่อย ๆ เลือนไปหลังสมัยถังและซ่ง

สุสานโจโฉที่ขุดพบอยู่ที่ไหน?

อยู่ที่หมู่บ้านซีเกาเสวีย (西高穴) อำเภออันหยาง มณฑลเหอหนาน ทางตะวันตกของเมืองเย่เก่า สำนักงานโบราณวัตถุมณฑลเหอหนานประกาศเมื่อวันที่ 27 ธันวาคม ค.ศ. 2009 ปัจจุบันมีพิพิธภัณฑ์แหล่งโบราณคดีที่เปิดเมื่อเดือนเมษายน ค.ศ. 2023

หลักฐานอะไรบอกว่าสุสานที่อันหยางเป็นของโจโฉ?

ตำแหน่งตรงกับคำสั่งของโจโฉ หลุมไม่มีเนินดิน ขนาดหลุมสมกับฐานะอ๋อง พบป้ายหินจารึก 「魏武王」 ซึ่งเป็นนามของโจโฉตอนตาย พบโครงกระดูกชายอายุราวหกสิบ และแผ่นจารึกของหลู่เฉียนสมัยจ้าวยุคหลังที่นับระยะจาก 「故魏武帝陵」 แต่ยังมีผู้ตั้งข้อสงสัยบางข้อ เช่นเรื่องของที่ได้คืนจากโจรและกระดูกของนางเปี่ยนซี

เนินดินที่เคยเรียกว่าสุสานลวงของโจโฉคืออะไร?

เนินดินจำนวนมากที่อำเภอฉือเซี่ยน มณฑลเหอเป่ย ที่เคยเชื่อกันว่าเป็นสุสานลวงของโจโฉ นักโบราณคดีพบว่าเป็นกลุ่มสุสานของราชวงศ์และขุนนางสมัยเว่ยตะวันออกกับฉีเหนือ ซึ่งอยู่หลังโจโฉหลายร้อยปี

สรุป

สุสานลวงเจ็ดสิบสองแห่งเป็นตำนานชั้นหลัง เท่าที่ผมตรวจได้ ตัวเลขนี้ปรากฏในบทกวีสมัยซ่ง ก่อนนิยายสามก๊กจะทำให้คนทั้งจีนและคนไทยจำได้ ส่วนโจโฉตัวจริงสั่งเรื่องหลุมศพไว้ตรงข้าม เขากำหนดที่ตั้งชัดเจนทางตะวันตกของศาลซีเหมินเป้า ให้ฝังอย่างประหยัด ไม่มีเนินดิน ไม่มีของมีค่า และอยากให้คนในบ้านมองเห็นหลุมศพจากปราสาทตั้งเซ็กไต๋ สิ่งที่ทำให้หลุมศพหายไปคือความเรียบง่ายนั้นเอง บวกกับคำสั่งของโจผีที่รื้ออาคารบนสุสานทิ้ง จนเกือบสองพันปีต่อมา หลุมที่ซีเกาเสวียจึงถูกพบโดยบังเอิญ และหลักฐานส่วนใหญ่ชี้ว่าเป็นสุสานเกาหลิงของโจโฉ

แหล่งข้อมูล

• 《三国志·魏书·武帝纪》 คำสั่งเรื่องสุสานปี ค.ศ. 218 คำสั่งเสีย และการฝังที่เกาหลิง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·文帝纪》 คำสั่งเรื่องหลุมศพของโจผี (终制) — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·后妃传》 นางเปี่ยนซีฝังรวมที่เกาหลิง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·于禁传》 อิกิ๋มไปคำนับเกาหลิงและภาพบนอาคารสุสาน — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《晋书·礼志中》 โจผีสั่งรื้อตำหนักบนเกาหลิง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《吊魏武帝文》ของลู่จี ที่คัดคำสั่งเสียของโจโฉ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《祭魏太祖文》ของพระเจ้าถังไท่จง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《南村辍耕录》 เล่มที่ 26 หัวข้อสุสานลวง บทกวีของอวี๋อิ้งฝู — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 78 คำสั่งสร้างสุสานลวงเจ็ดสิบสองแห่ง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 79 การฝังที่เกาหลิงและอิกิ๋ม — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๖๒ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• 曹操高陵 สุสานเกาหลิงของโจโฉ — วิกิพีเดียภาษาจีน
• Cao Cao Mausoleum ประวัติการค้นพบและข้อถกเถียง — วิกิพีเดียภาษาอังกฤษ
• 彰德府 ปีที่ตั้งจางเต๋อฝู่ — วิกิพีเดียภาษาจีน
• 磁县北朝墓群 กลุ่มสุสานสมัยราชวงศ์เหนือที่อำเภอฉือเซี่ยน — วิกิพีเดียภาษาจีน