เจ้าพระยานิกรบดินทร์ โต แซ่อึ้ง กับมรดกศรัทธาวัดกัลยาณมิตร หลวงพ่อซำปอกง

ตั้งแต่ผมจำความได้ ทุกตรุษจีนพ่อกับแม่จะพาผมและพี่ ๆ ไปวัดกัลยาณมิตร หรือที่คนจีนเรียกกันติดปากว่าวัดซำปอกง ฝั่งธนบุรี เพื่อไปไหว้ขอพรหลวงพ่อโต ตอนนั้นผมยังไม่รู้หรอกว่าวัดที่พาไปไหว้ทุกปีนี้ มีที่มาจากเจ้าพระยานิกรบดินทร์ ขุนนางเชื้อสายจีนฮกเกี้ยนผู้เคยดำรงตำแหน่งสูงสุดของราชการฝ่ายพลเรือนในสมัยรัชกาลที่ 3–4 และเป็นปฐมบรรพบุรุษของตระกูลกัลยาณมิตร รู้แค่ว่าหน้าวัดมีของเล่นเป็นดาบไม้ มีดไม้ ทวนไม้ ที่ผมตื๊อขอซื้อทุกปีแต่แม่ไม่เคยยอม

ประเด็นสำคัญ

• โต แซ่อึ้ง เกิดวันที่ 3 ตุลาคม ปีมะโรง พ.ศ. 2327 ที่ย่านกุฎีจีน เขตธนบุรี บุตรของหลวงพิชัยวารี (มั่น แซ่อึ้ง)
• เป็นข้าหลวงเดิมในกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ (ต่อมาคือรัชกาลที่ 3) มาตั้งแต่รัชกาลที่ 2
• ได้รับสถาปนาเป็นเจ้าพระยานิกรบดินทร์ มหินทรมหากัลยาณมิตร ดำรงตำแหน่งสมุหนายกอย่างเป็นทางการ พ.ศ. 2394 ในรัชกาลที่ 4
• พ.ศ. 2368 อุทิศที่ดินตระกูลสร้างวัดกัลยาณมิตร ซึ่งได้ชื่อว่าเป็นการเฉลิมพระเกียรติ "มิตรแท้" ของรัชกาลที่ 3
• เป็นหนึ่งในสมุหนายกเชื้อสายแซ่อึ้งของราชสำนักรัตนโกสินทร์ ร่วมกับเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) และบุตรชายของท่านเอง เจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด)
• ต้นสกุลพระราชทาน "กัลยาณมิตร" ที่พระราชทานแก่เจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย) ในรัชกาลที่ 6

รากเหง้าฮกเกี้ยนที่กุฎีจีน สู่เจ้าสัวเดินเรือ

เรื่องราวของเจ้าพระยานิกรบดินทร์เริ่มจากบิดา คือนายมั่น แซ่อึ้ง ชาวจีนฮกเกี้ยนจากตำบลไซจั๋มกัวยิม เมืองเอ้หมึง (เซี่ยเหมิน) มณฑลฮกเกี้ยน ผู้อพยพเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารตั้งแต่สมัยกรุงธนบุรี และเลือกตั้งรกรากที่บ้านกุฎีจีน ย่านการค้าพหุวัฒนธรรมที่คนสยาม จีน โปรตุเกส และมุสลิมอยู่ร่วมกัน นายมั่นทำกิจการเรือสำเภาจนมั่งคั่ง และได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นหลวงพิชัยวารีในรัชกาลที่ 1 ผมมองว่าจุดนี้สำคัญมาก เพราะมันคือรากฐานที่ทำให้ลูกชายของท่าน คือโต แซ่อึ้ง (หวงเต้า - 黃道) เติบโตมาพร้อมทั้งทักษะการค้าทางทะเลแบบจีนและความคุ้นเคยกับราชสำนักสยามไปพร้อมกัน

ผมเคยฟังผู้ใหญ่ในครอบครัวเล่าว่า คนแต้จิ๋วที่เดินทางมาทางน้ำมักไหว้หลวงพ่อซำปอกงและเจ้าแม่ทับทิมเป็นหลัก เพราะเชื่อว่าท่านคุ้มครองผู้เดินทางทางทะเล ซึ่งพอมาเจอประวัติของตระกูลอึ้งที่ทำการค้าสำเภาจริง ๆ ก็ยิ่งทำให้เข้าใจว่าทำไมความศรัทธาเรื่องการเดินเรือกับตระกูลนี้ถึงผูกพันกันแน่นแฟ้น การที่เจ้าสัวโตเติบโตมาในครอบครัวพ่อค้าสำเภาฮกเกี้ยน สะท้อนขนบธรรมเนียมของคนสายเลือดเจียงเซี่ย (江夏) ที่ให้ความสำคัญกับการสืบทอดทักษะพาณิชย์นาวีและความซื่อตรงต่อหน้าที่อย่างจริงจัง

ชื่อจีน 黃道 กับเสียงฮกเกี้ยน "โต"

ชื่อจีนของเจ้าพระยานิกรบดินทร์ที่มักอ้างกันคือ 黃道 วิกิพีเดียภาษาไทยกำกับเสียงไว้ว่า ฮกเกี้ยนอ่าน n̂g tō จีนกลางอ่าน Huáng Dào (หวงเต้า) แต่ประโยคที่ให้ชื่อจีนนี้ไม่มีเชิงอรรถ ต่างจากประวัติของบิดา คือนายมั่น แซ่อึ้ง (黃緩 — ฮกเกี้ยน n̂g hoǎn / จีนกลาง หวงหว่าน) ชาวฮกเกี้ยนจากตำบลไซจั๋มกัวยิม เมืองเอ้หมึง ซึ่งวิกิพีเดียอ้างเอกสาร "เรื่องตั้งเจ้าพระยาในกรุงรัตนโกสินทร์" ของสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ และหนังสือ "ภัยฝรั่ง" ของบัณฑิต ลิ่วชัยชาญ (มติชน 2550) ระดับหลักฐานของสองเรื่องนี้จึงต่างกัน ประวัติและถิ่นเดิมของบิดา มีเอกสารอ้างอิง ส่วนชื่อจีน 黃道 ของตัวท่าน ยังไม่ยืนยันด้วยเอกสาร

เสียงของอักษรช่วยตรวจได้ส่วนหนึ่ง

อักษร	ฮกเกี้ยนเอ้หมึง (เสียงพูด)	แต้จิ๋ว (Mogher ช่องเท่งไฮ้)	จีนกลาง
黃 (แซ่)	n̂g	ng5 — "อึ้ง"	Huáng — "หวง"
道 (ชื่อ)	tō	dao6	Dào — "เต้า"

พจนานุกรม Wiktionary หน้าอักษร 道 ให้เสียงฮกเกี้ยนสำเนียงเซี่ยเหมิน (เอ้หมึง) จางโจว และไต้หวันว่า tō ซึ่งตรงกับชื่อไทย "โต" ทุกเสียง ขณะที่พจนานุกรมแต้จิ๋ว Mogher หน้าอักษร 道 ให้เสียง dao6 ในทุกถิ่นที่บันทึก รวมทั้งเท่งไฮ้ และจีนกลางอ่านว่า Dào ความตรงกันกับเสียงฮกเกี้ยนจึงเข้ากับประวัติครอบครัวที่มาจากเอ้หมึง แต่ยังไม่ใช่หลักฐานว่าเอกสารสมัยนั้นใช้อักษรนี้จริง เพราะชื่อจีนอาจถูกเขียนย้อนจากชื่อไทยในภายหลังก็ได้ ในทางกลับกัน ชื่อบิดา 黃緩 ที่มีเอกสารอ้างอิง กลับออกเสียงฮกเกี้ยนว่า n̂g hoǎn ไม่ใกล้กับชื่อไทย "มั่น" เสียงที่ตรงกันจึงไม่ได้แปลว่ามีเอกสาร และชื่อที่มีเอกสารก็ไม่จำเป็นต้องออกเสียงตรงกับชื่อไทย

อักษร 黃 ในภาษาฮกเกี้ยนเอ้หมึงอ่านว่า n̂g เป็นเสียงนาสิกตัวเดียวกับ ng5 ของแต้จิ๋ว ต่างกันเพียงวรรณยุกต์ คนไทยจึงเขียนชื่อท่านว่า "โต แซ่อึ้ง" ได้เหมือนคนแต้จิ๋ว ส่วนครอบครัวสายฮกเกี้ยนในไทยหลายบ้านนิยมเขียนรูป "อึ๊ง" ดูตารางคำอ่านแซ่ 黃 ทุกสำเนียงได้ที่หัวข้อคำอ่านในบทความแซ่อึ้งฉบับสมบูรณ์

ทะเบียนโบราณสถานวัดกัลยาณมิตรของกรมศิลปากรเล่าภูมิหลังของย่านนี้ไว้ว่า เมื่อพระเจ้าตากสินตั้งกรุงธนบุรี โปรดให้ชาวจีนที่มาจากกรุงศรีอยุธยาตั้งบ้านเรือนทางเหนือคลองกุฎีจีน ตรงที่เป็นวัดกัลยาณมิตรในปัจจุบัน เจ้าสัวมั่นบิดาของท่านมาอยู่ที่บริเวณนี้ และท่านก็เกิดที่นี่ จึงเป็นเหตุที่สร้างวัดขึ้นตรงนี้ในรัชกาลที่ 3 (ทะเบียนอ้างหนังสือ "ร้อยแปด (ที่) กรุงเทพฯ" ของ ส. พลายน้อย) ถัดจากวัดไปยังมีศาลเจ้าเกียนอันเกง (建安宮 — จีนกลาง เจี้ยนอันกง) ศาลเจ้าแม่กวนอิมของชาวฮกเกี้ยน ตั้งอยู่ระหว่างวัดกัลยาณมิตรกับวัดซางตาครู้ส วิกิพีเดียเล่าว่าไม่ทราบปีสร้างแน่ชัด แต่ กล่าวกันว่า ชาวฮกเกี้ยนที่ตามเสด็จพระเจ้าตากสินเป็นผู้สร้าง เดิมเป็นศาลสองหลังของเจ้าพ่อโจวซือกงและเจ้าพ่อกวนอู ต่อมาชาวฮกเกี้ยนกลุ่มหนึ่งรื้อสร้างใหม่เป็นหลังเดียวเสร็จในปี 2391 สมัยรัชกาลที่ 3 ยังไม่พบแหล่งที่เชื่อมศาลเจ้านี้กับตระกูลของเจ้าพระยานิกรบดินทร์โดยตรง แต่ช่วยให้เห็นว่าบ้านเดิมของท่านอยู่กลางชุมชนฮกเกี้ยนจริง

ข้อที่ควรเข้าใจให้ตรงกันคือ ตระกูลนี้เป็นแซ่อึ้งสายฮกเกี้ยนเอ้หมึง ไม่ใช่สายแต้จิ๋วเท่งไฮ้ บทความแซ่อึ้งฉบับสมบูรณ์ หัวข้อแซ่อึ้งในประเทศไทย จึงระบุไว้ว่าไม่ใช่ญาติของครอบครัวเจ้าของเว็บ ความเชื่อมโยงมีเพียงแซ่เดียวกันและหอกังเฮ่ (江夏) ร่วมกัน คนแซ่อึ้งในไทยมาจากหลายกลุ่มภาษา ทั้งแต้จิ๋ว ฮกเกี้ยน ไหหลำ กวางตุ้ง และแคะ แซ่เดียวกันจึงไม่ได้แปลว่าเป็นเครือญาติกัน

จากข้าหลวงเดิมสู่สมุหนายก มิตรแท้แห่งรัชกาลที่ 3

จุดเปลี่ยนสำคัญของเจ้าสัวโตคือการถวายตัวเป็นข้าหลวงเดิมในกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ตั้งแต่ครั้งยังทรงกำกับราชการกรมท่าและกรมพระคลังมหาสมบัติในรัชกาลที่ 2 เจ้าสัวโตนำความเชี่ยวชาญด้านเดินเรือและเครือข่ายการค้าจีนมาช่วยจัดแต่งเรือสำเภาหลวง จนเป็นที่รู้จักในนาม "เจ้าสัวโต" ทำราชการในกรมท่าเกี่ยวกับการค้าสำเภา และได้รับบรรดาศักดิ์พระพิชัยวารีตามบิดา ความสัมพันธ์ระหว่างสองท่านจึงไม่ใช่แค่เจ้านายกับข้าราชการ แต่เป็นระดับ "มิตรแท้" ที่ร่วมสร้างความมั่นคงทางการคลังให้แผ่นดินมาด้วยกัน

เมื่อกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ขึ้นครองราชย์เป็น รัชกาลที่ 3 ใน พ.ศ. 2367 ท่านก็เลื่อนขึ้นเป็นพระยาพิชัยวารี แล้วขึ้นเป็นพระยาราชสุภาวดี เจ้ากรมพระสุรัสวดีกลาง ดูแลทะเบียนไพร่พลของแผ่นดิน จนเมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) ถึงแก่อสัญกรรมใน พ.ศ. 2392 ตำแหน่งสมุหนายกจึงว่างลง และท่านได้รับโปรดเกล้าฯ ให้เป็น "พระยาราชสุภาวดี ว่าที่สมุหนายก" ก่อนจะได้รับสถาปนาเต็มยศเป็น "เจ้าพระยานิกรบดินทร์ มหินทรมหากัลยาณมิตร" ดำรงตำแหน่งสมุหนายกอย่างเป็นทางการใน พ.ศ. 2394 สมัยรัชกาลที่ 4 และรับราชการดูแลหัวเมืองฝ่ายเหนือจนถึงแก่อสัญกรรมวันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2406 สิริอายุ 79 ปี สำหรับผมแล้ว เรื่องนี้ยืนยันได้ชัดว่าความภักดีที่แท้จริงย่อมข้ามพ้นกำแพงชาติพันธุ์ได้เสมอ

ลำดับชีวิตและงานราชการ จากพระพิชัยวารีถึงสมุหนายก

ตารางนี้เรียบเรียงจากวิกิพีเดียภาษาไทยเรื่องเจ้าพระยานิกรบดินทร์ (ซึ่งอ้างหนังสือประวัติวัดกัลยาณมิตรและเอกสารของหอจดหมายเหตุ) กับทะเบียนโบราณสถานวัดกัลยาณมิตรของกรมศิลปากร ถ้าสองแหล่งให้ข้อมูลไม่ตรงกันจะบอกไว้ในช่องหมายเหตุ

พ.ศ.	เหตุการณ์	หมายเหตุและแหล่ง
2327	เกิดวันที่ 3 ตุลาคม ปีมะโรง	วิกิพีเดีย
รัชกาลที่ 2	รับราชการแทนบิดาเป็นพระพิชัยวารี ผู้ช่วยราชการกรมท่า วิกิพีเดียบันทึกว่ามีพี่น้องชื่อ "เจ๊สัวต่วน"	วิกิพีเดีย
2367	รัชกาลที่ 3 ขึ้นครองราชย์ ได้เลื่อนเป็นพระยาพิชัยวารี	วิกิพีเดีย
2368	ยกที่บ้านเดิม และซื้อที่บ้านของข้าราชการ เจ้าสัว และนายภาษีอากรอีกหลายราย สร้างวัด ถวายเป็นพระอารามหลวง ได้พระราชทานนามว่าวัดกัลยาณมิตร	ทะเบียนกรมศิลปากรเรียกท่านขณะนั้นว่าพระยาราชสุภาวดี ส่วนวิกิพีเดียว่าเป็นพระยาพิชัยวารี และได้เป็นพระยาราชสุภาวดีปี 2373
2370–2375	สร้างพระอุโบสถบนที่บ้านเดิมของท่าน และพระวิหารน้อยซึ่งเสร็จปี 2375	ทะเบียนกรมศิลปากร (วิกิพีเดียว่าพระอุโบสถสร้างราว 2378)
2373	เลื่อนเป็นพระยาราชสุภาวดี เจ้ากรมพระสุรัสวดีกลาง เมื่อเจ้าพระยาราชสุภาวดี (สิงห์ สิงหเสนี) ขึ้นเป็นเจ้าพระยาบดินทรเดชา	วิกิพีเดีย
2380	วันที่ 18 พฤษภาคม รัชกาลที่ 3 เสด็จก่อพระฤกษ์พระโต (ต่อมาคือพระพุทธไตรรัตนนายก หรือซำปอกง) ในพระวิหารหลวงที่ทรงสร้างช่วยท่าน	ทะเบียนกรมศิลปากร อ้างพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3
2381	ในสงครามอานัมสยามยุทธ คุมคน 10,000 คนไปซ่อมสร้างกำแพงเมืองเสียมราฐ	วิกิพีเดีย
2388	ตั้งอยู่ที่กบินทร์บุรี ส่งเสบียงให้ทัพเจ้าพระยาบดินทรเดชาที่ยกไปกัมพูชา	วิกิพีเดีย
ระหว่างเป็นพระยาราชสุภาวดี	สร้างวัดสมุหประดิษฐาราม จังหวัดสระบุรี อุทิศให้มารดา (ดูหัวข้อศิลปะจีนด้านล่าง)	วิกิพีเดีย
2392	เจ้าพระยาบดินทรเดชาถึงแก่อสัญกรรม ได้เป็นพระยาราชสุภาวดีว่าที่สมุหนายก และว่าที่จางวางกรมพระคลังมหาสมบัติ	วิกิพีเดีย
2394	รัชกาลที่ 4 พระราชทานสุพรรณบัฏเป็นเจ้าพระยานิกรบดินทร์ มหินทรมหากัลยาณมิตร ที่สมุหนายก	วิกิพีเดีย
2400	บุตรชาย หลวงเดชนายเวร (ทองอยู่ กัลยาณมิตร) ร่วมคณะทูตสยามไปกรุงลอนดอน	วิกิพีเดีย
2402	เป็นหนึ่งในผู้แทนฝ่ายสยามที่ทำสนธิสัญญากับคณะทูตโปรตุเกส ซึ่งอีซีดูรู ฟรังซิสกู กุยมาราเอส เจ้าเมืองมาเก๊า นำมา	วิกิพีเดีย
2406	ถึงแก่อสัญกรรมวันที่ 20 กันยายน	วิกิพีเดีย
2407	พระราชทานเพลิงศพในเดือนมีนาคม บุตรชาย (รอด) ซึ่งขณะนั้นเป็นพระยาราชวรานุกูล สร้างเจดีย์บรรจุอัฐิในวัดกัลยาณมิตร	วิกิพีเดีย และทะเบียนกรมศิลปากร

ราชทินนามตามธรรมเนียมของตำแหน่งสมุหนายกคือ "เจ้าพระยาจักรี" แต่สุพรรณบัฏปี 2394 ตั้งท่านด้วยนามเฉพาะตัวที่ขึ้นต้นว่า "เจ้าพระยานิกรบดินทร์ มหินทรมหากัลยาณมิตร" และลงท้ายว่า "ที่สมุหนายก" สร้อยนาม "มหินทรมหากัลยาณมิตร" ยังปรากฏซ้ำในสุพรรณบัฏของบุตรชาย เจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด) เมื่อปี 2429 คำว่า "กัลยาณมิตร" จึงผูกกับตระกูลนี้มาสองชั่วคนก่อนจะกลายเป็นนามสกุล

ปรากฏการณ์สมุหนายกแซ่อึ้ง

สิ่งที่ทำให้ผมทึ่งเวลาเล่าเรื่องนี้ให้ลูกหลานฟัง คือตำแหน่งสมุหนายกซึ่งเป็นจุดสูงสุดของขุนนางฝ่ายพลเรือนในระบบจตุสดมภ์ ถือตราพระราชสีห์และคุมกำลังหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวงนั้น ปกติสงวนไว้สำหรับตระกูลขุนนางเก่าแก่ แต่ประวัติศาสตร์รัตนโกสินทร์ตอนต้นกลับมีขุนนางเชื้อสายแซ่อึ้งได้ดำรงตำแหน่งนี้ถึงสามท่าน

รายนาม	สายตระกูลเดิม	รัชสมัย	ต้นสกุลพระราชทาน
เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน)	กุน แซ่อึ้ง (ชื่อจีนตามที่มีผู้เรียบเรียงไว้คือ 黃軍 — จีนกลาง หวงจวิน) บิดาเป็นพ่อค้าแต้จิ๋วที่ราชบุรี	รัชกาลที่ 2 (พ.ศ. 2352–2356)	รัตนกุล
เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต)	โต แซ่อึ้ง (ชื่อจีนที่มักอ้างคือ 黃道 — จีนกลาง หวงเต้า) จีนฮกเกี้ยนจากเอ้หมึง	รัชกาลที่ 3–4 (พ.ศ. 2392–2406)	กัลยาณมิตร
เจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด)	บุตรชายของเจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต)	รัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2429–2435)	กัลยาณมิตร

สำหรับคนตระกูลอึ้งอย่างผม ตารางนี้ไม่ใช่แค่ข้อมูลในตำรา แต่เป็นหลักฐานว่าบรรพชนแซ่อึ้งในสยามไม่ได้เป็นเพียงนายวาณิชหรือเจ้าภาษี แต่มีความสามารถบริหารแผ่นดินจนเป็นที่ประจักษ์ต่อราชวงศ์จักรีต่อเนื่องหลายแผ่นดิน

สมุหนายกคือตำแหน่งอะไร และประวัติย่อของสามท่าน

วิกิพีเดียเรื่องสมุหนายก อธิบายว่าสมุหนายกคืออัครมหาเสนาบดีฝ่ายพลเรือน เป็นเจ้ากรมมหาดไทย บังคับบัญชาหัวเมืองฝ่ายเหนือ คู่กับสมุหกลาโหมฝ่ายทหาร ตำแหน่งนี้ตั้งขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถแห่งกรุงศรีอยุธยา ถือศักดินา 10,000 มีตราพระราชสีห์และตราจักรเป็นตราประจำตำแหน่ง เป็นประธานเมื่อประชุมเสนาบดีทั้งหมด และติดต่อกับประเทศราชในนามพระมหากษัตริย์ ตำแหน่งนี้สิ้นสุดลงเมื่อรัชกาลที่ 5 ปฏิรูปการปกครองแผ่นดินเป็นกระทรวง กรมมหาดไทยกลายเป็นกระทรวงมหาดไทย และเสนาบดีมหาดไทยมีฐานะเท่ากับเสนาบดีกระทรวงอื่น

	เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน)	เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต)	เจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด)
ชื่อจีนที่อ้างกัน	黃軍 (แต้จิ๋ว ng5 gung1 อึ้งกุง / จีนกลาง หวงจวิน) — ยังไม่ยืนยัน	黃道 (ฮกเกี้ยน n̂g tō) — ยังไม่ยืนยัน	ไม่พบชื่อจีน
บิดา	กุ๋ย แซ่อึ้ง (黃貴 — แต้จิ๋ว ng5 gui3 / จีนกลาง หวงกุ้ย) พ่อค้าสำเภาแต้จิ๋ว	มั่น แซ่อึ้ง (黃緩) พ่อค้าสำเภาฮกเกี้ยน	เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต)
เริ่มเป็นสมุหนายก	2352 ต้นรัชกาลที่ 2	ว่าที่ 2392 เต็มตำแหน่ง 2394	7 ตุลาคม 2429
สมญา	"เจ๊สัวกุน" "ท่านท่าเรือจ้าง"	"เจ๊สัวโต"	—
วัดที่สร้างหรือบูรณะ	บูรณะวัดโคกเนินที่แม่กลองเป็นวัดใหญ่ สร้างวัดหัวเมือง วัดกลางเมือง (วัดกลางบางซื่อ) วัดท้ายเมือง วัดศาลากุล เกาะเกร็ด และบูรณะวัดนาคเป็นวัดพระยาทำ	วัดกัลยาณมิตร วัดสมุหประดิษฐาราม	—
ที่บรรจุอัฐิ	เจดีย์วัดใหญ่ จังหวัดสมุทรสงคราม	เจดีย์ในวัดกัลยาณมิตร	เจดีย์ในวัดกัลยาณมิตร
นามสกุลของลูกหลาน	รัตนกุล	กัลยาณมิตร	กัลยาณมิตร

ทุกช่องในตารางมาจากวิกิพีเดียเรื่องเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) วิกิพีเดียเรื่องเจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด) และวิกิพีเดียเรื่องเจ้าพระยานิกรบดินทร์ ส่วนที่บรรจุอัฐิของสองท่านหลังยืนยันซ้ำด้วยทะเบียนโบราณสถานของกรมศิลปากร

เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) วิกิพีเดียเล่าว่าบิดาคือกุ๋ย แซ่อึ้ง พ่อค้าสำเภาชาวแต้จิ๋วที่ตั้งบ้านอยู่ตำบลบ้านคลองโรงช้าง เมืองราชบุรี กุนเป็นบุตรคนที่ห้า ไปตั้งบ้านเรือนที่บ้านปรก ปากแม่น้ำแม่กลองฝั่งเหนือ มารดาเป็นธิดาของเจ้าพระยาพระคลัง (ฉิม) ขุนนางมาแต่กรุงเก่า ท่านรับราชการครั้งแรกเป็นพระราชประสิทธิ์ เจ้ากรมพระคลังวิเศษในสมัยกรุงธนบุรี ปี 2325 เป็นพระยาศรีพิพัฒน์ จางวางกรมพระคลังสินค้า ปี 2348 เป็นพระยาพระคลัง และปี 2352 เป็นเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ที่สมุหนายก ท่านถึงแก่อสัญกรรมในรัชกาลที่ 2 วิกิพีเดียสันนิษฐานว่าก่อนวันที่ 10 กันยายน 2357 ซึ่งเป็นช่วงที่เจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย) ขึ้นเป็นสมุหนายกแทน เรื่องบิดาและบ้านเดิม วิกิพีเดียอ้างหนังสือ "การเมืองไทยสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี" ของนิธิ เอียวศรีวงศ์ และ "ลำดับสกุลเก่าบางสกุล ภาคที่ ๑" ของพระยารัตนกุลอดุลยภักดี (2463) ซึ่งเป็นผู้สืบสกุลรัตนกุลเอง ข้อมูลส่วนนี้จึงอยู่ในระดับ ตามพงศาวลีของตระกูลและงานค้นคว้า ส่วนชื่อจีน 黃軍 ในบรรทัดแรกของหน้าไม่มีเชิงอรรถ ข้อสังเกตทางภาษาคือ พจนานุกรม Mogher ให้ 軍 อ่านแต้จิ๋วสำเนียงเท่งไฮ้ว่า gung1 และสำเนียงเฉาโจวในศตวรรษที่ 19 ว่า gund1 ซึ่งยังมีเสียงสะกด -n ใกล้กับชื่อ "กุน" ส่วน 貴 อ่านว่า gui3 ใกล้กับ "กุ๋ย" เข้ากับครอบครัวที่เป็นแต้จิ๋ว เช่นเดียวกับที่ 道 ฮกเกี้ยนอ่าน tō ตรงกับ "โต" แต่ความตรงกันของเสียงยังไม่ใช่หลักฐานเอกสาร

เจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด) เกิดปี 2368 ปีเดียวกับที่บิดาเริ่มสร้างวัดกัลยาณมิตร เข้ารับราชการเป็นมหาดเล็กในรัชกาลที่ 3 ในรัชกาลที่ 5 ได้เป็นเจ้าพระยาพลเทพ (2422) แล้วเป็นเจ้าพระยารัตนบดินทร์ที่สมุหนายกเมื่อวันที่ 7 ตุลาคม 2429 วิกิพีเดียเรียกท่านว่า "สมุหนายกคนสุดท้าย" ท่านถึงแก่อสัญกรรมที่บ้านในเดือนเมษายน 2441 และรัชกาลที่ 5 เสด็จพระราชทานเพลิงศพที่เมรุวัดกัลยาณมิตร วัดที่บิดาสร้างจึงเป็นทั้งที่พระราชทานเพลิงและที่บรรจุอัฐิของบุตรชายด้วย

ทั้งสามท่านมีเพียงแซ่ร่วมกัน สองท่านเป็นพ่อลูก อีกท่านมาจากคนละตระกูลและคนละกลุ่มภาษา ยังไม่พบแหล่งที่บอกว่าตระกูลรัตนกุลกับกัลยาณมิตรเป็นญาติกันทางสายแซ่

วัดกัลยาณมิตร กับหลวงพ่อซำปอกง มรดกที่ผมกราบไหว้ทุกปี

ใน พ.ศ. 2368 พระยาราชสุภาวดี (โต) (บรรดาศักดิ์ตามทะเบียนโบราณสถานของกรมศิลปากร ส่วนวิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าท่านได้เป็นพระยาราชสุภาวดีในปี 2373) อุทิศที่ดินนิวาสสถานเดิมของตนเองและของบิดาบริเวณปากคลองบางกอกใหญ่ฝั่งตะวันตก พร้อมซื้อที่ดินราษฎรเพิ่มเติม เพื่อสร้างเป็นพระอารามหลวง รัชกาลที่ 3 พระราชทานนามว่า "วัดกัลยาณมิตร" เพื่อเฉลิมพระเกียรติและเป็นอนุสรณ์แด่มิตรแท้ผู้นี้ พระองค์ทรงเห็นว่ากรุงเทพฯ ยังไม่มีพระพุทธรูปปูนปั้นองค์ใหญ่ริมน้ำอย่างวัดพนัญเชิงที่กรุงเก่า จึงพระราชทานทรัพย์สร้างพระวิหารหลวงและพระประธานปางมารวิชัยองค์ใหญ่ ซึ่งรัชกาลที่ 4 พระราชทานนามภายหลังว่า "พระพุทธไตรรัตนนายก" นี่คือองค์ที่ชุมชนจีนฮกเกี้ยนและจีนโพ้นทะเลทุกกลุ่มเรียกด้วยความเคารพว่า "หลวงพ่อซำปอกง" (三寶公 - ซำปอกง — แปลตรงตัวว่า "ท่านสามรัตนะ")

สำหรับผม ส่วนที่ประทับใจมากกว่าการไหว้พระหรือของเล่นหน้าวัดในวัยเด็ก คือการมารู้ทีหลังว่าวัดที่พ่อพาไปทุกปีนี้ สร้างโดยเจ้าสัวตระกูลอึ้งเอง ความรู้สึกนั้นมันต่างออกไปเลย จากที่เคยไปแค่ขอพร กลายเป็นไปด้วยความภูมิใจในรากเหง้า และหลักฐานที่ตอกย้ำว่ารัชกาลที่ 3 ทรงยกย่องเจ้าสัวโตสูงยิ่งกว่าขุนนางผู้ใหญ่หลายท่าน คือการอาราธนาพระพิมลธรรม (พร) รองสมเด็จพระราชาคณะจากวัดราชบุรณะ มาเป็นเจ้าอาวาสรูปแรก ขณะที่วัดประจำตระกูลบุนนาคอย่างวัดประยุรวงศาวาสและวัดพิชยญาติการาม ได้รับพระราชาคณะเพียงชั้นสามัญเท่านั้น ศิลปกรรมในวัด ทั้งพระเจดีย์ทรงเหลี่ยมประดับหินอ่อนที่บรรจุอัฐิของท่าน ถะศิลาแบบจีน และจิตรกรรมฝาผนังลายเครื่องตั้งบูชาแบบจีน (ปัจจุบันลบเลือนแล้ว) ล้วนสะท้อนตัวตนของเจ้าสัวโตและสายสัมพันธ์ไทย-จีนได้อย่างชัดเจน อันนี้ผมขอย้ำว่าเป็นความเชื่อและมุมมองทางประวัติศาสตร์ที่มีบันทึกรองรับ ไม่ใช่การคาดเดาส่วนตัว

ร่องรอยศิลปะจีนในวัดกัลยาณมิตร ตามทะเบียนของกรมศิลปากร

ทะเบียนโบราณสถานวัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหารของกรมศิลปากรระบุว่า วัดนี้ประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานสำคัญของชาติในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 66 ตอน 64 วันที่ 22 พฤศจิกายน 2492 จัดอายุสมัยเป็นรัตนโกสินทร์ตอนต้น (รัชกาลที่ 3) เป็นโบราณสถานประเภท "กลุ่มของสิ่งก่อสร้าง" ลำดับความสำคัญ "มรดกทางวัฒนธรรมสำคัญ" และเป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดวรมหาวิหาร ทะเบียนฉบับนี้สำรวจเมื่อเดือนพฤศจิกายนถึงธันวาคม 2546 และแยกสิ่งสำคัญในวัดไว้ 35 รายการ หลายรายการบันทึกลักษณะศิลปะจีนไว้ชัด (ยืนยันด้วยเอกสาร — ทะเบียนของหน่วยงานรัฐ)

สิ่งก่อสร้าง	ลักษณะจีนที่ทะเบียนบันทึก
พระอุโบสถ (บนที่ตั้งเดิมของบ้านเจ้าพระยานิกรบดินทร์)	สร้างตามแบบพระราชนิยมในศิลปะจีน ไม่มีช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ หน้าบันปูนปั้นลายดอกไม้ ประดับกระเบื้องเคลือบสลับสี ผนังระหว่างช่องหน้าต่างเคยมีภาพแจกันจีนปักดอกไม้ขนาดใหญ่ ปัจจุบันถูกทาสีขาวทับแล้ว ผนังตรงข้ามพระประธานเคยเป็นภาพเครื่องบูชาแบบจีน ซึ่งลบเลือนไปหมด
จิตรกรรมผนังล่างในพระอุโบสถ	ฉากท่าน้ำหน้าประตูเมืองที่มีผู้คนต่างชาติต่างศาสนาชุมนุม ทะเบียนเขียนว่าในสมัยรัชกาลที่ 3 หน้าวัดเป็นย่านที่มีเรือนแพริมน้ำจำนวนมาก เรือแพขวักไขว่
พระวิหารน้อย	ท่านสร้างพร้อมพระอุโบสถ แบบพระราชนิยมในศิลปะจีนแบบเดียวกัน
เก๋งจีน 2 หลัง	อยู่ริมถนนระหว่างศาลาท่าน้ำจตุรมุขกับศาลาตรีมุข สถาปัตยกรรมลักษณะจีน คงสร้างคราวเดียวกับอาคารหลักในรัชกาลที่ 3
ตึกหิน (เกชิ้น)	ท่านสร้างไว้เป็นที่รวบรวมอัฐิและวัตถุจารึกนามของบรรพบุรุษ หลังคาคล้ายอาคารแบบจีน
ซุ้มประตูศิลาและรั้วศิลา หน้าพระวิหารหลวง	รูปแบบสถาปัตยกรรมจีน ทำด้วยศิลา
เสาศิลา	มีหลายคู่ คู่หนึ่งเป็นศิลาสีเขียวบนแท่นสี่เหลี่ยม มีมังกรพันรอบเสา หน้าพระอุโบสถมีเสาศิลากลมขนาดใหญ่ที่มีมังกรพันรอบ อีกต้นหนึ่งมีอักษรมงคลจีน (เหลือข้างเดียว) และหน้าศาลาตรีมุขมีสิงห์โตศิลาหนึ่งคู่
ถะ 2 องค์ หน้าพระวิหารหลวง	เจดีย์แบบสถาปัตยกรรมจีนทำด้วยหินสีเขียว ทรงหกเหลี่ยม สูงลดหลั่นหกชั้น ยอดเป็นบัวซ้อนสามชั้น
เจดีย์ศิลาเขียวคู่กับเจดีย์ของท่าน	รูปทรงเหมือนถะจีน ยอดทำแบบปรางค์ มีถะเล็กที่มุมทั้งสี่ วิกิพีเดียเพิ่มว่าในซุ้มจรนำมีประติมากรรมพระภิกษุจีน และที่มุมทั้งแปดมีประติมากรรมนักรบจีน

รายการที่น่าสนใจที่สุดสำหรับคนแซ่อึ้งคือ ตึกหิน (เกชิ้น) ทะเบียนบันทึกว่าเจ้าพระยานิกรบดินทร์สร้างตึกนี้ไว้ "สำหรับเป็นสถานที่รวบรวมอัฐิและวัตถุจารึกนามของบรรพบุรุษ" แต่ยังสร้างไม่เสร็จ รัชกาลที่ 3 ก็โปรดให้สร้างศาลาการเปรียญ (ปัจจุบันรื้อไปแล้ว) ขึ้นที่หน้าตึก การสร้างตึกจึงค้างไว้ หน้าที่ที่ทะเบียนบรรยาย คือเก็บอัฐิและป้ายจารึกนามบรรพบุรุษ ใกล้กับศาลบรรพชนของคนจีน ข้อนี้เป็นข้อสังเกต เอกสารไม่ได้เรียกตึกนี้ว่าศาลบรรพชน

ความผูกพันกับชุมชนจีนยังเห็นได้จากงานประจำปี ทะเบียนเขียนว่าพระประธานในพระวิหารหลวงเป็นที่เคารพของชาวจีนมาก เรียกตามแบบจีนว่า "ซำปอฮุดกง" หรือ "ซำปอกง" เมื่อถึงหน้าเทศกาล ชาวจีนจะร่วมกับวัดจัดงานนมัสการ มีการแสดงงิ้ว ทิ้งกระจาด และเลี้ยงทาย เป็นประจำในวันสิ้นเดือน 9 ของทุกปี

วัดอีกแห่งที่ท่านสร้าง คือวัดสมุหประดิษฐาราม ที่เสาไห้ สระบุรี ก็มีร่องรอยจีนเช่นกัน วิกิพีเดียเล่าว่าซุ้มประตูกำแพงแก้วด้านหน้าพระอุโบสถได้รับอิทธิพลศิลปกรรมจีน บานประตูเขียนลายเซี่ยวกาง เป็นทวารบาลแบบจีนยืนบนหลังสิงโต บนหอสวดมนต์มีตุ๊กตาจีนสองตัวที่เดิมตั้งอยู่หน้าพระอุโบสถ และข้างพระอุโบสถมีเจดีย์ทรงกลมบนฐานแปดเหลี่ยม ซึ่ง นัยว่า ท่านบรรจุอัฐิมารดาไว้ (ระดับหลักฐาน: คำบอกเล่า)

เจดีย์บรรจุอัฐิของท่าน และภาพถ่ายลานวัดปี 1862

ทะเบียนของกรมศิลปากรระบุว่าเจดีย์บรรจุอัฐิเจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต) สร้างโดยเจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด) เมื่อยังเป็นพระยาราชวรานุกูล ในปี 2407 (ทะเบียนอ้างหนังสือประวัติวัดกัลยาณมิตรของพระมหาเฮง พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพพระวินัยกิจโกศล (ตรี) ปี 2490) เป็นเจดีย์ย่อมุมไม้สิบสองทำด้วยหินอ่อน ตั้งบนฐานสูง มีกำแพงแก้วล้อมรอบ วิกิพีเดียเรื่องวัดกัลยาณมิตรบรรยายเพิ่มว่าเจดีย์อยู่ด้านหน้าเขตพระวิหารทางทิศใต้ มีชั้นประทักษิณสองชั้น มีเจดีย์ทรงถะจีนตั้งอยู่ที่มุมกำแพงแก้วทั้งสี่ ฐานล่างสุดมีช่องจรนำทิศละสองช่อง สลักลายแจกันดอกไม้ ถัดขึ้นไปสลักเป็นหลังคาแบบจีน แล้วจึงเป็นฐานสิงห์สามชั้น องค์ระฆังและบัลลังก์ย่อมุมไม้สิบสอง ส่วนปลียอดลงรักปิดทอง รูปทรงหลักจึงเป็นเจดีย์แบบไทย แต่ลวดลายฐานและถะที่ล้อมรอบเป็นแบบจีน ทางทิศเหนือมีเจดีย์ศิลาเขียวทรงถะจีนตั้งคู่กันอย่างสมมาตร

ในวัดเดียวกันยังมีเจดีย์ของคนในตระกูลอีกสองรุ่น ทะเบียนนับเจดีย์บรรจุอัฐิเจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด) บุตรชาย และเจดีย์บรรจุพระอัฐิพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรเสรฐสุดา พระราชธิดาในรัชกาลที่ 3 ซึ่งวิกิพีเดียระบุว่าประสูติแต่เจ้าจอมมารดาอึ่ง (สกุลเดิมกัลยาณมิตร) ธิดาของเจ้าพระยานิกรบดินทร์ ต่อมาคือท้าวสมศักดิ์ พระองค์ประสูติปี 2371 สิ้นพระชนม์ปี 2450 เป็นพระราชบุตรในรัชกาลที่ 3 พระองค์สุดท้ายที่สิ้นพระชนม์ และเคยถวายพระอักษรแด่สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ วัดกัลยาณมิตรจึงเป็นที่บรรจุอัฐิของสามชั่วคน คือ เจ้าพระยานิกรบดินทร์ บุตรชาย และหลานตาซึ่งเป็นพระราชธิดาในรัชกาลที่ 3

หลักฐานภาพที่เก่าที่สุดของวัดซึ่งค้นพบได้ คือภาพถ่ายลานวัดกัลยาณมิตรบนวิกิมีเดียคอมมอนส์ ชื่อภาพว่า "Courtyard of a Buddha Temple (Wat Kanlayanimit) in Bangkok" ลงเวลาเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1862 (พ.ศ. 2405) ต้นฉบับอยู่ในคลังภาพ KITLV ของห้องสมุดมหาวิทยาลัยไลเดน (ภาพหมายเลข 4954) และเป็นสาธารณสมบัติ ผู้ถ่ายคืออีซีดอร์ ฟาน คินส์แบร์เคิน (Isidore van Kinsbergen) ช่างแกะพิมพ์และช่างภาพชาวเฟลมิช–ดัตช์ (1821–1905) ที่ตั้งร้านในปัตตาเวีย วิกิพีเดียภาษาอังกฤษเล่าว่าในเดือนกุมภาพันธ์ 1862 เขาได้รับเชิญให้ร่วมคณะของรัฐบาลอาณานิคมดัตช์ที่เดินทางมาสยามในเรื่องสนธิสัญญาไมตรีและการค้าระหว่างเนเธอร์แลนด์กับสยามปี 1860 และถือโอกาสถ่ายภาพสิ่งที่น่าสนใจในประเทศไว้หลายภาพ

ภาพนี้ถ่ายก่อนเจ้าพระยานิกรบดินทร์ถึงแก่อสัญกรรมราวหนึ่งปีครึ่ง ในภาพเห็นเสาศิลาสูงที่มีมังกรพันรอบตั้งบนแท่นสี่เหลี่ยม ซุ้มศิลาขนาดเล็กที่มีรูปบุคคลอยู่ในช่อง ถะจีนหลายชั้นทางซ้ายของภาพ และเจดีย์สีขาว องค์ประกอบเหล่านี้ตรงกับประเภทของสิ่งที่ทะเบียนกรมศิลปากรยังบันทึกไว้ในปัจจุบัน คือเสาศิลามังกรพันและถะ จึงยืนยันได้ว่าศิลปกรรมจีนในวัดมีอยู่แล้วตั้งแต่สมัยที่ท่านยังมีชีวิต ส่วนการระบุว่าเสาหรือถะในภาพคือชิ้นใดในทะเบียน ยังต้องเทียบภาพกับตำแหน่งจริงอีกครั้ง

สายสกุลกัลยาณมิตร มรดกที่สืบต่อหลายชั่วอายุคน

เกียรติยศของเจ้าพระยานิกรบดินทร์ไม่ได้หยุดอยู่แค่ชั่วคน บุตรสาวของท่านคือท้าวสมศักดิ์ (เจ้าจอมมารดาอึ่งในรัชกาลที่ 3) เป็นพระมารดาของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรเสรฐสุดา ส่วนบุตรชายคือเจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด กัลยาณมิตร) ก็ได้เป็นสมุหนายกในรัชกาลที่ 5 เช่นกัน ทำให้ตระกูลนี้มีทั้งบิดาและบุตรได้ดำรงตำแหน่งสมุหนายก อีกทั้งบุตรชายอีกท่านคือพระยามหาอำมาตย์ (ชื่น กัลยาณมิตร) ยังเป็นบิดาของเจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร) ผู้ก้าวขึ้นเป็นเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยในรัชกาลที่ 6 และเป็นผู้ได้รับพระราชทานนามสกุล "กัลยาณมิตร" (Kalyanamitra) เมื่อ พ.ศ. 2456 นับเป็นนามสกุลพระราชทานลำดับที่ 6 ของประเทศ โดยมีรากมาจากราชทินนามของท่านเจ้าพระยานิกรบดินทร์มหินทรมหากัลยาณมิตรโดยตรง

ผมเล่าเรื่องนี้ให้ลูกฟังทุกครั้งที่มีโอกาส เพราะอยากให้เขาเข้าใจว่านามสกุล "กัลยาณมิตร" ที่หลายคนคุ้นหูในปัจจุบัน ไม่ได้มาจากไหน แต่มีรากมาจากคนแซ่อึ้งคนหนึ่งที่ซื่อสัตย์ต่อแผ่นดินจนวันสุดท้ายของชีวิต ทุกวันนี้เวลาผมพาลูกไปวัดกัลยาณมิตร ผมจะชี้ให้เขาดูเจดีย์ทรงเหลี่ยมที่บรรจุอัฐิของท่าน ซึ่งบุตรชายสร้างถวายไว้ แล้วบอกว่านี่ไม่ใช่แค่สถาปัตยกรรมสวยงาม แต่คือลายเซ็นของบรรพบุรุษที่ฝากไว้ให้ลูกหลานรุ่นหลังได้ระลึกถึง สำหรับผมแล้ว การที่วัดกัลยาณมิตรยังเป็นที่ที่คนไทยเชื้อสายจีนมากราบหลวงพ่อซำปอกงกันทุกตรุษจีน ก็เป็นเครื่องยืนยันว่าเรื่องราวของเจ้าพระยานิกรบดินทร์ไม่ใช่แค่ประวัติศาสตร์ในตำรา แต่เป็นสายใยที่ยังมีชีวิตอยู่จริงในสังคมไทยเชื้อสายจีนจนถึงทุกวันนี้

นามสกุล "กัลยาณมิตร" ในราชกิจจานุเบกษา และนามสกุลอื่นที่มีต้นทางจากแซ่อึ้ง

วิกิพีเดียเรื่องนามสกุลพระราชทาน เล่าว่ารัชกาลที่ 6 โปรดเกล้าฯ ให้ตราพระราชบัญญัติขนานนามสกุล ซึ่งเลื่อนการบังคับใช้สองครั้ง และมีผลบังคับใช้สมบูรณ์เมื่อวันที่ 1 เมษายน 2458 ตลอดรัชกาลพระราชทานนามสกุลไว้ทั้งสิ้น 6,464 นามสกุล "กัลยาณมิตร" อยู่ในประกาศชุดแรกสุด

ตัวประกาศยังดูได้ในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 30 ฉบับวันที่ 26 มิถุนายน 2456 หน้า 648–659 ประกาศนี้ออกในนามเสนาบดีกระทรวงมุรธาธร แจ้งว่ามีผู้กราบบังคมทูลขอพระราชทานนามสกุล และทรงขนานนามพระราชทานเป็นพิเศษ มีรายชื่อทั้งหมด 102 นามสกุล ลำดับที่ 6 อยู่ในหน้า 649 เขียนว่า "เจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย) สมุหเทศาภิบาล มณฑลพายัพ พระราชทานนามสกุลว่า 'กัลยาณมิตร'" ท้ายประกาศลงวันว่า "ประกาศมา ณวันจันทร์ที่ ๒๓ มิถุนายน พระพุทธศักราช ๒๔๕๖ เปนวันที่ ๙๕๖ ในรัชกาลปัตยุบันนี้" (คงตัวสะกดตามต้นฉบับ) (ยืนยันด้วยเอกสาร) วันที่สองวันที่พบในแหล่งต่าง ๆ จึงไม่ขัดกัน 23 มิถุนายน 2456 คือวันลงนามประกาศ ซึ่งตารางนามสกุลพระราชทานในวิกิพีเดียใช้เป็น "วันที่พระราชทาน" ส่วน 26 มิถุนายน 2456 คือวันที่ของราชกิจจานุเบกษาฉบับที่ตีพิมพ์ ซึ่งรายการแหล่งข้อมูลท้ายบทความนี้ใช้อยู่

ท้ายประกาศเดียวกันกำหนดกติกาไว้ชัดว่า นามสกุลที่พระราชทานเป็นนามสำหรับสกุลของผู้ได้รับพระราชทานโดยเฉพาะ ผู้ที่จะใช้ต้องเป็นบุคคลในสกุลนั้นจริง คือสืบสาวถึงตัวผู้ได้รับพระราชทานได้ ถ้ามีผู้อื่นขอจดทะเบียนนามสกุลพ้องกับนามที่พระราชทานแล้ว ห้ามเจ้าพนักงานรับจดทะเบียน เว้นแต่ได้รับพระบรมราชานุญาตเป็นพิเศษ ตารางในวิกิพีเดียบันทึกเพิ่มว่า "กัลยาณมิตร" เป็นนามสกุลที่ "ทรงเขียนให้เอง" สะกดอักษรโรมันว่า Kalyanamitra และพระราชทาน "สำหรับบรรดาผู้ที่สืบสกุลจากเจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย)"

ผู้รับพระราชทานคือเจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร) บุตรของพระยามหาอำมาตยาธิบดี (ชื่น) และเป็นหลานปู่ของเจ้าพระยานิกรบดินทร์ วิกิพีเดียระบุว่าท่านเกิดปีกุน พ.ศ. 2406 ปีเดียวกับที่ปู่ถึงแก่อสัญกรรม ได้เป็นข้าหลวงใหญ่มณฑลพายัพเมื่อปี 2445 เป็นเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยระหว่างปี 2458–2465 และถึงแก่อสัญกรรมปี 2485 ตอนที่ได้รับพระราชทานนามสกุลในปี 2456 ท่านจึงยังเป็นสมุหเทศาภิบาลมณฑลพายัพ ตรงกับถ้อยคำในราชกิจจานุเบกษา

กัลยาณมิตรไม่ใช่นามสกุลเดียวที่มีต้นทางจากครอบครัวแซ่อึ้ง ตารางนี้รวมเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน

นามสกุล	ต้นสกุลและกลุ่มภาษา	หลักฐาน	ระดับหลักฐาน
กัลยาณมิตร	เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต) สายฮกเกี้ยนเอ้หมึง พระราชทานแก่หลาน (เชย)	ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 30 หน้า 649	ยืนยันด้วยเอกสาร
สารสิน	พระยาสารสินสวามิภักดิ์ (เทียนฮี้, 2391–2468) แพทย์ใหญ่ทหารบก บิดาของพจน์ สารสิน	วิกิพีเดียไทยอ้างประกาศพระราชทานนามสกุลครั้งที่ 74 ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 34 หน้า 3244 วันที่ 3 กุมภาพันธ์ 2461 และวิกิพีเดียภาษาอังกฤษเรื่องพจน์ สารสินระบุว่าบิดาของพจน์ชื่อ Wee Thian Hee เป็นบุตรแพทย์ชาวไหหลำ	นามสกุลยืนยันด้วยเอกสาร แซ่เดิมยังมีแหล่งขัดกัน
รัตนกุล	เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) สายแต้จิ๋ว	วิกิพีเดียไทยเรียกท่านว่า "ต้นสกุลรัตนกุล" แต่ตารางนามสกุลพระราชทานที่วิกิพีเดียยกมาเป็นตัวอย่างไม่มีชื่อนี้	ยังไม่ยืนยันว่าพระราชทานเมื่อใด

เรื่องแซ่ของตระกูลสารสินยังต้องอ่านอย่างระวัง วิกิพีเดียไทยเรื่องพระยาสารสินสวามิภักดิ์ (เทียนฮี้) เขียนว่าบิดาเป็นชาวจีนชื่อปั้นจู๊ลั่ว (บางแห่งว่าซินแสฮวด แซ่เทียน) แต่แหล่งภาษาอังกฤษให้แซ่ Wee ซึ่งเป็นรูปสะกดแซ่ 黃 แบบไหหลำ บทความแซ่อึ้งฉบับสมบูรณ์จึงเห็นว่า "เทียนฮี้" น่าจะเป็นชื่อตัวมากกว่าแซ่ ส่วนนามสกุลไทยอื่นที่มาจากแซ่อึ้ง เช่น อึ๊งภากรณ์ กาญจนพาสน์ และเหลืองประเสริฐ ดูได้ที่ตารางนามสกุลไทยจากแซ่อึ้ง ในบทความแซ่อึ้งฉบับสมบูรณ์ หรืออ่านเรื่องคนแซ่อึ้งในไทยทั้งหมดได้ที่หน้ารวมเรื่องแซ่อึ้ง

คำถามที่พบบ่อย

เจ้าพระยานิกรบดินทร์ โต แซ่อึ้ง คือใคร

ท่านคือขุนนางเชื้อสายจีนฮกเกี้ยนที่ไต่เต้าจากบุตรพ่อค้าสำเภาย่านกุฎีจีน เขตธนบุรี ขึ้นเป็นสมุหนายกในสมัยรัชกาลที่ 4 หลังรับใช้ใกล้ชิดตั้งแต่รัชกาลที่ 3 ยังทรงเป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ท่านเป็นปฐมบรรพบุรุษของสกุลกัลยาณมิตร

วัดกัลยาณมิตรสร้างโดยใคร ทำไมถึงชื่อนี้

พระยาราชสุภาวดี (โต) อุทิศที่ดินของตนเองและบิดาสร้างวัดขึ้นใน พ.ศ. 2368 รัชกาลที่ 3 พระราชทานนามว่าวัดกัลยาณมิตร เพื่อเฉลิมพระเกียรติความเป็น "มิตรแท้" ที่ทรงมีต่อเจ้าสัวโต

หลวงพ่อซำปอกงเกี่ยวข้องกับตระกูลอึ้งอย่างไร

พระพุทธไตรรัตนนายก หรือหลวงพ่อซำปอกง เป็นพระประธานองค์ใหญ่ที่รัชกาลที่ 3 พระราชทานทรัพย์สร้างขึ้นในวัดที่ตระกูลอึ้งถวายที่ดิน จึงเป็นทั้งศูนย์รวมศรัทธาของชาวจีนโพ้นทะเลและมรดกของตระกูลไปพร้อมกัน

ทำไมโต แซ่อึ้ง ถึงได้เป็นสมุหนายก

เพราะรับใช้ใกล้ชิดพระองค์มาตั้งแต่ยังไม่ได้ครองราชย์ มีความสามารถด้านการคลังและการเดินเรือ และได้รับความไว้วางพระราชหฤทัยสูงจนก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งสูงสุดของขุนนางฝ่ายพลเรือน

ตระกูลกัลยาณมิตรสืบเชื้อสายมาจากใคร

สืบเชื้อสายมาจากเจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต แซ่อึ้ง) โดยได้รับพระราชทานนามสกุลในรัชกาลที่ 6 แก่เจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย) ผู้เป็นหลานของท่าน

บทสรุป

ทุกครั้งที่ผมพาครอบครัวไปไหว้หลวงพ่อซำปอกงที่วัดกัลยาณมิตรในช่วงตรุษจีน ผมไม่ได้ไปเพียงเพื่อขอพรอย่างที่เคยทำตอนเด็กอีกต่อไป แต่ไปด้วยความเข้าใจว่าสถานที่แห่งนี้คือมรดกที่จับต้องได้ของบรรพบุรุษแซ่อึ้งคนหนึ่งที่ใช้ชีวิตทั้งชีวิตพิสูจน์ว่าความภักดี ความซื่อสัตย์ และความกตัญญู สามารถข้ามพ้นกำแพงชาติพันธุ์ได้จริง เรื่องราวของเจ้าพระยานิกรบดินทร์จึงไม่ใช่แค่บันทึกทางประวัติศาสตร์ที่แข็งทื่อ แต่เป็นแรงบันดาลใจที่ผมอยากส่งต่อให้ลูกหลานตระกูลศุภพิทักษ์พงษ์และคนไทยเชื้อสายจีนทุกคนได้ภาคภูมิใจในรากเหง้าของตนเอง เพราะสุดท้ายแล้ว มรดกที่แท้จริงไม่ใช่แค่ตำแหน่งหรือทรัพย์สิน แต่คือคุณธรรมและศรัทธาที่ยังมีชีวิตอยู่ในใจลูกหลานจนถึงทุกวันนี้

แหล่งข้อมูลและอ่านเพิ่มเติม

• วิกิพีเดีย: เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต กัลยาณมิตร)
• วิกิพีเดีย: วัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร
• ทะเบียนโบราณสถานวัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร กรมศิลปากร
• ประกาศพระราชทานนามสกุล "กัลยาณมิตร" ราชกิจจานุเบกษา 26 มิถุนายน 2456 (วันประกาศ)
• วิกิพีเดียภาษาไทย: นามสกุลพระราชทาน — กัลยาณมิตรเป็นลำดับที่ 6 ในตารางที่ลงวันที่ 23 มิถุนายน 2456 ซึ่งน่าจะเป็นวันพระราชทาน
• ปฐมเจ้าอาวาสวัดกัลยาณมิตร นัยที่รัชกาลที่ 3 ทรงรักเจ้าสัวโต (ศิลปวัฒนธรรม)
• หลวงพ่อโต "ซำปอกง" วัดกัลยาณมิตร (มิวเซียมสยาม)
• วิกิพีเดีย: สมุหนายก (ตำแหน่งอัครมหาเสนาบดีฝ่ายพลเรือนและการสิ้นสุดตำแหน่ง)
• วิกิพีเดีย: เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน รัตนกุล) สมุหนายกเชื้อสายแต้จิ๋วในรัชกาลที่ 2
• วิกิพีเดีย: เจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด กัลยาณมิตร) บุตรชายผู้เป็นสมุหนายกในรัชกาลที่ 5
• วิกิพีเดีย: เจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร) ผู้รับพระราชทานนามสกุล
• วิกิพีเดีย: นามสกุลพระราชทาน (ตารางลำดับที่ 6 กัลยาณมิตร)
• วิกิพีเดีย: พระยาสารสินสวามิภักดิ์ (เทียนฮี้ สารสิน) ต้นสกุลสารสิน
• Wikipedia: Pote Sarasin (ครอบครัวไหหลำ บิดาชื่อ Wee Thian Hee)
• วิกิพีเดีย: พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรเสรฐสุดา พระราชธิดาที่ประสูติแต่ธิดาของเจ้าพระยานิกรบดินทร์
• วิกิพีเดีย: ศาลเจ้าเกียนอันเกง ศาลเจ้าฮกเกี้ยนข้างวัดกัลยาณมิตร
• วิกิพีเดีย: วัดสมุหประดิษฐาราม จังหวัดสระบุรี วัดที่เจ้าพระยานิกรบดินทร์สร้างอุทิศให้มารดา
• Wiktionary: อักษร 道 (เสียงฮกเกี้ยน tō และแต้จิ๋ว dao6)
• พจนานุกรมแต้จิ๋ว Mogher: อักษร 道 เสียงแยกตามถิ่น รวมเท่งไฮ้
• Wikimedia Commons: ภาพถ่ายลานวัดกัลยาณมิตร กุมภาพันธ์ 1862 (KITLV 4954)
• ห้องสมุดมหาวิทยาลัยไลเดน: คลังภาพ KITLV ภาพหมายเลข 4954
• Wikipedia: Isidore van Kinsbergen ช่างภาพที่ร่วมคณะทูตดัตช์มาสยามปี 1862