เปาบุ้นจิ้นเสียชีวิตเพราะอะไร? ล้มป่วยกลางงานราชการ 11 วัน กับข่าวลือถูกวางยาและกะโหลกที่ขุดพบปี 1973

กล่องข้อมูลด่วน

คำตัดสิน	[ตำนาน] ข่าวลือ "ถูกวางยา" — เอกสารซ่งบันทึกว่าป่วยกลางงานแล้วสิ้นใจ ไม่มีเอกสารซ่งใดพูดถึงยาพิษ
ป่วยถึงตาย	วัน己未 (13 ค่ำ เดือน 5) ป่วยขณะทำงาน → วัน庚午 (24 ค่ำ เดือน 5 ปีเจียโย่วที่ 7 ≈ 3 ก.ค. 1062 ตามการคำนวณ) ตาย — ราว 11 วัน (司马光ลงวัน辛未 ≈ 4 ก.ค.)
อายุ / ตำแหน่ง	64 ปีแบบนับจีน · รองผู้บัญชาการสภาการทหาร (枢密副使 ซูมี่ ฟู่สื่อ)
หลังตาย	ซ่งเหรินจง (宋仁宗 ซ่ง เหรินจง) เสด็จถึงบ้าน · ยศ礼部尚书 · สมัญญา "เซี่ยวซู่" (孝肃)
ฝัง	เหอเฝย์ (合肥) ปี 1063 (ราว 30 ส.ค. ตามการคำนวณ) — ซ่งเหรินจงสวรรคตไปก่อนเดือน 3 ปีเดียวกัน
หลุมศพ	ขุดย้ายปี 1973 (จารึก 6 แผ่น) → กระดูกเหลือ 35 ชิ้น (แหล่งเดียว) → สุสานใหม่ริมแม่น้ำเปา (包河) 1985–1987
ข่าวลือ	"ถูกวางยา สารหนูสูง" (เว็บจีน 2019–2024) vs ผู้ขุดเล่าว่าสารหนูต่ำ ปรอทสูงจากชาดกันศพ (มีแหล่งเดียว)

---

บทนำ

ละครเปาบุ้นจิ้นฉบับปี 1993 ไม่เคยพาผู้ชมไปถึงวันสุดท้ายของท่านเปา คดีสุดท้ายในตารางคดีของวิกิพีเดียภาษาไทยคือคดีที่ 41 "ห้าหนูคะนองกรุง" (ชื่อตอนที่ใช้กันในไทย) และไม่มีตอนไหนที่ท่านเปาจากไป ในละคร ท่านเปาจึงเป็นคน "ไม่เคยตาย"

แต่เปาบุ้นจิ้น (包拯 เปาเจิ่ง) ตัวจริงเป็นคนที่มีวันเกิดและวันจากไป คำถามที่คนไทยพิมพ์ค้นทุกเดือนคือ เปาบุ้นจิ้นเสียชีวิตเพราะอะไร ป่วยหรือถูกวางยา และหลุมศพของท่านอยู่ที่ไหน การค้นภาษาไทยในรอบวิจัยของชุดนี้ยังไม่พบหน้าไหนตอบเรื่องนี้ตรง ๆ

ในตอนนี้ผมจะไล่วันสุดท้ายของท่านจากเอกสารสามชิ้นที่เขียนในยุคเดียวกัน คือจารึกหลุมศพ บันทึกรายปีของราชสำนัก และบันทึกของซือหม่ากวง แล้วค่อยแยกข่าวลือเรื่องยาพิษกับเรื่องสุสานออกมาทีละเรื่อง ตอนนี้เป็นตอนที่ 5 ในภาค 1 "ตัวจริงของเปาเจิ่ง" ของชุดเปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง)

เปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับเปาบุ้นจิ้น

พ่อแม่ผมไม่เคยเล่าหรือพูดถึงตอนท่านตายเลย ภาพที่ผมจำได้จากละครหรือหนังตอนหนึ่งเป็นอีกอย่าง คือฉากเปาบุ้นจิ้นนอนหลับแล้วไปปรากฏในนรก ทำการตัดสินพิพากษาเหมือนตอนเป็นมนุษย์ ตอนดูผมไม่เชื่อเลย คิดว่าเป็นไปไม่ได้ แต่ไม่ได้คิดมากเพราะเป็นแค่หนัง

โตขึ้นผมได้ไปไหว้ที่ศาลเจ้าเปากงในตรัง และศาลเจ้าที่ฮ่องกง จึงพบว่าคนจีนเชื่อว่าท่านคือหนึ่งในพญายมราช แต่ตัวจริงจบชีวิตอย่างไรนั้นเป็นอีกเรื่อง

ตอนนี้จึงเอาวันสุดท้ายของท่านจากจารึกหลุมศพ《续资治通鉴长编》《宋史》และบันทึกของซือหม่ากวงมาเรียงทีละประโยค แล้วแยกออกจากที่ละครและนิยายเล่า

ชื่อบุคคลและคัมภีร์ในบทความนี้

ชื่อในบทความนี้ใช้ชื่อที่คนไทยรู้จักจากละครและหนังสือแปล กำกับอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก ส่วนคำอ่านแต้จิ๋วในตารางเป็นสำเนียงเท่งไฮ้ (澄海) วันที่ ค.ศ. ระดับวันในบทความนี้เป็นปฏิทินจูเลียนที่คำนวณจากวันกานจือ จึงเขียนว่า "ราว" ทุกครั้ง

简体	พินอิน	อ่านจีนกลาง	แต้จิ๋ว (澄海)	หมายเหตุ
包拯	Bāo Zhěng	เปา เจิ่ง	เปา จิ๋ง	เปาบุ้นจิ้น ตัวจริง (999–1062)
宋仁宗	Sòng Rénzōng	ซ่ง เหรินจง	ซ่ง ยิ้ง จง	ฮ่องเต้ผู้เสด็จถึงบ้าน (ครองราชย์ 1022–1063)
董氏	Dǒng shì	ต่งซื่อ	ตั๊ง สี	นางต่ง ภรรยา ประคองศพกลับเหอเฝย์
包绶 (包綖)	Bāo Shòu (Bāo Yán)	เปา โซ่ว (เปา เหยียน)	เปา สิว	ลูกชายห้าขวบ จารึกของพ่อเขียนชื่อว่า 綖
文效	Wén Xiào	เหวิน เซี่ยว	บุ้ง เห่า	ลูกเขย ผู้คุ้มกันศพ
吴奎	Wú Kuí	อู๋ ขุย	โง้ว กุย	ผู้เขียนจารึกหลุมศพ
张田	Zhāng Tián	จาง เถียน	เตีย เที้ยง	ผู้เขียนจารึกนางต่ง
司马光	Sīmǎ Guāng	ซือหม่า กวง	ซี เบ๊ กวง	ผู้เขียน《涑水记闻》
吴兴汉	Wú Xìnghàn	อู๋ ซิงฮั่น	โง้ว เฮง หั่ง	นักโบราณคดีผู้ขุดปี 1973
包遵元	Bāo Zūnyuán	เปา จุนหยวน	เปา จุง ง้วง	ลูกหลานรุ่นที่ 34 ผู้เก็บกระดูก (มีแหล่งเดียว)
包玉刚	Bāo Yùgāng	เปา อวี้กัง	เปา เง็ก กัง	ราชาเรือฮ่องกง มาพิธีเปิดสุสาน 1987
合肥	Héféi	เหอเฝย์	ฮัก ปุ๊ย	บ้านเกิดและที่ตั้งสุสาน
大兴集	Dàxīngjí	ต้าซิงจี๋	ไต๋ เฮง จั๊ก	จุดขุดสุสานตระกูล 1973
包河	Bāo hé	เปาเหอ	เปา โฮ้	แม่น้ำเปา ที่ตั้งสุสานใหม่
巩义	Gǒngyì	ก่งอี้	เคี้ยง หงี	ที่ตั้ง "สุสานเครื่องแต่งกาย" (ตำนาน)
开封	Kāifēng	ไคเฟิง	ไค ฮง	เมืองหลวง คนไทยนิยมเรียก "ไคฟง"
枢密副使	Shūmì fùshǐ	ซูมี่ ฟู่สื่อ	คู มิก หู่ ไส้	รองผู้บัญชาการสภาการทหาร ตำแหน่งตอนตาย
礼部尚书	Lǐbù shàngshū	หลี่ปู้ ซ่างซู	ลี้ โป๋ว เสียง จือ	เสนาบดีพิธีการ ยศพระราชทานหลังตาย
孝肃	Xiàosù	เซี่ยวซู่	เห่า สก	สมัญญาหลังตาย
宋史	Sòng shǐ	ซ่งสื่อ	ซ่ง สื้อ	ประวัติศาสตร์ราชวงศ์ซ่ง
续资治通鉴长编	Xù Zīzhì tōngjiàn chángbiān	ซฺวี่จือจื้อทงเจี้ยน ฉางเปียน	—	บันทึกรายปีสมัยซ่ง
涑水记闻	Sùshuǐ jìwén	ซู่สุ่ย จี้เหวิน	สก จุ๋ย กี่ บุ๋ง	บันทึกของซือหม่ากวง
包拯墓志铭	Bāo Zhěng mùzhìmíng	เปาเจิ่ง มู่จื้อหมิง	—	จารึกหลุมศพ (อู๋ขุย 1062–63)
龙图公案	Lóngtú gōng'àn	หลงถู กงอั้น	เล้ง ตู๊ กง อั่ง	นิยายสมัยหมิง หนังสือแปลไทยเก่าเรียก "เปาเล่งถูกงอั้น"
三侠五义	Sān xiá wǔ yì	ซานเสียอู่อี้	ซัง เฮียก อู๋ หงี	นิยายสมัยชิง 1879
赵王	Zhào wáng	จ้าวหวาง	เตี่ย อ๊วง	อ๋องจ้าว ตัวร้ายในนิยาย

1. ฉากที่ทุกคนจำได้: เปาบุ้นจิ้นที่ไม่เคยตาย และตายแบบแกล้ง

ก่อนจะไปดูเอกสารจริง ผมอยากให้เห็นก่อนว่าเรื่องเล่าที่เราคุ้นเคยพูดถึงการตายของเปาบุ้นจิ้นไว้อย่างไร คำตอบคือแทบไม่พูดเลย และครั้งเดียวที่พูด ก็เป็นการตายแบบแกล้ง

ละครและนิยาย《三侠五义》ไม่มีฉากเปาบุ้นจิ้นตาย

นิยาย《三侠五义》(ซานเสียอู่อี้) ที่เป็นต้นเรื่องของละคร จบที่คดีอ๋องเซียงหยาง ขณะเปาบุ้นจิ้นยังรับราชการอยู่ ไม่มีตอนไหนเล่าว่าท่านป่วยหรือจากไป (นิยาย)

ละคร《包青天》ฉบับปี 1993 ก็เช่นเดียวกัน ตารางคดีในวิกิพีเดียภาษาไทยมี 41 คดี คดีสุดท้ายคือ "ห้าหนูคะนองกรุง" ตอน 232–236 (ชื่อตอนที่ใช้กันในไทย) และไม่มีตอนที่เปาบุ้นจิ้นตาย (ละคร) นี่อาจเป็นเหตุผลหนึ่งที่คนไทยยังค้นหาว่า "เปาบุ้นจิ้นเสียชีวิตเพราะอะไร" เพราะละครไม่เคยตอบ (ข้อสันนิษฐานของผู้เขียน — บางส่วนของคำค้นอาจหมายถึงนักแสดง)

《龙图公案》「黄菜叶」: แกล้งป่วย แกล้งตาย แล้วโผล่จับอ๋องจ้าว

ฉากตายฉากเดียวที่ผมเจอในวรรณกรรมเปาบุ้นจิ้นอยู่ในนิยายสมัยหมิง《龙图公案》(หลงถู กงอั้น) เรื่องที่ 11 ชื่อ「黄菜叶」(ใบผักเหลือง) และเป็นการตายที่ไม่จริง (นิยาย)

เรื่องย่อคือ อ๋องจ้าว (赵王 จ้าวหวาง) แห่งซีจิงฉุดภรรยาชาวบ้านและฆ่าล้างครอบครัว เปาบุ้นจิ้นอยากล่อตัวมาเมืองหลวงจึงวางแผน

「包公吩咐只在府里伺候，思量要赚赵王来东京，心生一计，诈病在床，不出堂数日。」

"เปากงสั่งให้คนในจวนคอยรับใช้อยู่ในจวน คิดจะหลอกอ๋องจ้าวมาตงจิง จึงคิดอุบายขึ้นได้ แกล้งป่วยนอนบนเตียง ไม่ออกว่าความหลายวัน"

—《龙图公案》第十一则「黄菜叶」

ซ่งเหรินจงทราบข่าวก็ส่งหมอหลวงมาตรวจ (「即差御院医官来诊视」) นางต่งในนิยายบอกหมอว่าท่านไม่ชอบกลิ่นคนแปลกหน้า แล้วเอาเข็มไปเสียบไว้ที่ฉากกั้น หมอจับชีพจรจากฉากนั้นจึงไม่พบชีพจรเลย (「医官诊之，脉全不动」) แล้วรีบกลับไปทูลว่าท่านเปาตายแล้ว

แผนทั้งหมดอยู่ในประโยคที่เปาบุ้นจิ้นปรึกษาภรรยา

「我便诈死了，待圣上问我临死时曾有什事吩咐，只道：'惟荐西京赵王为官清正，可任开封府之职。'」

"ข้าจะแกล้งตาย ถ้าฮ่องเต้ถามว่าก่อนตายข้าสั่งเสียอะไรไว้ ให้ตอบว่า ข้าขอเสนออ๋องจ้าวแห่งซีจิงว่าเป็นผู้สุจริต ควรรับตำแหน่งเจ้าเมืองไคฟง"

—《龙图公案》第十一则「黄菜叶」

ราชสำนักในนิยายส่งขุนนางใหญ่สองคนแซ่หานและแซ่หวังมาเซ่นไหว้ (「降敕差韩、王二大臣御祭包大尹」) อ๋องจ้าวหลงกลมารับตำแหน่ง แล้วเปาบุ้นจิ้นก็เดินออกมาตะโกนว่า「认得包黑子否？」(จำเปาเฮยจื่อได้ไหม) จับอ๋องได้ ตอนท้ายฮ่องเต้ตรัสว่า「朕闻卿死，忧闷累日。」(ข้าได้ยินว่าเจ้าตาย กลุ้มใจอยู่หลายวัน) (นิยาย)

ข้อสังเกตคือ หลายฉากในนิยายมีคู่ในชีวิตจริง ฮ่องเต้ส่งหมอหรือยามาจริง ฮ่องเต้โศกเศร้าจริง ราชสำนักส่งของเซ่นไหว้จริง (จะเห็นในหัวข้อถัดไป) นิยายเหมือนหยิบฉากงานศพจริงมาพลิกเป็นกลอุบาย — อันนี้เป็นการตีความ (ข้อสันนิษฐาน) ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่มีเอกสารบอก เรื่องอ๋องแปดกับอ๋องอื่น ๆ ในเรื่องเปาบุ้นจิ้นตัวจริงเป็นใคร ผมเล่าไว้ในตอนอ๋องแปดมีจริงไหม

ความเชื่อว่าหลังตายเป็นยมราช

อีกเรื่องเล่าที่แพร่หลายกว่าคือ หลังเปาบุ้นจิ้นสิ้นใจ ท่านไปเป็นยมราชองค์ที่ห้า (第五殿阎罗) ผู้ตัดสินวิญญาณในนรก (ตำนาน) ความเชื่อนี้เป็นเรื่องศาสนาพื้นบ้านที่เกิดหลังยุคท่าน ไม่ใช่เรื่องการตายในเอกสาร ผมแยกไปเล่าเต็มในตอนเปาบุ้นจิ้นเป็นพญายมราชจริงไหม

2. เอกสารสมัยซ่งบันทึกไว้ว่าอะไร

ทีนี้มาดูของจริง วันสุดท้ายของเปาเจิ่งถูกบันทึกไว้ในเอกสารสี่ชิ้นที่ผมเปิดอ่านได้ทั้งหมด ผมเรียงจากชิ้นที่ใกล้ตัวท่านที่สุดก่อน

### จารึกหลุมศพของอู๋ขุย: "กำลังทำงาน ก็ล้มป่วย"

จารึกหลุมศพเปาเจิ่ง (包拯墓志铭) เขียนโดยอู๋ขุย (吴奎 อู๋ ขุย) ขุนนางร่วมสมัย ราวปี 1062–1063 และถูกขุดพบในปี 1973 เป็นเอกสารที่ใกล้วันตายที่สุด

「七年五月己未，方视事，疾作以归。上遣使赐良药。幸〔辛〕未，遂以不起闻。」

"ปี (เจียโย่ว) ที่ 7 เดือน 5 วัน己未 ท่านกำลังทำงานอยู่ เกิดอาการป่วยจนต้องกลับบ้าน ฮ่องเต้ส่งคนนำยาดีมาพระราชทาน วัน辛未 จึงมีรายงานว่าท่านไม่ฟื้นแล้ว"

— 吴奎《包拯墓志铭》

ต่อจากนั้นอักษรบนจารึกหายไปหลายตัว อ่านได้แค่ว่าเมื่อขบวนเสด็จมาถึง ฮ่องเต้เห็นลูกชายของท่านซึ่ง「才五岁」(อายุเพียงห้าขวบ) แล้ว「上顾见，惨怆久之」(ทอดพระเนตรแล้วสลดพระทัยอยู่นาน)

หมายเหตุตัวบท: วิกิซอร์ซพิมพ์ชื่อวันว่า "幸未" ซึ่งไม่มีวันชื่อนี้ในระบบวันกานจือ ผู้เขียนเห็นว่าน่าจะเป็น "辛未" ที่พิมพ์ผิด เพราะตรงกับบันทึกของซือหม่ากวง แต่ต้องเทียบกับภาพถ่ายหรือฉบับลอกลายจารึกจึงจะตัดสินได้ ตอนนี้จึงยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

บันทึกรายปี《长编》: วัน庚午 "ถึงแก่กรรม"

《续资治通鉴长编》(ซฺวี่จือจื้อทงเจี้ยน ฉางเปียน) บันทึกรายปีของราชวงศ์ซ่งที่หลี่เทา (李焘) รวบรวม เล่มที่ 196 บันทึกว่า

「庚午，枢密副使给事中包拯卒，赠礼部尚书，谥孝肃。拯性峭直，然奏议平允……居家俭约，衣服器用饮食虽贵如初官时。」

"วัน庚午 รองผู้บัญชาการสภาการทหาร (ยศ给事中) เปาเจิ่งถึงแก่กรรม พระราชทานยศเสนาบดีพิธีการ สมัญญาเซี่ยวซู่ เปาเจิ่งนิสัยแข็งตรง แต่ฎีกาของเขาเป็นธรรม … อยู่บ้านอย่างประหยัด เสื้อผ้า เครื่องใช้ อาหาร แม้ยศสูงแล้วก็ยังเหมือนตอนเพิ่งเข้ารับราชการ"

—《续资治通鉴长编》卷一百九十六

ประโยคท้ายเป็นคำไว้อาลัยแบบราชการที่สั้น แต่บอกนิสัยของท่านได้ชัด

พงศาวดารฮ่องเต้: บันทึกแค่สามคำ

《宋史》(ซ่งสื่อ) ส่วนพงศาวดารซ่งเหรินจง ปีเจียโย่วที่ 7 บันทึกไว้สั้นที่สุด

「五月戊午，太白昼见。庚午，包拯卒。」

"เดือน 5 วัน戊午 ดาวศุกร์ปรากฏกลางวัน วัน庚午 เปาเจิ่งถึงแก่กรรม"

—《宋史》卷十二 仁宗本纪四

การตายของขุนนางคนหนึ่งได้ขึ้นอยู่ในพงศาวดารของฮ่องเต้ ซึ่งปกติบันทึกเฉพาะขุนนางระดับสูง ตำแหน่งตอนนั้นของท่านคือรองผู้บัญชาการสภาการทหาร (枢密副使 ซูมี่ ฟู่สื่อ) ไม่ใช่เจ้าเมืองไคฟงอย่างในละคร รายละเอียดว่าท่านเป็นเจ้าเมืองไคฟงจริงกี่ปี อยู่ในตอนตำแหน่งจริงของเปาบุ้นจิ้น

ซือหม่ากวง คนร่วมสมัย: "ฮ่องเต้เสด็จไปถึงบ้าน"

ซือหม่ากวง (司马光 ซือหม่า กวง) ขุนนางร่วมสมัย เขียนบันทึกส่วนตัวชื่อ《涑水记闻》(ซู่สุ่ย จี้เหวิน) เล่มที่ 10 มีประโยคเดียวที่บอกเรื่องสำคัญที่สุด

「嘉祐七年五月辛未，枢密副使包拯薨，车驾临幸其第。」

"ปีเจียโย่วที่ 7 เดือน 5 วัน辛未 รองผู้บัญชาการสภาการทหารเปาเจิ่งสิ้น ฮ่องเต้เสด็จไปถึงบ้านของเขา"

— 司马光《涑水记闻》卷十

ซือหม่ากวงใช้คำว่า "薨" ซึ่งเป็นคำเรียกการตายของขุนนางชั้นสูง และลงวันเป็น辛未 ช้ากว่า《长编》หนึ่งวัน

《宋史》ชีวประวัติ: อายุ 64 แต่ไม่บอกชื่อโรค

ชีวประวัติเปาเจิ่งใน《宋史》เล่มที่ 316 เล่าช่วงท้ายชีวิตไว้ว่า

「数日，拜枢密副使。顷之，迁礼部侍郎，辞不受，寻以疾卒，年六十四。赠礼部尚书，谥孝肃。」

"ไม่กี่วันก็ได้เป็นรองผู้บัญชาการสภาการทหาร ต่อมาได้เลื่อนเป็นรองเสนาบดีพิธีการ แต่ท่านไม่รับ ไม่นานก็ป่วยถึงแก่กรรม อายุ 64 ปี พระราชทานยศเสนาบดีพิธีการ สมัญญาเซี่ยวซู่"

—《宋史》卷三百一十六 包拯传

ตัวเลขอายุ 64 ผมใช้จาก《宋史》เป็นหลัก เพราะในจารึกฉบับวิกิซอร์ซ ผมหาตัวเลขอายุของท่านที่อ่านได้ชัดไม่เจอ (ตัวบทมีอักษรขาดหลายช่วง) อายุ 64 นี้นับแบบจีน คือนับปีที่เกิดเป็นหนึ่ง

สิ่งที่เอกสารทุกชิ้นไม่บอกคือชื่อโรค มีแค่คำว่า "疾作" (อาการป่วยกำเริบ) กับ "以疾卒" (ป่วยแล้วถึงแก่กรรม) ที่บางเว็บเดาว่าเป็นโรคหลอดเลือดสมองหรือโรคหัวใจ เป็นการคาดเดาสมัยใหม่ ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

3. เปาบุ้นจิ้นเสียชีวิตอย่างไร: 11 วันสุดท้าย

เอกสารสมัยซ่งลงวันเป็นวันกานจือ (天干地支 ชื่อวันวนรอบ 60 วัน) ไม่ได้ลงวันที่เป็นตัวเลข ถ้าอยากรู้ว่าท่านป่วยกี่วัน ต้องรู้ก่อนว่าเดือน 5 ปีนั้นขึ้นวันอะไร

《长编》เล่มเดียวกันบันทึกไว้ว่าเดือน 5 ปีเจียโย่วที่ 7 ขึ้นวัน丁未 (「五月丁未朔」) ผู้เขียนคำนวณจันทร์ดับปี 1062 ทางดาราศาสตร์แล้วได้ผลตรงกัน ผมจึงเรียงวันได้ดังนี้

วันกานจือ	วันจีน	ปฏิทินจูเลียน (ราว — คำนวณ)	เกิดอะไร	แหล่ง
戊午	12 ค่ำ เดือน 5	ราว 21 มิ.ย. 1062	ดาวศุกร์ปรากฏกลางวัน	《宋史》卷12
己未	13 ค่ำ เดือน 5	ราว 22 มิ.ย. 1062	ล้มป่วยขณะทำงาน ฮ่องเต้ส่งยา	จารึกหลุมศพ
庚午	24 ค่ำ เดือน 5	ราว 3 ก.ค. 1062	ถึงแก่กรรม	《长编》卷196, 《宋史》卷12
辛未	25 ค่ำ เดือน 5	ราว 4 ก.ค. 1062	สิ้น / รายงานว่าไม่ฟื้น	《涑水记闻》, จารึก ("幸〔辛〕未")

จากวันที่ล้มป่วยถึงวันตายตาม《长编》จึงห่างกันราว 11 วัน ถ้านับถึงวันของซือหม่ากวงก็ราว 12 วัน (คำนวณ) วันที่ผมใช้เป็นหลักคือวัน庚午 ตรงกับราว 3 กรกฎาคม 1062 ตามปฏิทินจูเลียน ซึ่งเป็นวันเดียวกับที่วิกิพีเดียภาษาอังกฤษใช้

"ป่วย 13 วัน ตาย 25 พฤษภาคม" มาจากไหน

เว็บจีนหลายแห่งเขียนว่าเปาบุ้นจิ้นป่วยวันที่ 13 พฤษภาคมและตายวันที่ 25 พฤษภาคม รวม 13 วัน ตัวเลขชุดนี้มาจากวันจีน คือ 13 ค่ำกับ 25 ค่ำของเดือน 5 แล้วนับรวมทั้งวันแรกและวันสุดท้าย พอเขียนเป็น "พฤษภาคม" ก็กลายเป็นเดือนสากลไปโดยไม่ตั้งใจ ความจริงเดือน 5 ของจีนปีนั้นตรงกับราวกลางเดือนมิถุนายนถึงต้นเดือนกรกฎาคม (คำนวณ)

ถ้าคุณอ่านเจอ "13 วัน" หรือ "25 พฤษภาคม" ในบทความอื่น ก็พอเข้าใจได้ว่ามาจากการแปลงวันแบบนี้ ไม่ได้มาจากเอกสารชิ้นใหม่

ทำไมสองแหล่งต่างกันหนึ่งวัน

ผมยังตอบเรื่องนี้ไม่ได้แน่ชัด ข้อสังเกตของผู้เขียนคือ จารึกใช้คำว่า "遂以不起闻" แปลว่า "จึงมีรายงานว่าไม่ฟื้น" ซึ่งพูดถึงวันที่ข่าวไปถึง ไม่ใช่วันที่สิ้นใจ ถ้าท่านจากไปตอนดึกของวัน庚午 แล้วรายงานถึงราชสำนักวัน辛未 ทั้งสองแหล่งก็ถูกทั้งคู่ แต่นี่เป็นข้อสันนิษฐาน ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

4. ซ่งเหรินจงเสด็จถึงบ้าน แต่ไม่ได้อยู่ทันงานฝัง

### "车驾临幸其第" และลูกชายห้าขวบ

ฉากที่เอกสารร่วมสมัยสองชิ้นพูดตรงกันคือฉากที่ฮ่องเต้เสด็จถึงบ้าน ซือหม่ากวงเขียนไว้แค่ว่า「车驾临幸其第」(ฮ่องเต้เสด็จไปถึงบ้าน) ส่วนจารึกเติมรายละเอียดว่า ซ่งเหรินจง (宋仁宗 ซ่ง เหรินจง) ทรงเห็นลูกชายของท่านที่อายุเพียงห้าขวบ แล้วสลดพระทัยอยู่นาน (「惨怆久之」)

ลูกชายคนนี้ จารึกเรียกชื่อว่า 綖 ภายหลังรู้จักกันในชื่อเปาโซ่ว (包绶 เปา โซ่ว) เรื่องครอบครัวของท่านทั้งหมด ผมเล่าไว้ในตอนเมียและลูกของเปาบุ้นจิ้น

พระราชทานหลังตาย และลูกเขยผู้คุ้มกันศพ

หลังท่านสิ้นใจ ราชสำนักพระราชทานยศเสนาบดีพิธีการ (礼部尚书 หลี่ปู้ ซ่างซู) และสมัญญา "เซี่ยวซู่" (孝肃) ส่วนครอบครัวก็ได้รับการดูแล

「天子念公之忠，录綖为太常太祝，及官其族子若孙数人……以公之薨，朝命效为保信军节度推官，俾护丧归。」

"ฮ่องเต้ระลึกถึงความภักดีของท่าน จึงตั้งเหยียน (ลูกชาย) เป็นไท่จู้แห่งสำนักไท่ฉาง และให้ตำแหน่งแก่ลูกหลานในตระกูลอีกหลายคน … เพราะท่านสิ้น ราชสำนักจึงตั้งเซี่ยว (ลูกเขย) เป็นเจ้าหน้าที่ประจำทัพเป่าซิ่น ให้คุ้มกันศพกลับบ้าน"

— 吴奎《包拯墓志铭》

ลูกเขยคนนี้คือเหวินเซี่ยว (文效 เหวิน เซี่ยว) ส่วนจารึกของภรรยาที่จาง เถียน (张田) เขียน บอกว่า「孝肃薨，夫人扶丧归肥川」(ท่านเซี่ยวซู่สิ้น ภรรยาประคองศพกลับเหอเฝย์) นางต่ง (董氏 ต่งซื่อ) จึงเป็นคนพาสามีกลับบ้านเกิด

ชื่อสมัญญา "เซี่ยวซู่" นี้กลายเป็นชื่อที่คนจีนใช้เรียกท่านอย่างยกย่องมาจนถึงวันนี้ ที่มาของชื่อทั้งหมดของท่าน อยู่ในตอนเปาบุ้นจิ้นภาษาจีนชื่ออะไร

เมืองหลวงไว้อาลัย

จารึกบันทึกความรู้สึกของคนในเมืองหลวงไว้ด้วย

「京师吏民，莫不感伤，叹息之声，闻于衢路。」

"ขุนนางและราษฎรในเมืองหลวงไม่มีใครไม่เศร้าสลด เสียงถอนใจได้ยินไปตามถนน"

— 吴奎《包拯墓志铭》

และในบทกลอนท้ายจารึกก็มีวรรคว่า「维公逝没，圣主咨嗟」(เมื่อท่านจากไป องค์ฮ่องเต้ทรงถอนพระทัย) แน่นอนว่าจารึกหลุมศพเขียนเพื่อยกย่องผู้ตาย แต่เมื่ออ่านคู่กับบันทึกของซือหม่ากวงที่บอกว่าฮ่องเต้เสด็จมาเอง ก็พอเห็นว่าการจากไปของท่านไม่ใช่เรื่องเล็กในเมืองหลวงจริง

ฝังที่เหอเฝย์ปี 1063 — ฮ่องเต้สวรรคตก่อน

ศพของท่านใช้เวลาเดินทางและเตรียมพิธีอยู่นาน จารึกบอกวันฝังไว้ว่า

「即以嘉祐癸卯八月癸酉日，葬公于合肥县公城乡公城里。」

"จึงฝังท่านในวัน癸酉 เดือน 8 ปี癸卯 (เจียโย่วที่ 8) ที่หมู่บ้านกงเฉิง ตำบลกงเฉิง อำเภอเหอเฝย์"

— 吴奎《包拯墓志铭》

วัน癸酉นี้ตรงกับราว 5 ค่ำเดือน 8 หรือราว 30 สิงหาคม 1063 ตามปฏิทินจูเลียน (คำนวณ) ห่างจากวันตายราว 14 เดือน

ระหว่างนั้น พงศาวดารบันทึกว่าซ่งเหรินจงสวรรคตในเดือน 3 ปีเจียโย่วที่ 8 (1063) ฮ่องเต้ผู้เสด็จมาเยี่ยมบ้านในวันที่ท่านเปาจากไป จึงจากไปก่อนที่ศพของท่านเปาจะได้ลงหลุม ส่วนนางต่งเสียชีวิตปี 1068 และฝังรวมในสุสานของสามี เรื่องซ่งเหรินจงตัวจริงเป็นฮ่องเต้แบบไหน อยู่ในตอนซ่งเหรินจงตัวจริง

"หยุดว่าราชการหนึ่งวัน" ยังไม่พบต้นฉบับ

บทความจีนบางชิ้นเขียนว่าฮ่องเต้หยุดว่าราชการหนึ่งวัน (辍朝) เพื่อไว้อาลัย แต่ผู้เขียนค้น《长编》《宋史》และ《涑水记闻》แล้วไม่พบประโยคนี้ ตอนนี้จึงมีแต่งานเขียนรุ่นหลังเพียงแหล่งเดียว ผมจึงไม่เขียนเป็นข้อเท็จจริง (มีแหล่งเดียว)

5. ข่าวลือถูกวางยา กับกะโหลกที่ขุดพบ

ถ้าพิมพ์ค้นภาษาจีนว่าเปาเจิ่งตายอย่างไร สิ่งที่ขึ้นมาเยอะที่สุดไม่ใช่จารึกหลุมศพ แต่เป็นบทความแนว "ปริศนาพันปี ใครวางยาเปาเจิ่ง"

ข่าวลือมาจากไหน

บทความจีนออนไลน์หลายชิ้นในช่วงปี 2019–2024 เล่าคล้ายกันว่า ตอนย้ายสุสานในทศวรรษ 1980 มีการตรวจกระดูกแล้วพบสารหนูสูง จากนั้นก็ตั้งสมมติฐานไปต่าง ๆ ว่าศัตรูทางการเมืองเป็นคนวางยา หรือแม้แต่ยาที่ฮ่องเต้ส่งมามีปัญหา แต่บทความเหล่านั้นเองก็ลงท้ายว่าทั้งหมดเป็นการเดา ไม่มีหลักฐาน (ข่าวลือ)

เอกสารการสอนเรื่องเปากงของสถาบันวัฒนธรรมจีนในฮ่องกง (中国文化研究院) ก็เล่าแบบเดียวกัน ว่าตอนสร้างสุสานใหม่ได้ตรวจพบสารหนูในกระดูกสูงมาก จนเกิดข้อถกเถียงในท้องถิ่น และเรียกการตายของท่านว่า "ปริศนาพันปี" (ข่าวลือ)

ข้อที่ผมอยากให้สังเกตคือ ไม่มีเอกสารสมัยซ่งชิ้นไหนพูดถึงการวางยาเลย ทั้งจารึก บันทึกรายปี พงศาวดาร และบันทึกของซือหม่ากวง ทุกชิ้นพูดตรงกันว่าป่วย

สิ่งที่ผู้ขุดเล่า: สารหนูต่ำ ปรอทสูง

คนที่ควรรู้เรื่องนี้ดีที่สุดคือคนที่ขุดเอง อู๋ ซิงฮั่น (吴兴汉 อู๋ ซิงฮั่น) นักโบราณคดีผู้ร่วมขุดสุสานตระกูลเปาปี 1973 ให้สัมภาษณ์หนังสือพิมพ์ในอานฮุยเมื่อปี 2016 เขาเล่าว่าทีมได้ส่งกะโหลกบางส่วนไปที่สถาบันฟิสิกส์พลังงานสูง สถาบันวิทยาศาสตร์จีน ในปักกิ่ง เพื่อตรวจธาตุด้วยรังสีเอกซ์เรืองแสงจากเครื่องซินโครตรอน ผลที่เขาเล่าคือ

• ธาตุพิษอย่างสารหนู "ต่ำกว่าในกะโหลกคนปัจจุบัน" (「砷等有毒元素均比现代人头骨中含量低」) จึงสรุปว่าไม่ได้ตายเพราะยาพิษ
• ปรอทมีค่า 0.14 สูงกว่าคนปัจจุบัน แต่ผู้เชี่ยวชาญเห็นว่าเป็นร่องรอยจากการเก็บรักษาศพ

อู๋ ซิงฮั่นอธิบายว่า ท่านเปาสิ้นใจปลายเดือน 5 ศพต้องเดินทางจากไคเฟิงไปเหอเฝย์ในหน้าร้อน ตามธรรมเนียมการเก็บศพสมัยก่อนจึงน่าจะใส่ชาด (朱砂 ซึ่งมีปรอทเป็นส่วนประกอบ) จำนวนมากในโลง และปรอทจากชาดซึมเข้ากระดูกตามกาลเวลา (มีแหล่งเดียว)

ตรงนี้ผมต้องบอกตรง ๆ ว่าข้อมูลการตรวจกะโหลกทั้งหมดนี้มาจากแหล่งเดียว คือคำเล่าของผู้ขุดในบทสัมภาษณ์ชุดเดียว ผมยังหารายงานผลตรวจฉบับต้นทางไม่เจอ ไม่รู้ว่าตรวจปีไหน ใครเป็นผู้เขียน และตัวเลข 0.14 ใช้หน่วยอะไร (ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน) ที่น่าสนใจคือบทสัมภาษณ์เดียวกันก็ยังเขียนว่า "ป่วย 13 วัน" แบบที่ผมอธิบายในหัวข้อ 3 ผมจึงสรุปได้เท่านี้ ว่า "ไม่มีเอกสารสมัยซ่งพูดถึงยาพิษ และผลตรวจเท่าที่ผู้ขุดเล่าก็ไม่สนับสนุนข่าวลือ" แต่ยังพูดไม่ได้ว่าพิสูจน์เด็ดขาดแล้ว

ส่วนที่ผู้ขุดกับเอกสารฮ่องกงพูดสวนกัน (สารหนูต่ำ กับ สารหนูสูง) บทความนี้ให้น้ำหนักกับคำของผู้ขุด เพราะเป็นคนที่ส่งตัวอย่างไปตรวจเอง ส่วนเอกสารฮ่องกงไม่ได้บอกว่าได้ตัวเลขมาจากไหน

ส่วนสูงราว 165 ซม.

ในบทสัมภาษณ์เดียวกัน อู๋ ซิงฮั่นเล่าว่าทีมส่งกระดูกไปให้สถาบันบรรพชีวินวิทยาฯ ตรวจ ผลบอกว่าเป็นกระดูกผู้ชายทั้งหมด อายุเกิน 40 ปี จึงถือว่าเป็นของเปาเจิ่ง ต่อมาภาควิชากายวิภาคของมหาวิทยาลัยแพทย์อานฮุยประเมินว่าท่านสูงราว 165 เซนติเมตร เป็นคนรูปร่างปานกลาง ไม่ได้สูงใหญ่อย่างในละคร (มีแหล่งเดียว) เรื่องหน้าตาจริงของท่าน รวมถึงห้องแล็บที่เคยขอตัวอย่างไปตรวจ DNA อยู่ในตอนเปาบุ้นจิ้นหน้าดำจริงไหม

6. สุสานเปาบุ้นจิ้น: จากหลุมเดิมถึงการขุดปี 1973 และสุสานใหม่ริมแม่น้ำเปา

ชะตากรรมของหลุมศพเปาเจิ่งหลังจากวันฝังยาวไม่แพ้ชีวิตท่านเอง ผมขอเล่าเป็นช่วง ๆ และบอกไว้ก่อนว่าหลายช่วงมีแหล่งเดียว

หลุมเดิมถูกทำลาย ลูกหลานย้ายฝัง

เอกสารการสอนฮ่องกงเล่าว่า ต่อมาทหารจินบุกเหอเฝย์ หลุมของท่านถูกทำลาย ของที่ฝังไว้ถูกขโมย ลูกหลานจึงย้ายโลงเดิมกับจารึกไปฝังห่างไปทางตะวันตกสามสิบกว่าเมตร หลุมเดิมกลายเป็นที่นา ภายหลังขุนนางท้องถิ่นเข้าใจผิดคิดว่าหลุมของภรรยาคือหลุมของท่าน จึงบูรณะและสร้างศาลเซ่นไว้ (มีแหล่งเดียว) บทความจีนอื่นเล่าต่างออกไปว่าเกิดในปี 1129 หรือเป็นฝีมือศัตรูมาแก้แค้น ตอนนี้จึงยังไม่มีหลักฐานยืนยันว่าเกิดเมื่อไรและใครทำ

ปฏิวัติวัฒนธรรม: "ไห่ชิงเทียน" ลามถึง "เปาชิงเทียน"

บทคัดย่อบทความวิชาการของเฉิง หรูเฟิง (程如峰) นักวิจัยเรื่องเปาเจิ่งแห่งเหอเฝย์ ปี 1999 เล่าว่าสุสานเปาเจิ่งที่ต้าซิงจี๋ (大兴集 ต้าซิงจี๋) ชานเมืองตะวันออกของเหอเฝย์ ได้ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานสำคัญระดับมณฑลตั้งแต่ปี 1956 แต่ในช่วงปฏิวัติวัฒนธรรม การโจมตี "ไห่ชิงเทียน" (ขุนนางสุจริตไห่รุ่ย 海瑞) ลามมาถึง "เปาชิงเทียน" (包青天) จนหลุมของท่านถูกขุด แล้วในปี 1973 โรงงานใกล้เคียงขยายพื้นที่ หน่วยงานโบราณคดีจึงขออนุมัติมณฑลเข้าเคลียร์สุสานตระกูลเปา (แหล่งเดียว (บทคัดย่อ))

บริบทนี้สำคัญ ในยุคนั้นคำว่า "ชิงเทียน" ที่แปลว่าขุนนางดี เคยเป็นเป้าโจมตีทางการเมือง แต่บทคัดย่ออ่านได้สองแบบ ว่าหลุมถูกขุดก่อนปี 1973 หรือหมายถึงการขุดปี 1973 เอง ข้อนี้จึงยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

ปี 1973: หลุมตระกูลสิบกว่าหลุม และจารึกที่แตกเป็นห้าชิ้น

ในปี 1973 มีการขุดสุสานตระกูลเปาที่ชานเมืองตะวันออกของเหอเฝย์ งานวิจัยของเฉิง หรูเฟิงปี 1980 ระบุว่าพบหลุมตระกูลสิบกว่าหลุม และจารึกหลุมศพ 6 แผ่น รวมกว่า 8,000 ตัวอักษร เป็นของเปาเจิ่ง นางต่ง ลูกสะใภ้ ลูกชาย และหลาน เอกสารฮ่องกงก็เล่าตรงกันว่าพบกระดูกและจารึกของท่าน พร้อมกระดูกของนางต่ง ลูกชายสองคน ลูกสะใภ้ และหลานคนโต

จารึกหลุมศพของท่านเองก็เสียหาย บทความประวัติศาสตร์ของโซหู่ (搜狐) เล่าว่า「出土时碎为5块，并有打击伤痕」(ตอนขุดพบแตกเป็น 5 ชิ้น และมีรอยถูกทุบ) ภายหลังได้รับการจัดเป็นโบราณวัตถุชั้น 3 ในปี 1979 และชั้น 1 ในปี 1994 ปี 2016 พิพิธภัณฑ์มณฑลอานฮุยซ่อมจารึกชุดนี้ด้วยการต่อชิ้นและเติมเฉพาะส่วนที่ขาด

ส่วนเหตุผลที่ต้องขุดในปีนั้น แหล่งต่าง ๆ เล่าไม่ตรงกัน บางแหล่งว่าโรงงานเหล็กกล้าเหอเฝย์ขยาย บางแหล่งว่าสร้างเตาเผาปูน และบทความโซหู่เขียนว่า "หน่วยผลิต" (生产队) ในท้องถิ่นเป็นผู้ขุดพบ ข้อนี้จึงยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

กระดูก 35 ชิ้น

เรื่องต่อจากนี้ผมเล่าตามคำของอู๋ ซิงฮั่นในบทสัมภาษณ์ปี 2016 เพียงแหล่งเดียว (มีแหล่งเดียว)

หลังการขุด ทีมนำร่างของบรรพชนตระกูลเปาไปฝังที่บ้านเกิดในอำเภอเฝยตง แต่ในช่วงปฏิวัติวัฒนธรรมถูกปฏิเสธไม่ให้ฝัง ต้องนำกลับมาเหอเฝย์ เปา จุนหยวน (包遵元 เปา จุนหยวน) ลูกหลานรุ่นที่ 34 จึงทำเพิงเล็ก ๆ ข้างบ้านไว้เก็บหีบเหล่านั้นแทน ถึงฤดูหนาวปี 1975 ลูกหลานจึงนำไปฝังอย่างเงียบ ๆ ตอนกลางดึกในสุสานที่สร้างใหม่ เมื่อเวลาผ่านไปหลายปี ร่างที่บรรจุในไหดินเผาโดยไม่ได้ปิดผนึกก็เสื่อมสลายไปเกือบหมด

ที่ยังเหลืออยู่คือ 35 ชิ้นที่อู๋ ซิงฮั่นเก็บไว้ทำรายงานการขุด ปัจจุบัน 15 ชิ้นอยู่ที่พิพิธภัณฑ์มณฑลอานฮุย อีก 20 ชิ้นบรรจุไว้ในโลงที่สุสานใหม่เมื่อปี 1987

ขุนนางที่คนจีนยกย่องมาเกือบพันปี และภายหลังไหว้เป็นเทพแห่งความยุติธรรม ครั้งหนึ่งจึงไม่มีที่ฝัง และลูกหลานต้องพาท่านกลับไปฝังอย่างเงียบ ๆ ตอนกลางคืน

### สุสานใหม่ริมแม่น้ำเปา 1985–1987

สารคดีของเว็บคณะกรรมการตรวจสอบวินัยกลาง (2016) เล่าว่าในเดือนกันยายน 1984 มณฑลอานฮุยตัดสินใจสร้างสุสานเปากงใหม่ งานวางศิลาฤกษ์วันที่ 6 ตุลาคม 1985 และเสร็จวันที่ 1 ตุลาคม 1987 (บางแหล่งว่าเสร็จปี 1988) ในพิธีเปิด เปาอวี้กัง (包玉刚 เปา อวี้กัง) ราชาเรือจากฮ่องกง ซึ่งนับตัวเองเป็นลูกหลานรุ่นที่ 29 ของท่าน ได้พาภรรยามาไหว้บรรพบุรุษ ใครอยากรู้ว่าตระกูลเปากระจายจากเหอเฝย์ไปถึงฮ่องกงได้อย่างไร ผมเล่าไว้ในบทความแซ่เปา (包) แซ่ของเปาบุ้นจิ้น

สุสานใหม่ตั้งอยู่ริมฝั่งใต้ของแม่น้ำเปา (包河 เปาเหอ) ใกล้ศาลเปากง สร้างตามแบบซ่ง มีหลุมของตระกูลเปารวม 6 หลุม ต่อมาในปี 1999 มีการสร้างหอชิงเฟิง (清风阁) ฉลองครบ 1,000 ปีชาตกาลของท่าน เรื่องเล่าพื้นบ้านของแม่น้ำเปาและรากบัวไม่มีใย อยู่ในตอนรากบัวไม่มีใยของเปาบุ้นจิ้น

### สุสานสองแห่ง โลง 21 โลง และ "โลงหรู"

เรื่องสุสานยังมีตำนานอีกหลายชั้น ผมขอแยกให้เห็นทีละเรื่อง

สุสานที่ก่งอี้ — ที่ก่งอี้ (巩义 ก่งอี้) มณฑลเหอหนาน ใกล้สุสานของจักรพรรดิซ่งเจินจง (宋真宗 ซ่ง เจินจง) มี "สุสานเปาเจิ่ง" อีกแห่ง หน้าหลุมมีศิลาสลักเจ็ดตัวอักษรว่า「宋丞相包孝肃墓」(สุสานอัครมหาเสนาบดีเปาเซี่ยวซู่แห่งซ่ง) และมีสิงโตหินหนึ่งคู่ เอกสารการสอนฮ่องกงเรียกที่นี่ว่า "衣冠冢" หรือสุสานเครื่องแต่งกาย คือสุสานที่ไม่มีร่างผู้ตาย (ตำนาน/ท่องเที่ยว) ป้ายนี้มีจุดผิดชัด ๆ อยู่จุดหนึ่ง คือเปาเจิ่งไม่เคยเป็นอัครมหาเสนาบดี (丞相) ตำแหน่งสูงสุดของท่านคือรองผู้บัญชาการสภาการทหาร ส่วนสุสานนี้สร้างเมื่อไรและใครสร้าง ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

**โลง 21 โลง ออก 7 ประตู** — ตำนานที่เล่าในเหอเฝย์ว่า วันฝังศพมีโลง 21 โลงออกจากเมืองทาง 7 ประตู ไปฝังคนละที่เพื่อกันคนขุด แล้วตั้งคำถามว่า "ขุนนางสุจริตจะมีหลุมหลอกไปทำไม" (ตำนาน (บทความออนไลน์)) ผมยังไม่เจอบันทึกเก่าที่เล่าเรื่องนี้ และจารึกหลุมศพก็บอกที่ฝังไว้ที่เดียว ใครเคยอ่านเรื่อง[สุสานลวง 72 แห่งของโจโฉ](/articles/cao-cao-72-tombs-myth) คงคุ้นกับรูปแบบตำนาน "หลุมหลอก" แบบนี้

"โลงหรูไม้จันทน์ทอง" — บทความจีนปี 2024 ชิ้นหนึ่งเปิดเรื่องว่าหลุมที่ขุดปี 1973 หรูหราจนคนตะลึง แต่คำของผู้ขุดกลับเล่าว่าในหลุมของท่านกับนางต่งพบจารึกกับร่างที่เหลือไม่มาก ผมจึงจัดเรื่องโลงหรูไว้ในกลุ่มที่น่าสงสัย (น่าสงสัย)

ส่วนเรื่องที่ว่าศาลระลึกถึงท่านเกิดขึ้นเร็วแค่ไหน เอกสารฮ่องกงเล่าว่าเมืองเจ้าชิ่ง (肇庆) ซึ่งท่านเคยเป็นเจ้าเมือง สร้างศาลเปากงในรัชศกซีหนิง ปีที่ 6 หลังท่านจากไป (มีแหล่งเดียว) จากศาลระลึกถึงขุนนาง ค่อย ๆ กลายเป็นศาลเทพ และในที่สุดเป็นยมราช เส้นทางนั้นอยู่ในตอนเปาบุ้นจิ้นเป็นพญายมราชจริงไหม

7. ข้อควรระวังสำหรับคนเขียนต่อ

ถ้าคุณจะเขียนหรือเล่าเรื่องการตายของเปาบุ้นจิ้นต่อ นี่คือจุดที่ผมเห็นพลาดกันบ่อย

1. "เปาบุ้นจิ้นถูกวางยา กระดูกมีสารหนูสูง" — ไม่มีเอกสารสมัยซ่งพูดถึงยาพิษ ส่วนผลตรวจที่ผู้ขุดเล่า (แหล่งเดียว) คือสารหนูต่ำ ปรอทสูงซึ่งน่าจะมาจากชาดกันศพ
2. "ป่วย 13 วัน" — ถ้านับจากวันป่วย (13 ค่ำ) ถึงวันตายตาม《长编》(24 ค่ำ) ห่างกันราว 11 วัน ถึงวันของซือหม่ากวงราว 12 วัน (คำนวณ)
3. "ตาย 25 พฤษภาคม" — "25" คือ 25 ค่ำเดือน 5 ของจีน เป็นวัน辛未ตามซือหม่ากวง วันหลักที่ผมใช้คือ 24 ค่ำ (庚午) ราว 3 กรกฎาคม 1062 ตามการคำนวณ ไม่ใช่เดือนพฤษภาคมสากล
4. "ตายที่บ้านเกิดตอนเกษียณ" — ท่านล้มป่วยขณะทำงานและสิ้นใจที่เมืองหลวงไคเฟิง ขณะยังดำรงตำแหน่ง ศพจึงต้องคุ้มกันกลับเหอเฝย์
5. "ตายอายุ 63" — เอกสารการสอนฮ่องกงเขียนไว้แบบนี้ แต่《宋史》ว่า 64 ปีแบบนับจีน
6. "สุสานที่ก่งอี้คือหลุมจริง" — เป็นสุสานเครื่องแต่งกาย และป้าย "宋丞相" ก็ผิด เพราะท่านไม่เคยเป็นอัครมหาเสนาบดี
7. "ซ่งเหรินจงส่งยาพิษมา" — ไม่มีหลักฐาน และเว็บจีนที่เล่าเองก็ยอมรับว่าเป็นการเดา
8. ภาพประกอบ — เรื่องการตายและหลุมศพไม่จำเป็นต้องใช้ภาพศพ กระดูก หรือกะโหลก ภาพสถานที่และเอกสารเล่าเรื่องได้ครบกว่า

คำถามที่พบบ่อย

เปาบุ้นจิ้นเสียชีวิตเพราะอะไร? ป่วยกะทันหันขณะทำงาน ราว 11 วันก็สิ้นใจ ต้นฉบับสมัยซ่งไม่บอกชื่อโรค บอกแค่ว่า "อาการป่วยกำเริบ" แล้วถึงแก่กรรม

เปาบุ้นจิ้นถูกวางยาพิษไหม? ไม่มีเอกสารสมัยซ่งพูดถึงการวางยา ส่วนผลตรวจกะโหลกที่ผู้ขุดเล่า (แหล่งเดียว) พบสารหนูต่ำกว่าคนปัจจุบัน

เปาบุ้นจิ้นเสียชีวิตตอนอายุเท่าไร ปีไหน? อายุ 64 ปีแบบนับจีน ปีเจียโย่วที่ 7 (1062) ราวต้นเดือนกรกฎาคมตามการคำนวณ

ตอนเสียชีวิตเปาบุ้นจิ้นเป็นตำแหน่งอะไร? รองผู้บัญชาการสภาการทหาร (枢密副使) ไม่ใช่เจ้าเมืองไคฟง

ฮ่องเต้ทำอย่างไรเมื่อเปาบุ้นจิ้นเสียชีวิต? ซ่งเหรินจงเสด็จถึงบ้าน สลดพระทัยเมื่อเห็นลูกชายห้าขวบ พระราชทานยศเสนาบดีพิธีการและสมัญญา "เซี่ยวซู่"

สุสานเปาบุ้นจิ้นอยู่ที่ไหน? สุสานริมแม่น้ำเปา เมืองเหอเฝย์ มณฑลอานฮุย สร้างใหม่ปี 1985–1987 หลังขุดย้ายสุสานตระกูลปี 1973

ยังมีกระดูกเปาบุ้นจิ้นเหลืออยู่ไหม? ผู้ขุดเล่าว่าเหลือ 35 ชิ้น อยู่ที่พิพิธภัณฑ์มณฑลอานฮุย 15 ชิ้น และในโลงที่สุสานใหม่ 20 ชิ้น (แหล่งเดียว)

ทำไมมีสุสานเปาบุ้นจิ้นสองที่? หลุมจริงอยู่ที่เหอเฝย์ ส่วนที่ก่งอี้ มณฑลเหอหนาน เป็นสุสานเครื่องแต่งกายตามตำนาน ป้ายเขียนว่า "宋丞相" ทั้งที่ท่านไม่เคยเป็นอัครมหาเสนาบดี

สรุป

เปาบุ้นจิ้นในละครไม่เคยตาย และในนิยายหมิงก็ตายแบบแกล้ง แต่เปาเจิ่งตัวจริงล้มป่วยกลางงานราชการในเดือน 5 ปีเจียโย่วที่ 7 (1062) ฮ่องเต้ส่งยามาให้ ราว 11 วันต่อมาท่านก็สิ้นใจ อายุ 64 ปี ซ่งเหรินจงเสด็จถึงบ้าน ทอดพระเนตรลูกชายห้าขวบแล้วสลดพระทัยอยู่นาน และฮ่องเต้เองก็จากไปก่อนที่ศพของท่านจะได้ฝังที่เหอเฝย์

ส่วนข่าวลือยาพิษเกิดในยุคอินเทอร์เน็ต ไม่มีเอกสารสมัยซ่งรองรับ และผลตรวจกะโหลกเท่าที่ผู้ขุดเล่าก็ชี้ไปอีกทาง เรื่องที่มีหลักฐานมากกว่าข่าวลือคือชะตากรรมของหลุมศพ ที่ถูกทำลาย ถูกขุด และเหลือกระดูกเพียง 35 ชิ้นก่อนจะได้สุสานใหม่ริมแม่น้ำเปา

ตอนต่อไปในภาค 1 คือตำแหน่งจริงของเปาบุ้นจิ้น ซึ่งจะตอบว่าทำไมตอนตายท่านไม่ได้เป็นเจ้าเมืองไคฟง ส่วนตอนก่อนหน้าคือเมียและลูกของเปาบุ้นจิ้น อ่านทุกตอนได้ที่หน้าชุดเปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa เขียนโดยธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ (MingPaPa)

แหล่งข้อมูล

ต้นฉบับชั้นต้น (วิกิซอร์ซภาษาจีน ตรวจข้อความ 30 ต.ค. 2569 ข้อความยกในบทความแปลงเป็นอักษรตัวย่อ)

• 吴奎《宋枢密副使赠礼部尚书孝肃包公墓铭》(จารึกหลุมศพเปาเจิ่ง)
• 张田《宋故永康郡夫人董氏墓志铭》(จารึกหลุมศพนางต่ง)
• 《宋史》卷316 包拯传 · 《宋史》卷12 仁宗本纪四
• 李焘《续资治通鉴长编》卷196
• 司马光《涑水记闻》卷十
• 《包公案》(龙图公案) 第十一则「黄菜叶」

งานศึกษาและรายงานสมัยใหม่

• 中国文化研究院《包公》เอกสารการสอน (PDF ภาษาจีน ฮ่องกง)
• 专家着手修复包拯家族墓志铭 揭开诸多历史谜团 (王素英 中安在线 2016 — บทสัมภาษณ์อู๋ ซิงฮั่น ฉบับเผยแพร่ซ้ำ)
• 安徽合肥包拯：清心为治本 直道是身谋 (เว็บคณะกรรมการตรวจสอบวินัยกลาง 2016 ฉบับเผยแพร่ซ้ำ)
• 包青天墓志出土 (搜狐 2023)

ละคร

• เปาบุ้นจิ้น (ละครโทรทัศน์ พ.ศ. 2536) — วิกิพีเดียภาษาไทย (ใช้เฉพาะชื่อคดีและเลขตอน)

ภาพ

• Spirit Way, Bao Zheng Tomb — Gary Todd / Wikimedia Commons (CC0)
• View of Bao Zheng Tomb from Qingfeng Tower — Gary Todd / Wikimedia Commons (CC0)
• Bao Zheng Tomb Coffin Chamber — Gary Todd / Wikimedia Commons (CC0)
• 宋仁宗坐像 軸 — 國立故宮博物院 / Wikimedia Commons (CC0)
• Tomb of Bao Zheng in Gongyi — Windmemories / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)