ฮองตงฆ่าแฮหัวเอี๋ยนที่เขาเตงกุนสันเป็นเรื่องจริง! แต่ภาพขุนพลชรามาจากนิยาย

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับสามก๊ก

ผม MingPaPa ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄柄明 ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ

ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น

อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร

ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม

• คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
• คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง) คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ

ชื่อบุคคลและสถานที่ในบทความนี้

ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น ฮองตง (黄忠 หวงจง) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ฉากเขาเตงกุนสันอยู่ในตอนที่ ๕๖–๕๗ ของฉบับไทย

อักษรจีน (ตัวย่อ)	พินอิน	อ่านแบบจีนกลาง	ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ
黄忠	Huáng Zhōng	หวงจง	ฮองตง
夏侯渊	Xiàhóu Yuān	เซี่ยโหวเยวียน	แฮหัวเอี๋ยน
法正	Fǎ Zhèng	ฝ่าเจิ้ง	หวดเจ้ง
张郃	Zhāng Hé	จางเหอ	เตียวคับ
刘备	Liú Bèi	หลิวเป้ย	เล่าปี่
诸葛亮	Zhūgě Liàng	จูเก่อเลี่ยง	ขงเบ้ง
关羽	Guān Yǔ	กวนอวี่	กวนอู
严颜	Yán Yán	เหยียนเหยียน	เงียมหงัน
韩玄	Hán Xuán	หานเสวียน	ฮันเหียน (เจ้าเมืองเตียงสา)
刘磐	Liú Pán	หลิวผาน	เล่าผวน
费诗	Fèi Shī	เฟ่ยซือ	บิสี
廉颇	Lián Pō	เหลียนพัว	เลียมเภา (ขุนพลแคว้นจ้าวสมัยจ้านกั๋ว)
郭淮	Guō Huái	กัวหวย	กุยห้วย
赵颙	Zhào Yóng	จ้าวยง	ไม่ปรากฏในฉบับไทย
杨戏	Yáng Xì	หยางซี	ไม่ปรากฏในฉบับไทย (ขุนนางจ๊กก๊ก)
定军山	Dìngjūn shān	ติ้งจฺวินซาน	เขาเตงกุนสัน
汉中	Hànzhōng	ฮั่นจง	ฮันต๋ง
阳平关	Yángpíng guān	หยางผิงกวน	ด่านเองเปงก๋วน
长沙	Chángshā	ฉางซา	เตียงสา

1. ขุนพลชราที่ขงเบ้งยั่วให้โกรธ

คนไทยที่โตมากับสามก๊กจำฮองตงได้ในภาพเดียวกันหมด คือขุนพลผมขาวเคราขาวที่ใครว่าแก่ไม่ได้ ภาพนี้นิยายวางไว้ตั้งแต่ฮองตงปรากฏตัวครั้งแรกที่เมืองเตียงสา (长沙 ฉางซา) ตอนที่ 53 ของนิยายฉบับจีนให้ขงเบ้ง (诸葛亮 จูเก่อเลี่ยง) เตือนกวนอูว่าฮองตง 「虽今年近六旬，却有万夫不当之勇」 "แม้ปีนี้อายุใกล้หกสิบ แต่มีฝีมือที่คนหมื่นคนต้านไม่อยู่" ส่วนตอนที่ ๔๔ ของฉบับไทยเขียนว่า "ทหารเอกคนหนึ่งชื่อฮองตงชาวเมืองลำเอี๋ยง อายุได้หกสิบปีมีกำลังกล้าหาญ"

ราวสิบปีต่อมาในนิยาย ฮองตงอาสาไปรบเตียวคับ (张郃 จางเหอ) ที่ด่านแฮเบ้งก๋วน ตอนที่ 70 ของฉบับจีนให้ขงเบ้งยั่วด้วยประโยคเดียว

「将军年近七十，如何不老？」

"ท่านแม่ทัพอายุใกล้เจ็ดสิบแล้ว จะไม่แก่ได้อย่างไร"

ฉบับไทยแปลไว้แรงกว่าต้นฉบับเล็กน้อย ตอนที่ ๕๖ ของฉบับไทยให้ขงเบ้งว่า "เมื่ออายุท่านได้ถึงเจ็ดสิบเศษแล้ว ยังขืนว่ามีกำลังนั้นเราไม่เห็นด้วย" ฮองตงจึงออกไปรำง้าวจนสิ้นเพลง แล้วขึ้นเกาทัณฑ์ "จนเกาทัณฑ์นั้นหักไปทั้งสองคัน" เลือกเงียมหงัน (严颜 เหยียนเหยียน) ซึ่ง "เปนคนชราเหมือนกับข้าพเจ้า" เป็นคู่หู และถึงกับว่า "ถ้าไม่ได้ราชการก็ให้ตัดสีสะหงอกนี้เสียเถิด"

พอถึงศึกใหญ่กับแฮหัวเอี๋ยน ขงเบ้งใช้มุกเดิมซ้ำอีกครั้ง บอกว่าแฮหัวเอี๋ยนเก่งกว่าเตียวคับ ต้องเรียกกวนอูมาจากเกงจิ๋วจึงจะสู้ได้ ตอนที่ ๕๗ ของฉบับไทยเล่าว่าฮองตงโกรธแล้วยกขุนพลสมัยจ้านกั๋วขึ้นมาเทียบ

"ครั้งนั้นเจ้าเมืองก๊กมีทหารคนหนึ่ง ชื่อเลียมเภา อายุแปดสิบเศษ มีกำลังเปนอันมาก กินอาหารเสมอวันละถัง สุกรหนักวันละสิบชั่ง หัวเมืองทั้งปวงยังเกรงเลียมเภาเปนอันมาก แลตัวข้าพเจ้านี้อายุแต่เจ็ดสิบปี จะขอแต่ทหารเลวไปด้วยสามพัน จะตัดเอาสีสะแฮหัวเอี๋ยนมาให้ได้"

ประโยคเดียวกันในฉบับจีนคือ 「昔廉颇年八十，尚食斗米，肉十斤，诸侯畏其勇，不敢侵犯赵界，何况黄忠未及七十乎？」 แล้วขงเบ้งก็หันไปบอกเล่าปี่ทีหลังว่า "ข้าพเจ้ายุให้ฮองตงทหารเฒ่าไปทำการครั้งนี้" คือยั่วโดยเจตนา นิยายฉบับจีนก็ให้ขงเบ้งพูดไว้ชัดในตอนที่ 71 ว่า 「此老将不着言语激他，虽去不能成功」 "ขุนพลชราคนนี้ถ้าไม่ใช้คำพูดยั่วเขา ไปก็ไม่สำเร็จ"

ฉากจบที่เขาเตงกุนสัน หวดเจ้ง (法正 ฝ่าเจิ้ง) ขึ้นไปอยู่บนยอดเขาตรงข้าม ถือธงขาวให้ฮองตงรอ พอทหารแฮหัวเอี๋ยนที่มาร้องด่าท้าทายอ่อนล้า หวดเจ้งก็โบกธงแดง ฉบับไทยเล่าว่าฮองตงเห็น "แฮหัวเอี๋ยนลงนั่งหยุดพักอยู่ หามีเครื่องศัสตราวุธถือไม่" จึงควบม้าเข้าไปตวาด แล้ว "เอาดาบฟันถูกแฮหัวเอี๋ยนสีสะขาดตาย" ฉบับจีนบรรยายว่า 「黄忠宝刀已落，连头带肩，砍为两段」 "ดาบของฮองตงฟันลง ขาดทั้งหัวทั้งไหล่เป็นสองท่อน"

2. ศึกเขาเตงกุนสันในพงศาวดาร: ฮองตงสังหารแฮหัวเอี๋ยนจริง

ส่วนที่สำคัญที่สุดของฉากนี้เป็นเรื่องจริง ชีวประวัติฮองตงใน《三国志·蜀书·黄忠传》ของตันซิ่ว (陈寿 เฉินโซ่ว) บันทึกเหตุการณ์ปีเจี้ยนอันที่ 24 (ค.ศ. 219) ไว้ว่า

「于汉中定军山击夏侯渊。渊众甚精，忠推锋必进，劝率士卒，金鼓振天，欢声动谷，一战斩渊，渊军大败。」

"ตีแฮหัวเอี๋ยนที่เขาเตงกุนสันในเขตฮันต๋ง ทัพของแฮหัวเอี๋ยนเป็นทหารชั้นดี ฮองตงนำทัพรุกไม่ถอย ปลุกใจทหาร เสียงฆ้องกลองสะเทือนฟ้า เสียงโห่ก้องหุบเขา รบครั้งเดียวก็ฆ่าแฮหัวเอี๋ยนได้ ทัพแฮหัวเอี๋ยนแตกยับ"

ชีวประวัติหวดเจ้งในเล่มที่ 37 บอกรายละเอียดเพิ่ม เล่าปี่ข้ามแม่น้ำเหมี่ยนลงใต้จากด่านเองเปงก๋วน (阳平关 หยางผิงกวน) เลาะเขาเข้าไปตั้งค่ายที่เขาเตงกุนสัน แฮหัวเอี๋ยนยกทัพมาแย่งที่ แล้ว

「正曰：『可击矣。』先主命黄忠乘高鼓噪攻之，大破渊军，渊等授首。」

"หวดเจ้งว่า 'ตีได้แล้ว' เล่าปี่จึงสั่งให้ฮองตงอาศัยที่สูง ตีกลองโห่ร้องบุกลงไป ตีทัพแฮหัวเอี๋ยนแตกยับ แฮหัวเอี๋ยนกับพวกถูกตัดหัว"

《资治通鉴》เล่มที่ 68 ลงเหตุการณ์นี้ไว้ในเดือนอ้ายปีเจี้ยนอันที่ 24 และระบุชื่อคนตายเพิ่มอีกคน 「备使讨虏将军黄忠乘高鼓噪攻之，渊军大败，斩渊及益州刺史赵颙。」 "เล่าปี่ให้ฮองตงแม่ทัพเถ่าหลู่ตีกลองโห่ร้องบุกจากที่สูง ทัพแฮหัวเอี๋ยนแตก ฆ่าแฮหัวเอี๋ยนและจ้าวยง (赵颙) ข้าหลวงเมืองเอ๊กจิ๋วที่โจโฉแต่งตั้ง" ชีวประวัติเล่าปี่ก็บันทึกตรงกัน

เมื่อเทียบกับนิยาย จะเห็นว่าโครงเรื่องตรงกันหลายจุด ฮองตงเป็นคนนำทัพ หวดเจ้งเป็นคนบอกจังหวะ การโจมตีมาจากที่สูง และมีเสียงกลองเสียงโห่เป็นสัญญาณ เรื่องธงขาวธงแดงไม่มีในพงศาวดาร แต่คำว่า 「可击矣」 ของหวดเจ้งก็คือหัวใจของฉากธงแดงในนิยาย สิ่งที่พงศาวดารไม่ได้บอกคือฮองตงลงดาบเองหรือไม่ คำว่า 「斩渊」 บอกว่าทัพของฮองตงฆ่าแฮหัวเอี๋ยนได้ ไม่ได้บรรยายว่าใครฟันอย่างไร ภาพดาบเดียวขาดสองท่อนเป็นของนิยาย

เรื่องหวดเจ้งผู้เป็นคนวางแผนศึกฮันต๋งทั้งศึก มีเล่าแยกไว้ในบทความหวดเจ้ง ยอดกุนซือที่นิยายแทบไม่พูดถึง

3. ฝั่งวุยก๊กเล่าว่าแฮหัวเอี๋ยนตายอย่างไร

พงศาวดารฝั่งวุยก๊กเล่าเหตุการณ์เดียวกันจากอีกมุมหนึ่ง และไม่มีชื่อฮองตงเลย ชีวประวัติแฮหัวเอี๋ยนใน《三国志·魏书》บันทึกว่า

「二十四年正月，备夜烧围鹿角。渊使张郃护东围，自将轻兵护南围。备挑郃战，郃军不利。渊分所将兵半助郃，为备所袭，渊遂战死。」

"เดือนอ้ายปีที่ 24 เล่าปี่ยกมาเผารั้วเขากวางรอบค่ายในเวลากลางคืน แฮหัวเอี๋ยนให้เตียวคับคุมค่ายด้านตะวันออก ตัวเองนำทหารเบาไปคุมด้านใต้ เล่าปี่ท้ารบเตียวคับ ทัพเตียวคับเสียเปรียบ แฮหัวเอี๋ยนแบ่งทหารของตนครึ่งหนึ่งไปช่วย จึงถูกเล่าปี่จู่โจม แฮหัวเอี๋ยนตายในที่รบ"

ชีวประวัติเตียวคับเล่าละเอียดกว่านั้นว่า 「渊救火，从他道与备相遇，交战，短兵接刃。渊遂没」 "แฮหัวเอี๋ยนไปดับไฟ เจอกับทัพเล่าปี่ทางอื่น รบกันถึงขั้นอาวุธสั้นประชิดตัว แฮหัวเอี๋ยนจึงเสียชีวิต"

เมื่ออ่านสองฝั่งรวมกัน ภาพที่ได้คือแม่ทัพใหญ่ที่แบ่งกำลังของตนไปช่วยเตียวคับครึ่งหนึ่ง แล้วนำกำลังที่เหลือไปซ่อมรั้วค่ายที่ถูกเผา จึงถูกทัพของฮองตงบุกลงมาจากที่สูงจนตายในการรบประชิด ไม่ใช่ภาพคนนั่งพักไม่มีอาวุธในมือแบบนิยาย แต่ก็ใกล้กันอยู่ คือแฮหัวเอี๋ยนถูกตีในจังหวะที่ไม่พร้อม

อรรถาธิบายของเผยซงจือ (裴松之) ใต้ชีวประวัติเตียวคับอ้าง《魏略》ว่าเล่าปี่ไม่ได้ยินดีกับการตายของแฮหัวเอี๋ยนเท่าไร เพราะ "เล่าปี่เกรงเตียวคับแต่ดูเบาแฮหัวเอี๋ยน" พอฆ่าแฮหัวเอี๋ยนได้ก็ว่า 「当得其魁，用此何为邪！」 "ต้องได้ตัวหัวหน้าตัวจริงสิ ได้คนนี้มาจะมีประโยชน์อะไร" ส่วนโจโฉเองเคยเตือนแฮหัวเอี๋ยนไว้ก่อนแล้วว่า

「为将当有怯弱时，不可但恃勇也。将当以勇为本，行之以智计；但知任勇，一匹夫敌耳。」

"เป็นแม่ทัพต้องรู้จักขลาดบ้าง จะอาศัยแต่ความกล้าไม่ได้ แม่ทัพต้องมีความกล้าเป็นพื้น แล้วใช้สติปัญญาวางแผน ถ้ารู้แต่ใช้ความกล้า ก็สู้ได้แค่คนต่อคนเท่านั้น"

นิยายรับคำเตือนนี้ไปใช้ในรูปของเตียวคับที่ห้ามแฮหัวเอี๋ยนหลายครั้งแต่แฮหัวเอี๋ยนไม่ฟัง ฉบับไทยให้หวดเจ้งสรุปนิสัยแฮหัวเอี๋ยนว่า "มีกำลังก็จริง แต่โมโหมากจะทำการสิ่งใดหาพินิจไม่"

มีรายละเอียดเล็ก ๆ ในเล่มเดียวกันที่นิยายไม่ได้เล่า อรรถาธิบายที่อ้าง《魏略》บอกว่าภรรยาของเตียวหุยเป็นหลานสาวของแฮหัวเอี๋ยน ถูกเตียวหุยพาตัวไปตั้งแต่ปี ค.ศ. 200 และ 「故渊之初亡，飞妻请而葬之」 "เมื่อแฮหัวเอี๋ยนตายใหม่ ๆ ภรรยาของเตียวหุยจึงขอศพไปฝัง" ความเป็นศัตรูในสนามรบกับความเป็นญาติในบ้านจึงซ้อนกันอยู่ในศึกนี้ เรื่องเตียวหุยตัวจริงมีเล่าแยกไว้แล้ว

4. ฮองตงอายุเท่าไร: พงศาวดารไม่ได้บอก

ถ้าเปิด《三国志·黄忠传》ทั้งบท จะไม่พบอายุของฮองตงเลยสักตัวเลข ไม่มีปีเกิด ไม่มีอายุตอนตาย สิ่งที่บันทึกไว้มีแค่นี้

• ฮองตงเป็นคนลำเอี๋ยง (南阳 หนานหยาง) เล่าเปียวเจ้าเมืองเกงจิ๋วตั้งให้เป็นนายทหารตำแหน่งจงหลางเจียง (中郎将) ให้รักษาอำเภอโหยวในเขตเตียงสาร่วมกับเล่าผวน (刘磐 หลิวผาน) หลานของเล่าเปียว
• เมื่อโจโฉยึดเกงจิ๋วในปี ค.ศ. 208 ฮองตงยังอยู่ที่เดิม ขึ้นกับฮันเหียน (韩玄 หานเสวียน) เจ้าเมืองเตียงสา แล้วจึงมาอยู่กับเล่าปี่
• ระหว่างตีเอ๊กจิ๋ว 「忠常先登陷阵，勇毅冠三军」 "ฮองตงขึ้นกำแพงก่อนและบุกทะลวงแนวข้าศึกเสมอ ความกล้าและความเด็ดเดี่ยวเป็นที่หนึ่งในสามทัพ"
• ปี ค.ศ. 219 สังหารแฮหัวเอี๋ยน ได้เลื่อนเป็นแม่ทัพเจิงซี (征西将军) แล้วเป็นแม่ทัพหลัง (后将军)
• 「明年卒，追谥刚侯。子叙，早没，无后。」 "ปีต่อมาก็ถึงแก่กรรม ได้สมัญญาหลังตายว่ากังโหว บุตรชายชื่อซฺวี่ตายตั้งแต่ยังเยาว์ ไม่มีผู้สืบสกุล"

ข้อมูลที่พอใช้คาดคะเนได้มีข้อเดียว ฮองตงเป็นนายทหารตำแหน่งจงหลางเจียงของเล่าเปียวมาก่อนปี ค.ศ. 208 แปลว่าในปี 219 เขาเป็นทหารอาชีพมาแล้วอย่างน้อยสิบกว่าปี จะเป็นคนวัยกลางคนหรือวัยชราก็เป็นไปได้ทั้งคู่ แต่ไม่มีบันทึกไหนบอกตัวเลข

คำประเมินในพงศาวดารเองก็ไม่ได้วาดฮองตงเป็นคนแก่ ตันซิ่วสรุปท้ายเล่มว่า 「黄忠、赵云强挚壮猛，并作爪牙，其灌、滕之徒欤？」 "ฮองตงกับจูล่งแข็งแรง ดุดัน ห้าวหาญ เป็นกรงเล็บเขี้ยวเล็บของเจ้านายทั้งคู่ คงเป็นคนแบบเดียวกับกว้านอิง (灌婴) และเถิงกง (滕公) ขุนพลของฮั่นโกโจกระมัง" และบทสรรเสริญขุนนางของอาณาจักรจ๊กก๊กที่หยางซี (杨戏) แต่งไว้ ซึ่งตันซิ่วคัดมาลงในเล่มที่ 45 ก็สรรเสริญฮองตงว่า 「将军敦壮，摧峰登难，立功立事，于时之干。」 "ท่านแม่ทัพหนักแน่นแข็งแรง ทลายแนวหน้าข้าศึก ปีนขึ้นที่ยาก สร้างผลงาน เป็นหลักของยุคนั้น" คำว่า "壮" ทั้งสองแห่งหมายถึงความแข็งแรงห้าวหาญ ใช้พิสูจน์ว่าฮองตงหนุ่มไม่ได้ แต่ก็ไม่ใช่คำที่ใช้กับคนที่ถูกจดจำในฐานะคนแก่

5. "老兵" คำเดียวที่ทำให้ฮองตงแก่

ถ้าภาพขุนพลชรามีรากในพงศาวดารเลย รากนั้นอยู่ในประโยคเดียว และไม่ได้อยู่ในชีวประวัติฮองตง แต่อยู่ในชีวประวัติบิสี (费诗 เฟ่ยซือ) ขุนนางที่เล่าปี่ส่งไปมอบตำแหน่งแม่ทัพหน้าให้กวนอูหลังตั้งตัวเป็นอ๋องแห่งฮันต๋ง

「羽闻黄忠为后将军，羽怒曰：『大丈夫终不与老兵同列！』不肯受拜。」

"กวนอูได้ยินว่าฮองตงได้เป็นแม่ทัพหลัง ก็โกรธว่า 'ชายชาตรีอย่างเราไม่มีวันยืนเรียงแถวเดียวกับ老兵' ไม่ยอมรับตำแหน่ง"

คำว่า 老兵 แปลตรงตัวได้ว่า "ทหารแก่" แต่ในภาษาจีนโบราณยังใช้เป็นคำดูถูกได้ด้วย ทำนอง "ไอ้พลทหารเก่า" คือติที่ชาติกำเนิดและฐานะ ไม่ได้ติที่อายุ บริบทของประโยคเอียงไปทางความหมายหลังมากกว่า เพราะก่อนหน้านั้นขงเบ้งเตือนเล่าปี่ไว้ในชีวประวัติฮองตงว่า 「忠之名望，素非关、马之伦也。而今便令同列」 "ชื่อเสียงของฮองตงไม่เคยอยู่ระดับเดียวกับกวนอูและม้าเฉียว แต่บัดนี้จะให้ยืนเรียงแถวเดียวกัน" เรื่องที่กวนอูขุ่นเคืองคือศักดิ์ศรี ไม่ใช่อายุ บิสีเองก็ปลอบกวนอูด้วยตัวอย่างฮั่นสินที่เป็นคนนอกแต่ได้ตำแหน่งสูงกว่าขุนนางเก่าของฮั่นโกโจ ไม่ได้พูดถึงอายุเลย

นักอ่านจีนรุ่นหลังถกเรื่องนี้กันมาก บางคนอ่านว่าแก่จริง บางคนอ่านว่าเป็นคำด่าเรื่องฐานะ หลักฐานที่มีตัดสินให้ขาดไม่ได้ สิ่งที่พูดได้แน่นอนคือ แม้จะอ่าน 老兵 ว่า "ทหารแก่" ก็ยังไม่มีตัวเลขอายุอยู่ในนั้น

นิยายเลือกอ่านแบบที่ให้ภาพชัดที่สุด และรวมทั้งสองความหมายไว้ด้วยกัน ตอนที่ 73 ของฉบับจีนให้กวนอูว่า 「黄忠何等人，敢与吾同列！大丈夫终不与老卒为伍！」 ส่วนตอนที่ ๕๙ ของฉบับไทยแปลไว้ครบทั้งสองนัย

"แต่ฮองตงคนนี้เปนแต่เชื้อพลทหารชาติตํ่า เปนคนแก่ชราหาควรจะตั้งให้เสมอด้วยเราไม่"

ฉากเดียวกันนี้คือฉากที่บิสีบอกกวนอูว่าเล่าปี่ตั้ง "ทหารเสือทั้งห้า" ซึ่งมีเล่าแยกไว้ในบทความเรื่องห้าทหารเสือ

6. นิยายนับอายุให้ฮองตงอย่างไร และพาเขาไปตายที่ไหน

เมื่อเรียงตัวเลขอายุในนิยายต่อกัน จะเห็นว่าผู้แต่งตั้งใจนับให้ฮองตงแก่ขึ้นตามเวลาอย่างเป็นระบบ

เหตุการณ์ในนิยาย	ฉบับจีน	ฉบับไทย
ปรากฏตัวที่เตียงสา (ราว ค.ศ. 209)	「年近六旬」 ใกล้หกสิบ (ตอนที่ 53)	อายุได้หกสิบปี (ตอนที่ ๔๔)
อาสารบเตียวคับและแฮหัวเอี๋ยน (ค.ศ. 218–219)	「年近七十」「未及七十」 ใกล้เจ็ดสิบ (ตอนที่ 70)	เจ็ดสิบเศษ / อายุแต่เจ็ดสิบปี (ตอนที่ ๕๖–๕๗)
ถูกเกาทัณฑ์ตายในศึกกับง่อก๊ก (ค.ศ. 222)	「臣今年七十有五」 เจ็ดสิบห้า (ตอนที่ 83)	อายุได้ถึงเจ็ดสิบเศษ (ตอนที่ ๖๔)

ตัวเลขทั้งหมดในตารางนี้ไม่มีในพงศาวดารสักตัว และแถวสุดท้ายยังผิดจากพงศาวดารอีกชั้นหนึ่ง ตอนที่ 83 ของฉบับจีนและตอนที่ ๖๔ ของฉบับไทยให้ฮองตงน้อยใจที่พระเจ้าเล่าปี่พูดว่าทหารผู้ใหญ่แก่หมดแล้ว จึงขี่ม้าไปรบกับทัพง่อก๊กจนถูกเกาทัณฑ์ที่ซอกคอ ก่อนตายทูลว่า "อายุข้าพเจ้าได้ถึงเจ็ดสิบเศษ ควรที่จะบังคมลาอยู่แล้ว" แต่《三国志》บันทึกว่าฮองตง 「明年卒」 คือตายในปี ค.ศ. 220 หนึ่งปีหลังศึกเขาเตงกุนสัน สองปีก่อนศึกอิเหลง ไม่ได้ตายในสนามรบ และไม่ได้ไปร่วมศึกกับง่อก๊กเลย

ทำไมนิยายต้องทำให้ฮองตงแก่ คำตอบอยู่ในโครงเรื่อง ฉากเขาเตงกุนสันในนิยายไม่ได้เป็นแค่ฉากรบ มันคือฉาก "คนแก่ที่ใคร ๆ ดูถูกพิสูจน์ตัวเอง" ทุกคนในฉากตั้งแต่จูล่ง เบ้งตัด งักจุ้น ไปจนถึงเตียวคับ ล้วนหัวเราะเยาะความแก่ของฮองตง ชัยชนะจึงหวานกว่าชัยชนะธรรมดา และขงเบ้งก็ได้แสดงความฉลาดในการใช้คน ผ่านการยั่วให้โกรธ การเทียบกับเลียมเภาซึ่งเป็นขุนพลชราที่มีตัวตนจริงในประวัติศาสตร์สมัยจ้านกั๋ว ทำให้ภาพนี้มีรากทางวัฒนธรรมรองรับ

ภาพนี้ติดแน่นจนกลายเป็นวัฒนธรรมจีนสมัยใหม่ งิ้วปักกิ่งเรื่อง《定军山》 ที่มีฮองตงเป็นตัวเอก ถูกถ่ายเป็นภาพยนตร์ในปี ค.ศ. 1905 ซึ่งมักถูกนับว่าเป็นภาพยนตร์จีนเรื่องแรก โดยมีถานซินเผย (谭鑫培) ดาราอุปรากรคนดังแต่งเป็นฮองตง เขาเตงกุนสันตัวจริงก็ยังอยู่ ตั้งอยู่ทางใต้ของอำเภอเหมี่ยน เมืองฮั่นจง มณฑลส่านซี ใกล้ที่ตั้งด่านเองเปงก๋วนโบราณ

คำถามที่พบบ่อย

ฮองตงฆ่าแฮหัวเอี๋ยนจริงไหม?

จริง《三国志·黄忠传》บันทึกว่าฮองตงตีแฮหัวเอี๋ยนที่เขาเตงกุนสันในปี ค.ศ. 219 และ 「一战斩渊」 รบครั้งเดียวก็ฆ่าแฮหัวเอี๋ยนได้ ชีวประวัติหวดเจ้งและ《资治通鉴》ก็บันทึกตรงกัน แต่ภาพดาบเดียวฟันขาดสองท่อนเป็นของนิยาย

ในประวัติศาสตร์ ฮองตงอายุเท่าไรตอนรบที่เขาเตงกุนสัน?

ไม่มีใครรู้ 《三国志》ไม่ได้บันทึกปีเกิดหรืออายุของฮองตงเลย ตัวเลขใกล้หกสิบ เจ็ดสิบเศษ และเจ็ดสิบห้า มาจากนิยายทั้งหมด ข้อมูลที่มีบอกได้แค่ว่าฮองตงเป็นนายทหารของเล่าเปียวมาก่อนปี ค.ศ. 208

ทำไมคนถึงเชื่อว่าฮองตงแก่?

เพราะนิยายวาดไว้อย่างนั้นตลอดเรื่อง และในพงศาวดารมีคำเดียวที่สนับสนุนได้ คือกวนอูเรียกฮองตงว่า "老兵" ใน《三国志·费诗传》 คำนี้แปลได้ทั้ง "ทหารแก่" และเป็นคำดูถูกว่า "พลทหารชั้นต่ำ" บริบทเรื่องศักดิ์ศรีในประโยคนั้นเอียงไปทางความหมายหลังมากกว่า

หวดเจ้งมีส่วนในศึกเขาเตงกุนสันอย่างไร?

หวดเจ้งเป็นคนเสนอให้เล่าปี่ยกไปตีฮันต๋ง และเป็นคนบอกจังหวะโจมตีว่า 「可击矣」 "ตีได้แล้ว" เล่าปี่จึงสั่งให้ฮองตงบุกลงจากที่สูง นิยายแปลงคำนี้เป็นฉากหวดเจ้งโบกธงแดงบนยอดเขา

ฮองตงตายในศึกอิเหลงจริงไหม?

ไม่จริง นิยายให้ฮองตงถูกเกาทัณฑ์ตายในศึกกับง่อก๊กปี ค.ศ. 222 แต่《三国志》บันทึกว่าฮองตงถึงแก่กรรมในปีถัดจากศึกเขาเตงกุนสัน คือปี ค.ศ. 220 ก่อนศึกอิเหลงสองปี

สรุป

ฉากฮองตงที่เขาเตงกุนสันเป็นฉากที่แกนเรื่องจริง ฮองตงนำทัพบุกจากที่สูงตามจังหวะที่หวดเจ้งบอก และทัพของเขาฆ่าแฮหัวเอี๋ยนแม่ทัพใหญ่ฝ่ายโจโฉได้จริงในต้นปี ค.ศ. 219 สิ่งที่นิยายเติมเข้ามาคือภาพขุนพลชรา ขงเบ้งยั่วเรื่องอายุ การเทียบกับเลียมเภา ธงขาวธงแดง และดาบเดียวขาดสองท่อน พงศาวดารไม่ได้บอกอายุฮองตงเลย มีแค่คำว่า "老兵" จากปากกวนอูซึ่งแปลได้หลายทาง ส่วนความตายของฮองตงในศึกกับง่อก๊กก็เป็นเรื่องแต่ง เพราะฮองตงตัวจริงตายในปี ค.ศ. 220 หนึ่งปีหลังชัยชนะที่ทำให้ชื่อของเขาอยู่มาเกือบสองพันปี

แหล่งข้อมูล

• 《三国志·蜀书·黄忠传》 และคำประเมินท้ายเล่ม — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·夏侯渊传》 พร้อมอรรถาธิบายที่อ้าง《魏略》 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·蜀书·法正传》 หวดเจ้งกับคำว่า "可击矣" — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·蜀书·先主传》 ศึกเขาเตงกุนสันในชีวประวัติเล่าปี่ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·张郃传》 แฮหัวเอี๋ยนตายขณะดับไฟ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·蜀书·费诗传》 กวนอูเรียกฮองตงว่า "老兵" — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·蜀书·杨戏传》 บทสรรเสริญขุนนางจ๊กก๊ก — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《资治通鉴》 เล่มที่ 68 ศึกเขาเตงกุนสัน ค.ศ. 219 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 53 ฮองตงที่เตียงสา — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 70 ขงเบ้งยั่วฮองตงเรื่องอายุ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 71 ฮองตงฟันแฮหัวเอี๋ยน — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 73 กวนอูไม่ยอมเรียงแถวกับ "老卒" — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 83 ความตายของฮองตงในนิยาย — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๔๔ ฮองตงอายุหกสิบปี — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๕๖ ฮองตงอาสารบเตียวคับ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๕๗ ศึกเขาเตงกุนสัน — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๕๙ กวนอูกับตำแหน่งทหารเสือ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๖๔ ความตายของฮองตงในนิยาย — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• 定军山 เขาเตงกุนสัน — วิกิพีเดียภาษาจีน
• Dingjun Mountain (film) ภาพยนตร์งิ้วปักกิ่งเรื่องเขาเตงกุนสัน ค.ศ. 1905 — วิกิพีเดียภาษาอังกฤษ