อากงผมเป็นคนเงียบ ไม่ค่อยเล่าอะไรยาว ๆ แต่ทุกครั้งที่พูดถึงบ้านเกิด แววตาของท่านมีความคิดถึงอยู่เสมอ ซัวเถา เป็นคำที่ได้ยินบ่อยมากที่บ้านเรา ทั้งจากอากง พ่อ และแม่ ตั้งแต่ผมจำความได้ แม้ตอนเด็กจะไม่เคยไปเหยียบที่นั่นสักครั้ง แต่กลิ่นอาหารจีนแต้จิ๋วที่แม่ผมทำให้ทาน และเสียงเพลงแต้จิ๋วเก่า ๆ ก็ทำให้เมืองท่าแห่งนี้อยู่ใกล้หัวใจเราเสมอ
ซัวเถา (汕头 — จีนกลาง ซ่านโถว) คือเมืองท่าทางตะวันออกของมณฑลกวางตุ้งที่เดิมเป็นเพียงหมู่บ้านชาวประมงเล็ก ๆ ในเขตอำเภอเท่งไฮ้ (澄海县 — จีนกลาง เฉิงไห่) แต่หลังถูกบังคับเปิดเป็นท่าเรือค้าขายกับต่างชาติในปี ค.ศ.1860 ก็กลายเป็นประตูสู่โลกของชาวแต้จิ๋วทั้งแผ่นดิน ทั้งในแง่การค้า การอพยพลงใต้ และการส่งเงินกลับบ้านผ่านระบบ侨批 (แต้จิ๋ว เกี๊ยวโพย / จีนกลาง เฉียวพี — จดหมายเงินของชาวจีนโพ้นทะเล) จนหล่อหลอมอัตลักษณ์ชาวแต้จิ๋วโพ้นทะเลอย่างเราให้เป็นรูปเป็นร่างอย่างทุกวันนี้
ประเด็นสำคัญ
- ซัวเถาเดิมเป็นหมู่บ้านชื่อ 沙汕头 (แต้จิ๋ว ซัวซัวเถา / จีนกลาง ซาซ่านโถว) ขึ้นกับอำเภอเท่งไฮ้ ไม่ได้มีสถานะเมืองเอกเทศมาแต่ต้น
- ปี ค.ศ.1860 ซัวเถาถูกเปิดเป็นท่าเรือการค้าตามสนธิสัญญาเทียนจิน ทำให้ขึ้นแซงหน้าท่าเรือเจียงลิ้ม (樟林港 — จีนกลาง จางหลิน) เดิม
- ปี ค.ศ.1921 ซัวเถาแยกออกจากเท่งไฮ้อย่างเป็นทางการ กลายเป็นเขตเทศบาลอิสระครั้งแรก
- ซัวเถาเป็นจุดต้นทางหลักของการ "ลงใต้" (下南洋 — แต้จิ๋ว เหี่ยหล่ำเอี๊ย / จีนกลาง เซี่ยหนานหยาง) ของชาวแต้จิ๋วสู่สยามและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
- ปี ค.ศ.2003 เท่งไฮ้ถูกยุบรวมเป็นเขตหนึ่งของซัวเถา ปิดวงจรความสัมพันธ์แม่ลูกที่พลิกกลับหัวกลับหาง
- ลูกหลานแต้จิ๋วในไทย เช่นตระกูลแซ่อึ้ง ยังรักษาภาษา อาหาร และพิธีไหว้บรรพบุรุษที่สืบรากมาจากดินแดนนี้
จากหมู่บ้านชายฝั่งสู่ท่าเรือที่เปลี่ยนแผนที่แต้จิ๋ว
ก่อนจะมาเป็นเมืองใหญ่ที่ลูกหลานแต้จิ๋วทั่วโลกรู้จัก ซัวเถาแทบไม่มีชื่อปรากฏในเอกสารราชการเลยด้วยซ้ำ พื้นที่แถบนี้ในสมัยราชวงศ์หมิงก่อนปี ค.ศ.1563 ยังไม่มีสถานะทางปกครองเป็นของตัวเอง แต่กระจัดกระจายอยู่ใต้เขตแดนสามอำเภอคือไฮ้เอี๊ย (海阳县 — จีนกลาง ไห่หยาง) เก๊กเอี๊ย (揭阳县 — จีนกลาง เจียหยาง) และเหรียวเพ้ง (饶平县 — จีนกลาง เหราผิง) จนกระทั่งปีที่ 42 แห่งรัชศกเจียจิ้ง (嘉靖 — แต้จิ๋ว เกียเจ๋ง) คือปี ค.ศ.1563 ราชสำนักจึงอนุมัติให้ตั้งอำเภอเท่งไฮ้ขึ้น โดยรวมเจ็ดตำบลจากสามอำเภอเดิมเข้าด้วยกัน ชื่อ 澄海 แปลตรงตัวว่า "ทำให้ไอทะเลสงบ" สะท้อนว่าจุดประสงค์การตั้งอำเภอคือปราบปรามโจรสลัดและความไม่สงบชายฝั่ง ไม่ใช่เพื่อส่งเสริมเศรษฐกิจแต่อย่างใด
ผมมองว่าตรงนี้แหละที่น่าสนใจที่สุด เพราะที่ตั้งศูนย์กลางการปกครองในตอนนั้นเลือกหมู่บ้านเพ็กบ่วง (辟望村 — จีนกลาง ปี้ว่าง) ไม่ใช่ท่าเรือเจียงลิ้มที่คึกคักกว่า หรือหมู่บ้านซัวเถาที่ยังเป็นเพียงหมู่บ้านประมงเล็ก ๆ ในเขตตำบลพ่งจิว (蓬州都 — จีนกลาง เผิงโจว) คนสมัยก่อนคงไม่มีใครคิดว่าหมู่บ้านชายทะเลเล็ก ๆ แห่งนี้จะกลายเป็นประตูสู่โลกในอีกสามร้อยปีถัดมา ความเปลี่ยนแปลงที่แท้จริงเกิดขึ้นหลังสนธิสัญญาเทียนจินปี ค.ศ.1858 ที่ระบุให้แต้จิ๋ว (潮州 — จีนกลาง เฉาโจว) เป็นเมืองท่าเปิด แต่ชาวเมืองแต้จิ๋วต่อต้านชาวต่างชาติอย่างหนัก ฝ่ายต่างชาติจึงหันมาเลือกซัวเถาซึ่งปลอดภัยกว่า ด่านศุลกากรแต้ไฮ้กวง (潮海关 — จีนกลาง เฉาไห่กวน) ตั้งขึ้นบนเกาะหม่าซื่อ (妈屿 — จีนกลาง หมาอวี่) ในวันที่ 1 มกราคม ค.ศ.1860 ถือเป็นการเปิดท่าซัวเถาอย่างเป็นทางการ นี่คือจุดเปลี่ยนที่ทำให้แผ่นดินแต้ซัว (潮汕 — จีนกลาง เฉาซ่าน)ทั้งหมดถูกดึงเข้าสู่โลกาภิวัตน์แบบไม่ทันตั้งตัว
ซัวเถากับเท่งไฮ้ ความสัมพันธ์ที่พลิกกลับหัวกลับหาง
หลายคนสงสัยว่าซัวเถาเคยเป็นส่วนหนึ่งของเท่งไฮ้จริงไหม คำตอบคือจริงอย่างแน่นอน และความสัมพันธ์นี้ยังสลับขั้วกันหลายรอบตลอดประวัติศาสตร์ ในสมัยราชวงศ์ชิง หมู่บ้านซัวเถาในตอนนั้นยังเป็นเพียงหมู่บ้านธรรมดาใต้ตำบลพ่งจิว ไม่มีสถานะพิเศษใด ๆ กระทั่งหลังเปิดท่าเรือ เศรษฐกิจของซัวเถาโตเร็วจนแซงหน้าศูนย์กลางการปกครองเดิมไปไกล
จุดเปลี่ยนสำคัญคือปี ค.ศ.1921 เมื่อซัวเถาตั้งที่ว่าการเทศบาล (市政厅) และแยกการปกครองออกจากเท่งไฮ้อย่างเป็นทางการ นี่คือครั้งแรกที่ซัวเถามีสถานะปกครองเป็นของตัวเองในระดับเมือง ก่อนหน้านั้นแม้ซัวเถาจะเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจของภูมิภาคแล้ว แต่ในทางปกครองก็ยังอยู่ใต้เท่งไฮ้มานานกว่าหกสิบปี สะท้อนรูปแบบคลาสสิกของเมืองท่าสมัยใหม่ คือเศรษฐกิจวิ่งนำหน้า ระบบปกครองค่อยตามหลัง เรื่องราวยังไม่จบแค่นั้น เพราะปี ค.ศ.1983 เท่งไฮ้ถูกรวมเข้าอยู่ใต้การปกครองของซัวเถา ปี ค.ศ.1994 เท่งไฮ้ยกฐานะเป็นเมืองระดับอำเภอให้ซัวเถาดูแล และสุดท้ายปี ค.ศ.2003 เท่งไฮ้ถูกยุบเป็นเพียงเขตหนึ่งของซัวเถาอย่างสมบูรณ์ อดีต "แม่" กลายเป็น "ลูก" ในที่สุด ผมมองว่าวงจรประวัติศาสตร์แบบนี้สอนให้เห็นว่าศักดิ์ศรีไม่ได้วัดที่ใครเกิดก่อน แต่วัดที่ใครปรับตัวทันโลกมากกว่ากัน
ประตูสู่ 下南洋 จุดเริ่มต้นของชาวแต้จิ๋วในไทย
ก่อนซัวเถาเปิดท่า ชาวแต้จิ๋วที่คิดจะ下南洋 ("ลงใต้" คือการอพยพไปเอเชียตะวันออกเฉียงใต้) ต้องออกเรือจากท่าเรือเจียงลิ้ม ในเขตเท่งไฮ้ทางตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งเคยเป็นท่าเรือสำคัญที่สุดของแถบนี้ในสมัยต้นราชวงศ์ชิง ผู้คนนั่งเรือหัวแดง (红头船 — แต้จิ๋ว อั่งเถ่าจุ๊ง / จีนกลาง หงโถวฉวน) ล่องไปสยาม มลายู สิงคโปร์ และหมู่เกาะอินเดียตะวันออกของดัตช์ แต่เมื่อท่าเรือเจียงลิ้มเริ่มตื้นเขินจากตะกอนทับถม ประกอบกับความต้องการแรงงานจีนในอาณานิคมเปลี่ยนไป จุดออกเรือจึงค่อย ๆ ย้ายลงมาทางใต้สู่ ซัวซัวเถา บริเวณที่แม่น้ำสาขาตะวันตกของหั่งกัง (韩江 — จีนกลาง ฮั่นเจียง) มาบรรจบกับแม่น้ำบ๊วยโคย (梅溪 — จีนกลาง เหมยซี)
พอซัวเถาเปิดท่าเรืออย่างเป็นทางการ เส้นทางลงใต้ของชาวแต้จิ๋วก็เปลี่ยนศูนย์กลางไปอย่างสิ้นเชิง ด้วยร่องน้ำลึกและการเชื่อมต่อทางบกที่สะดวกกว่า ชาวเท่งไฮ้ แต้อัว (潮安 — จีนกลาง เฉาอัน) เก๊กเอี๊ย เหรียวเพ้ง และเตี่ยเอี๊ย (潮阳 — จีนกลาง เฉาหยาง) เปลี่ยนมาใช้เรือกลไฟออกจากซัวเถาแทน ระยะเวลาเดินทางที่เคยนับเป็นเดือนในยุคเรือหัวแดงก็ย่นลงเหลือเพียงสัปดาห์ นี่คือเหตุผลที่ผมอยากย้ำกับคนรุ่นใหม่ว่า คำว่า "แต้ซัว" ในฐานะภูมิภาคหนึ่งเดียว แท้จริงแล้วก่อตัวขึ้นจากบทบาทท่าเรือของซัวเถาที่รวมเส้นทางออกทะเลอันกระจัดกระจายของสามเหลี่ยมปากแม่น้ำหั่งกังให้กลายเป็นประตูเดียวร่วมกัน
侨批 สายใยเงินและจดหมายที่ผูกซัวเถากับลูกหลานโพ้นทะเล
ถ้าจะมีสิ่งหนึ่งที่อธิบายได้ดีที่สุดว่าทำไมซัวเถาถึงสำคัญกับชาวแต้จิ๋วทั่วโลก ผมคิดว่าคือระบบเกี๊ยวโพย (侨批 — จดหมายเงินที่รวมการส่งเงินกับข่าวสารครอบครัวไว้ในฉบับเดียว คำว่า 批 ในภาษาแต้จิ๋วแปลว่าจดหมาย) ชาวแต้จิ๋วในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้จะส่งเงินและจดหมายผ่านสำนักงานเกี๊ยวโพยในท้องถิ่นของตน รวบรวมแล้วขนส่งทางเรือมาที่ซัวเถา จากนั้นสำนักงานเกี๊ยวโพยในซัวเถาจะกระจายต่อไปยังเท่งไฮ้ แต้อัว เก๊กเอี๊ย เหรียวเพ้ง โผวเล้ง (普宁 — จีนกลาง ผู่หนิง) และเตี่ยเอี๊ย สำนักงานเกี๊ยวโพยส่วนใหญ่ตั้งสำนักงานใหญ่อยู่ที่สิงคโปร์และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แล้วเปิดสาขาในเมืองท่าอย่างซัวเถาและแอ้หมึง (厦门 — จีนกลาง เซี่ยเหมิน) ก่อนกระจายต่อไปถึงหมู่บ้านในชนบท
ซัวเถาจึงทำหน้าที่เป็นจุดเปลี่ยนถ่ายมากกว่าจะเป็นบ้านเกิดดั้งเดิมของทุกคน แต่ก็เป็นจุดที่ทุกสายเลือดแต้จิ๋วต้องวิ่งผ่าน ผมเองในฐานะ ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ หรือที่ลูกเพจเรียกกันติดปากว่า MingPaPa ต้องสารภาพว่าทุกครั้งที่ค้นเรื่องเกี๊ยวโพย ใจหนึ่งก็นึกถึงตระกูล แซ่อึ้ง (黄 — แต้จิ๋ว อึ้ง / จีนกลาง หวง) ของเราเอง อากงส่งเงินกลับไปให้ญาติที่เท่งไฮ้ไม่เคยขาด พอถึงรุ่นพ่อผมก็ยังส่งต่อ ผมจำได้ว่าบางครั้งไม่ได้ส่งแค่เงิน แต่ส่งหม้อหุงข้าวและจักรยานกลับไปด้วย เรื่องแบบนี้ไม่ได้เกิดกับครอบครัวเราครอบครัวเดียว แต่เป็นเรื่องร่วมของคนแซ่ตระกูลต่าง ๆ ในไทยที่มีรากจากแต้ซัว ซึ่งพอมาถึงรุ่นผมที่ใช้ชีวิตอยู่ในกรุงเทพฯ และศึกษาประวัติศาสตร์ตระกูลอย่างจริงจัง ก็ยิ่งรู้สึกว่าซัวเถาไม่ใช่แค่ชื่อเมืองในหนังสือ แต่เป็นกุญแจที่ไขให้เข้าใจว่าทำไมบ้านเราถึงมีพิธีไหว้บรรพบุรุษแบบนี้ ทำไมอาม่าถึงพูดสำเนียงแต้จิ๋วแบบนี้ และทำไมชื่อสกุลของบ้านเราถึงเปลี่ยนมาสามรุ่น รุ่นอากงใช้แซ่อึ้ง รุ่นพ่อเปลี่ยนมาใช้นามสกุล "รังษีรัตนา" ตามที่รัฐบาลไทยสมัยนั้นรณรงค์ให้ใช้นามสกุลแทนแซ่ เพราะพ่อคิดว่าจะง่ายกับลูกหลานในอนาคต ส่วนรุ่นผม พี่ชายกับผมเปลี่ยนมาใช้ "ศุภพิทักษ์พงษ์" โดยได้รับอนุญาตจากแม่ แต่ไม่ว่าจะใช้ชื่อสกุลไหน รากของเราก็ยังอยู่ที่แผ่นดินเดียวกัน
ร่องรอยที่ยังเหลืออยู่ในสังคมไทยทุกวันนี้
หากใครได้ไปเดินตลาดเก่าในย่านเยาวราช สำเพ็ง หรือแม้แต่ตลาดจีนในต่างจังหวัดอย่างอุบลราชธานี นครราชสีมา หรือสงขลา จะพบว่าอาหารแต้จิ๋ว ภาษาที่ใช้พูดคุยกันในหมู่คนเฒ่าคนแก่ และพิธีกรรมไหว้เจ้าต่าง ๆ ล้วนสืบสายตรงมาจากวัฒนธรรมแต้ซัวที่มีซัวเถาเป็นประตูส่งออก ผมมองว่านี่คือมรดกที่จับต้องได้มากที่สุด เพราะต่อให้ไม่มีใครเคยไปเหยียบแผ่นดินซัวเถาเลยสักครั้ง ความทรงจำร่วมของชุมชนก็ยังถูกส่งต่อผ่านรสชาติโจ๊กใส ผ่านทำนองเพลงแต้จิ๋วเก่า ๆ และผ่านพิธีเช็งเม้งที่ลูกหลานยังจุดธูปไหว้บรรพบุรุษทุกปี แม้สถานะทางการเมืองของซัวเถาจะเปลี่ยนไปกี่ครั้ง แม้เท่งไฮ้จะเคยเป็นแม่แล้วกลายเป็นลูก แต่สายใยทางวัฒนธรรมที่เชื่อมโยงเรากับแผ่นดินนั้นไม่เคยเปลี่ยนแปลงเลยสักนิด
คำถามที่พบบ่อย
ซัวเถากับแต้จิ๋วต่างกันอย่างไร
ซัวเถาคือชื่อเมืองท่า ส่วนแต้จิ๋วคือชื่อกลุ่มชาติพันธุ์และภาษาของผู้คนในภูมิภาคแต้ซัว ซัวเถาเป็นเพียงหนึ่งในหลายพื้นที่ที่ชาวแต้จิ๋วอาศัยอยู่ แต่ด้วยบทบาทท่าเรือการค้า ซัวเถาจึงกลายเป็นสัญลักษณ์ที่คนทั่วโลกใช้เรียกแทนรากเหง้าแต้จิ๋วโดยรวม
ซัวเถาเคยเป็นส่วนหนึ่งของเท่งไฮ้จริงไหม
จริง ซัวเถาเคยเป็นเพียงหมู่บ้านในตำบลพ่งจิวของอำเภอเท่งไฮ้มานานกว่าสามร้อยปี ก่อนจะแยกตัวเป็นเทศบาลอิสระในปี ค.ศ.1921 และภายหลังกลับกลายเป็นฝ่ายปกครองเท่งไฮ้แทนตั้งแต่ปี ค.ศ.1983 จนเท่งไฮ้กลายเป็นเขตหนึ่งของซัวเถาในปี ค.ศ.2003
ทำไมซัวเถาถึงเป็นประตูสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
เพราะซัวเถามีร่องน้ำลึกเหมาะกับเรือกลไฟขนาดใหญ่ ต่างจากท่าเรือเจียงลิ้มเดิมที่ตื้นเขิน ประกอบกับการเปิดเป็นท่าเรือสนธิสัญญาทำให้มีเส้นทางเดินเรือตรงไปยังสยามและดินแดนอื่น ๆ ในภูมิภาค
คนไทยเชื้อสายแต้จิ๋วมาจากไหน
ส่วนใหญ่สืบเชื้อสายจากอำเภอต่าง ๆ ในเขตแต้ซัว เช่น เท่งไฮ้ เก๊กเอี๊ย เตี่ยเอี๊ย และเหรียวเพ้ง ซึ่งอพยพผ่านท่าเรือซัวเถาลงมาตั้งถิ่นฐานในสยามตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมา
บทสรุป
เมื่อมองย้อนกลับไปทั้งหมด ซัวเถาไม่ได้เป็นเพียงจุดบนแผนที่ แต่เป็นบทบันทึกของการเปลี่ยนผ่านที่ซับซ้อน ตั้งแต่หมู่บ้านชายฝั่งเล็ก ๆ ใต้อำนาจเท่งไฮ้ สู่เมืองท่าที่เปลี่ยนชะตาคนทั้งภูมิภาค และกลายเป็นประตูที่ลูกหลานแต้จิ๋วนับล้านใช้ก้าวออกจากแผ่นดินแม่ไปสร้างชีวิตใหม่ทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ผมในฐานะ MingPaPa เชื่อเสมอว่าการเข้าใจประวัติศาสตร์เมืองท่าแห่งนี้อย่างละเอียด ไม่ใช่เรื่องของวิชาการแห้ง ๆ แต่คือการทำความเข้าใจตัวตนของเราเอง ว่าทำไมครอบครัวแซ่อึ้งของเราถึงพูดแต้จิ๋ว ทำไมถึงไหว้บรรพบุรุษแบบนี้ และทำไมแววตาของอากงที่เป็นคนเงียบ ถึงมีความคิดถึงบ้านเกิดอยู่เสมอ หวังว่าบทความนี้จะช่วยให้ลูกหลานชาวแต้จิ๋วในไทยทุกคน ไม่ว่าจะใช้นามสกุลใดในปัจจุบัน ได้เห็นภาพชัดเจนขึ้นว่ารากเหง้าของเรามาจากที่ใด และยังคงรักษาความทรงจำอันล้ำค่านี้ส่งต่อให้คนรุ่นต่อไปอย่างไม่ขาดสาย
