พระไภษัชยคุรุ คือพระพุทธเจ้าในคติมหายาน ผู้ประทับอยู่ในโลกธาตุไพฑูรย์บริสุทธิ์ทางทิศตะวันออก จีนเรียก 药师佛 (แต้จิ๋ว เอี๊ยะซือฮุก / จีนกลาง เย่าซือฝอ — พระพุทธเจ้าครูแห่งยา) พระสูตรที่พระถังซำจั๋งแปลเป็นภาษาจีนเมื่อ ค.ศ. 650 เล่าว่าพระองค์ตั้งปณิธาน 12 ข้อ ให้ผู้ได้ยินพระนามพ้นจากโรค ความหิว ความมืด และความเห็นผิด มีพระโพธิสัตว์แสงอาทิตย์กับแสงจันทร์อยู่เคียงข้าง และแม่ทัพยักษ์ 12 องค์ปฏิญาณคุ้มครองผู้สวด[1][2] คนไทยรู้จักพระองค์ผ่านอโรคยศาลสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 และผ่านพระกริ่ง[3][4]
ชื่อที่คนไทยค้นหามากที่สุดคือ "พระไภษัชยคุรุ" ส่วนชื่อเต็มที่พบในจารึกและบทความไทยคือพระไภษัชยคุรุไวฑูรยประภา หรือเขียนว่า พระไภษัชยคุรุไวฑูรย์ประภา[5][3] คนไทยเชื้อสายจีนเรียกเอี๊ยะซือฮุก บางแหล่งเรียกพระหมอยา หรือพระพุทธเจ้าแพทย์[4][5] ทุกชื่อหมายถึงพระองค์เดียวกัน
บทความนี้อยู่ในชุด เทพเจ้าจีนและตำนาน เรียบเรียงจากพระสูตรภาษาจีนในฐานข้อมูล CBETA ฉบับแปลของโครงการ 84000 บัญชีคัมภีร์จีนโบราณ หลักฐานศิลปะ และบทความไทย เพื่อแยกให้เห็นว่าข้อใดพระสูตรพูดไว้จริง ข้อใดเป็นประเพณีที่เกิดทีหลัง และข้อใดยังไม่มีหลักฐาน
ห้าข้อที่ควรรู้ก่อนอ่านต่อ
- พระไภษัชยคุรุเป็นพระพุทธเจ้าที่ตรัสรู้แล้วตามพระสูตร ไม่ใช่พระโพธิสัตว์ และไม่ใช่เทพพื้นบ้านจีน[1]
- ปณิธาน 12 ข้อพูดถึงโรคภัยตรง ๆ เพียงสองข้อ ที่เหลือว่าด้วยแสงสว่าง ศีล ความเห็นถูก อาหาร เครื่องนุ่งห่ม และผู้ถูกจองจำ[1]
- คาถายอดนิยม 药师灌顶真言 (แต้จิ๋ว เอี๊ยะซือก่วงเต้งจิงงั้ง / จีนกลาง เย่าซือกว้านติ่งเจินเหยียน — คาถาอภิเษกของพระไภษัชยคุรุ) ไม่อยู่ในสำนวนของพระถังซำจั๋งฉบับพระไตรปิฎก ฉบับสวดที่ใช้กันทุกวันนี้เติมมาจากอีกสำนวนหนึ่ง[1][6][7]
- วันสมโภชเดือน 9 วันที่ 30 ตามจันทรคติไม่มีในพระสูตร เป็นประเพณีของวัดจีน ปี 2569 ตรงกับวันอาทิตย์ที่ 8 พฤศจิกายน[1][8]
- เรื่องสุขภาพทั้งหมดในบทความนี้คือความเชื่อตามคัมภีร์และประเพณี ไม่ใช่วิธีรักษาโรค พระสูตรเองนับการ "ป่วยแล้วไม่มีหมอ หรือได้ยาผิด" เป็นการตายก่อนเวลาข้อแรก[1]
ข้อมูลด่วน: พระไภษัชยคุรุ (药师佛)
| หัวข้อ | รายละเอียด |
|---|---|
| อักษรจีน | 药师佛 · ตัวเต็ม 藥師佛 · พระนามในพระสูตร 药师琉璃光如来[1] |
| แต้จิ๋ว | iêh8 se1 hug8 · เอี๊ยะซือฮุก (สำเนียงเท่งไฮ้ ศิลปวัฒนธรรมใช้รูปเขียนนี้)[4] |
| จีนกลาง | Yàoshī Fó · เย่าซือฝอ[1] |
| สันสกฤต | Bhaiṣajyaguru (ครูแห่งยา) · ชื่อเต็ม Bhaiṣajyaguru-vaiḍūrya-prabha (ครูแห่งยา ผู้มีแสงไพฑูรย์)[9] |
| ชื่อไทยที่พบ | พระไภษัชยคุรุ, พระไภษัชยคุรุไวฑูรยประภา, เอี๊ยะซือฮุก, พระหมอยา, พระพุทธเจ้าแพทย์[4][5][3] |
| ฐานะ | พระพุทธเจ้า (ตถาคต) ประจำโลกธาตุไพฑูรย์บริสุทธิ์ทางทิศตะวันออก[1] |
| ผู้แวดล้อม | พระโพธิสัตว์แสงอาทิตย์ (สุริยประภา) กับแสงจันทร์ (จันทรประภา) และแม่ทัพยักษ์ 12 องค์ องค์ละบริวาร 7,000[1] |
| รูปลักษณ์/ของถือ | พระสูตรไม่บรรยายรูป คัมภีร์พิธีสมัยถังให้มือซ้ายถือภาชนะยา วัดจีนปัจจุบันนิยมมือซ้ายถือหม้อยาหรือบาตรยา มือขวาประทานอภัยหรือประทานพร[10][11] |
| วันสำคัญ | เดือน 9 วันที่ 30 จันทรคติ (九月三十) ตามประเพณีวัดจีน ปี 2569 ตรงกับ 8 พ.ย.[8] |
| ศาสนสถานสำคัญ | ถ้ำโม่เกาคูที่ 220 ตุนหวง, หอพระไภษัชยคุรุในวัดหลิงอิ่นและวัดยงเหอกง, ในไทยคือวัดมังกรกมลาวาส[12][13][14][5] |
| พระสูตรหลัก | 药师琉璃光如来本愿功德经 (ไทโช T450) สำนวนพระถังซำจั๋ง ค.ศ. 650[1][2] |
1. ชื่อ ความหมาย และฐานะในพระสูตร
ชื่อสันสกฤต Bhaiṣajyaguru ประกอบด้วย "ไภษัชย" ที่แปลว่ายาหรือการเยียวยา กับ "คุรุ" ที่แปลว่าครู ชื่อเต็มต่อท้ายด้วย vaiḍūrya-prabha คือ "แสงแห่งไพฑูรย์" อัญมณีสีน้ำเงินที่จีนแปลว่า 琉璃 (แต้จิ๋ว ลิ้วลี้ / จีนกลาง หลิวหลี — ไพฑูรย์)[9] พระสูตรใช้อัญมณีนี้บรรยายพระวรกายว่า "身如琉璃,内外明彻" คือใสดั่งไพฑูรย์ สว่างทั้งภายในและภายนอก[1]
ในภาษาจีน พระนามเต็มตามพระสูตรคือ 药师琉璃光如来 (แต้จิ๋ว เอี๊ยะซือลิ้วลี้กวงยู้ไล้ / จีนกลาง เย่าซือหลิวหลีกวางหรูไหล — ตถาคตครูแห่งยา ผู้มีแสงไพฑูรย์)[1] ส่วนวัดจีนนิยมเรียกในบทสวดว่า 消灾延寿药师佛 (แต้จิ๋ว เซียวไจเอี๋ยงสิ่วเอี๊ยะซือฮุก / จีนกลาง เซียวไจเหยียนโซ่วเย่าซือฝอ — พระไภษัชยคุรุผู้ขจัดภัย ยืดอายุ)[8][15] ชื่อ 大医王佛 (แต้จิ๋ว ไต๋อุยอ๊วงฮุก / จีนกลาง ต้าอีหวังฝอ — พระพุทธเจ้าราชาแห่งหมอ) ก็มีผู้ใช้ แต่พบในแหล่งเดียว[15] ทิเบตเรียกพระองค์ว่า sman gyi lha และญี่ปุ่นเรียก Yakushi[9][16]
พระพุทธเจ้าแห่งทิศตะวันออก
พระสูตรระบุที่ประทับไว้ชัดเจน:
东方去此过十殑伽沙等佛土,有世界名净琉璃,佛号药师琉璃光如来
ทางทิศตะวันออก ห่างจากที่นี่ไปเกินพุทธเกษตรจำนวนเท่าเม็ดทรายในแม่น้ำคงคาสิบสาย มีโลกชื่อไพฑูรย์บริสุทธิ์ พระพุทธเจ้าที่นั่นมีพระนามว่าไภษัชยคุรุไวฑูรยประภาตถาคต[1]
โลกนี้เรียกรวมว่า 东方净琉璃世界 (แต้จิ๋ว ตงฮวงเจ๋งลิ้วลี้สี่ไก่ / จีนกลาง ตงฟางจิ้งหลิวหลีซื่อเจี้ย — โลกไพฑูรย์บริสุทธิ์ทิศตะวันออก) พระสูตรบรรยายว่า "一向清净,无有女人,亦无恶趣,及苦音声" คือบริสุทธิ์โดยตลอด ไม่มีสตรี ไม่มีทุคติ และไม่มีเสียงแห่งความทุกข์ แล้วเทียบว่าความงามของแดนนี้เสมอด้วยสุขาวดีทางทิศตะวันตก[1] ผู้ที่คุ้นกับพระอมิตาภพุทธเจ้าแห่งสุขาวดี จึงเข้าใจภาพนี้ได้ง่าย คือพระพุทธเจ้าสององค์ที่ประทับคนละทิศ
คำว่า "ไม่มีสตรี" สะท้อนคติของสังคมโบราณที่เห็นว่าการเกิดเป็นหญิงมีข้อจำกัดมากกว่า ควรอ่านในบริบทนั้น ไม่ใช่การตัดสินคุณค่าของผู้หญิง
ใครเป็นผู้เล่า และเล่าให้ใครฟัง
ตัวบทเปิดเรื่องว่าพระศากยมุนี "至广严城,住乐音树下" คือเสด็จถึงเมืองไวศาลี ประทับใต้ต้นไม้ชื่อเสียงไพเราะ แล้วพระมัญชุศรีทูลขอให้ตรัสพระนามและปณิธานของพระพุทธเจ้าองค์นี้ "为欲利乐像法转时诸有情故" คือเพื่อประโยชน์ของสรรพสัตว์ในยุคที่พระธรรมเหลือแต่รูปแบบ[1] พูดอีกแบบคือ พระศากยมุนีพุทธเจ้า เป็นผู้เล่า และพระมัญชุศรีโพธิสัตว์ เป็นผู้ถาม
ตลอดพระสูตรเรียกพระองค์ด้วยพระคุณนามแบบพระพุทธเจ้า เช่น 如来、应、正等觉 (ตถาคต อรหันต์ สัมมาสัมพุทธะ)[1] ข้อนี้คือหลักฐานตรงที่สุดว่าพระองค์เป็นพระพุทธเจ้า ไม่ใช่พระโพธิสัตว์ ส่วนสำนวนแปลภายหลังของ 义净 (แต้จิ๋ว หงีเจ๋ง / จีนกลาง อี้จิ้ง — พระภิกษุนักแปลสมัยถัง) ขยายเรื่องเป็นพระพุทธเจ้าเจ็ดพระองค์ทางทิศตะวันออก และพระไภษัชยคุรุคือองค์ที่เจ็ด[17]
2. ที่มาของ 药师经: ต้นฉบับกิลกิตและฉบับแปลจีน
药师经 (แต้จิ๋ว เอี๊ยะซือเก็ง / จีนกลาง เย่าซือจิง — พระสูตรพระไภษัชยคุรุ) ไม่ได้เกิดในจีน หลักฐานชั้นต้นยืนยันว่ามีต้นฉบับสันสกฤตจริง โครงการ 84000 อ้างงานของ Gregory Schopen ว่าในกองคัมภีร์ที่ขุดได้จากสถูปที่กิลกิต (ปากีสถานปัจจุบัน) มีพระสูตรนี้อย่างน้อย 5 ฉบับ แบ่งได้ 2 สำนวน หมุนเวียนใช้ในราวคริสต์ศตวรรษที่ 5–6 และศานติเทวะยังยกข้อความจากพระสูตรนี้ไปใช้ในศิกษาสมุจจัย แสดงว่าในอินเดียยังรู้จักกันดีถึงศตวรรษที่ 8[9]
ฉบับทิเบตแปลในต้นศตวรรษที่ 9 พระไตรปิฎกทิเบตจัดไว้ในหมวดกริยาตันตระ แม้ผู้แปลของ 84000 จะเห็นว่าตัวบทไม่มีลักษณะตันตระชัดเจน และฉบับทิเบตนี้ไม่มีคาถาในตัวพระสูตร คาถาแยกอยู่ในคัมภีร์อีกเล่มหนึ่ง[9]
ฉบับแปลจีนห้าสำนวน เหลือสี่
| สมัย | ผู้แปล | ชื่อคัมภีร์ | เลขไทโช | ปี ค.ศ. |
|---|---|---|---|---|
| จิ้นตะวันออก | ศรีมิตร (帛尸梨蜜多罗) | 佛说灌顶拔除过罪生死得度经 (灌顶经 ผูกที่ 12) | T1331 | ต้นศตวรรษที่ 4 (ตามบัญชีรุ่นหลัง)[18][9] |
| หลิวซ่ง | ฮุ่ยเจี่ยน (慧简) | 灌顶经 1 ผูก (ชื่ออื่น 药师琉璃光经) ไม่เหลือเป็นฉบับแยก | — | 457[19] |
| สุย | ธรรมคุปต์ (达摩笈多) | 佛说药师如来本愿经 | T449 | 615/616[20][21][9] |
| ถัง | พระถังซำจั๋ง (玄奘) | 药师琉璃光如来本愿功德经 | T450 | 650[1][2] |
| ถัง | 义净 | 药师琉璃光七佛本愿功德经 2 ผูก | T451 | 707[17][22] |
สำนวนที่เป็นฐานของฉบับสวดในวัดจีนทุกวันนี้คือของ 玄奘 (แต้จิ๋ว เฮี้ยงจั่ง / จีนกลาง เสวียนจั้ง — พระภิกษุนักแปลสมัยถังที่คนไทยรู้จักในชื่อพระถังซำจั๋ง)[7] บัญชีคัมภีร์สมัยถังบันทึกว่าแปลเสร็จ "永徽元年五月五日于大慈恩寺翻经院译" คือวันที่ 5 เดือน 5 ปีหย่งฮุยที่ 1 (ค.ศ. 650 ตรงกับ พ.ศ. 1193) ที่สำนักแปลคัมภีร์วัดต้าฉือเอิน[2] ท่านผู้นี้คือผู้แปลปรัชญาปารมิตาหฤทัยสูตร ฉบับจีนด้วย[23]
สำนวนของ 义净 แปลในฤดูร้อนปี ค.ศ. 707 ภายในพระราชวัง บัญชีคัมภีร์บันทึกว่า "时帝亲御法筵手自笔受" คือจักรพรรดิเสด็จมาประทับในพิธีและทรงจดคำแปลด้วยพระหัตถ์เอง[22] ส่วนปีของธรรมคุปต์ บัญชีจีนให้วันที่ 8 เดือน 12 ปีต้าเย่ที่ 11 ซึ่งนับปีจีนคือ 615 แต่วันนั้นตกต้นปี 616 ตามปฏิทินสากล 84000 จึงเขียนว่า 616[21][9]
ข้อถกเถียง: สำนวนแรกเรียบเรียงในจีนหรือไม่
บัญชีคัมภีร์เก่าที่สุดที่ตรวจได้คือ 出三藏记集 (บันทึกรวมว่าด้วยการแปลพระไตรปิฎก รวบรวมต้นศตวรรษที่ 6) จัด "灌顶经一卷(一名药师琉璃光经)" ไว้ในหมวด "新集疑经伪撰杂录" ซึ่งเป็นหมวดคัมภีร์ที่น่าสงสัยว่าแต่งขึ้นในจีน และระบุว่าภิกษุ 慧简 (แต้จิ๋ว หุยกั้ง / จีนกลาง ฮุ่ยเจี่ยน — ภิกษุจีนสมัยหลิวซ่ง) "依经抄撰" คือคัดเรียบเรียงจากพระสูตรเมื่อปี 457[19] ผู้รวบรวมยังหมายเหตุไว้ว่า "此经后有续命法,所以偏行于世" คือพระสูตรนี้มีวิธีต่อชีวิตอยู่ท้ายเล่ม จึงแพร่หลายในสังคม[19]
บัญชีรุ่นหลังกลับนับสำนวนเดียวกันว่าเป็นงานของศรีมิตรในต้นศตวรรษที่ 4[21][9] ข้อสรุปที่หลักฐานรองรับคือ แก่นของพระสูตรมีต้นฉบับสันสกฤตจริง[9] ส่วนสำนวนในชุด 灌顶经 คือจุดที่นักรวบรวมคัมภีร์จีนโบราณเองเคยสงสัยว่าเรียบเรียงในจีน[19]
3. ปณิธาน 12 ข้อของพระไภษัชยคุรุ
หัวใจของพระสูตรคือ 十二大愿 (แต้จิ๋ว จั๊กหยีไต๋เงี่ยง / จีนกลาง สือเอ้อร์ต้าย่วน — ปณิธานใหญ่ 12 ข้อ) ที่พระไภษัชยคุรุตั้งไว้ขณะยังบำเพ็ญเป็นพระโพธิสัตว์ ทุกข้อขึ้นต้นด้วย "愿我来世得菩提时" คือ "ขอให้เมื่อข้าพเจ้าบรรลุโพธิญาณในชาติหน้า"[1] ตารางนี้สรุปตามสำนวนพระถังซำจั๋ง
| ข้อ | ถ้อยคำสำคัญจากพระสูตร | ใจความ |
|---|---|---|
| 1 | 自身光明 · 令一切有情,如我无异 | กายของพระองค์รุ่งเรืองส่องโลกทั้งหลาย และให้สรรพสัตว์เป็นเช่นพระองค์[1] |
| 2 | 身如琉璃 · 幽冥众生,悉蒙开晓 | กายใสดั่งไพฑูรย์ ผู้อยู่ในที่มืดได้รับแสงสว่าง[1] |
| 3 | 皆得无尽所受用物 | สรรพสัตว์ไม่ขาดแคลนเครื่องใช้สอย[1] |
| 4 | 悉令安住菩提道中 · 皆以大乘而安立之 | ผู้หลงทางได้กลับสู่ทางแห่งการตรัสรู้ และเข้าสู่มหายาน[1] |
| 5 | 得不缺戒 · 还得清净 | ผู้ประพฤติพรหมจรรย์มีศีลไม่ขาด ผู้ล่วงศีลกลับบริสุทธิ์[1] |
| 6 | 诸根完具,无诸疾苦 | ผู้มีกายพิการหรือเจ็บป่วยต่าง ๆ ได้อวัยวะครบ ไม่มีโรคภัย[1] |
| 7 | 众病逼切,无救无归,无医无药 | ผู้ป่วยไร้ที่พึ่ง ได้ยินพระนามแล้วพ้นโรค กายใจเป็นสุข[1] |
| 8 | 转女成男 | หญิงที่ทุกข์จากความเป็นหญิงได้เกิดเป็นชาย[1] |
| 9 | 出魔羂网 · 置于正见 | พ้นบ่วงมาร กลับสู่ความเห็นถูก[1] |
| 10 | 王法所录 · 解脱一切忧苦 | ผู้ต้องโทษถูกจองจำพ้นจากทุกข์[1] |
| 11 | 先以上妙饮食 · 后以法味 | ผู้หิวได้อาหารก่อน แล้วจึงได้รสแห่งธรรม[1] |
| 12 | 贫无衣服 · 上妙衣服 | ผู้ไร้เครื่องนุ่งห่มได้เสื้อผ้าและเครื่องประดับ[1] |
ถ้านับตามตัวบท มีเพียงข้อ 6 กับข้อ 7 ที่พูดถึงโรคภัยตรง ๆ[1] ฉายา "พระหมอยา" จึงมาจากสองข้อนี้เป็นหลัก ส่วนอีกสิบข้อพูดถึงปัจจัยสี่ ศีล ปัญญา และความยุติธรรม ภาพของพระไภษัชยคุรุในพระสูตรจึงกว้างกว่า "หมอรักษาโรค" มาก คือพระพุทธเจ้าที่ตั้งใจช่วยทุกข์ทุกด้านของชีวิต
ข้อ 7 คือข้อที่คนจดจำมากที่สุด:
若诸有情,众病逼切,无救无归,无医无药,无亲无家,贫穷多苦
หากสรรพสัตว์ใดถูกโรคทั้งหลายบีบคั้น ไม่มีผู้ช่วย ไม่มีที่พึ่ง ไม่มีหมอ ไม่มียา ไม่มีญาติ ไม่มีบ้าน ยากจนและทุกข์มาก (ตัวบทต่อว่า เมื่อชื่อของข้าพเจ้าผ่านหูเพียงครั้งเดียว โรคจะหาย กายใจเป็นสุข)[1]
ข้อ 8 ควรอ่านในบริบทเดียวกับเรื่อง "ไม่มีสตรี" ในพุทธเกษตร คือคติของยุคโบราณ ไม่ใช่คำสอนให้ดูแคลนผู้หญิง
4. เลข 49 กับพิธีต่อชีวิตในพระสูตร
บัญชีคัมภีร์จีนต้นศตวรรษที่ 6 บันทึกไว้แล้วว่าพระสูตรนี้แพร่หลายเพราะมีวิธีต่อชีวิต[19] ผู้อธิบายวิธีนี้ในพระสูตรคือ 救脱菩萨 (แต้จิ๋ว กิ่วถุกผ่อสัก / จีนกลาง จิ้วทัวผูซ่า — พระโพธิสัตว์ผู้ช่วยให้หลุดพ้น) ซึ่งเล่าว่าคนป่วยหนักใกล้ตายจะเห็นทูตของพญายมมานำวิญญาณไปพิจารณา
然诸有情,有俱生神,随其所作,若罪若福,皆具书之,尽持授与琰魔法王
สรรพสัตว์ทั้งหลายมีเทพที่เกิดพร้อมตัว คอยจดการกระทำทั้งบาปและบุญไว้ทั้งหมด แล้วนำไปมอบแด่พญายมราช[1]
หากญาติและมิตรช่วยกันพึ่งพระไภษัชยคุรุ นิมนต์พระสงฆ์สวดพระสูตร "然七层之灯,悬五色续命神幡" คือจุดตะเกียงเจ็ดชั้นและแขวนธงห้าสี วิญญาณอาจกลับคืนได้ในวันที่ 7, 21, 35 หรือ 49 เหมือนตื่นจากฝัน และจดจำผลแห่งกรรมของตนได้ชัด จึงไม่กล้าทำบาปอีก[1] ธงนี้เรียกว่า 续命神幡 (แต้จิ๋ว ซกเหมงซิ้งพวง / จีนกลาง ซวี่มิ่งเสินฟาน — ธงศักดิ์สิทธิ์ต่อชีวิต)
วิธีทำตามตัวบท
เมื่อพระอานนท์ถามว่าต้องบูชาอย่างไร พระโพธิสัตว์ตอบเป็นขั้นตอน[1]
若有病人,欲脱病苦,当为其人,七日七夜,受持八分斋戒……读诵此经四十九遍;然四十九灯;造彼如来形像七躯,一一像前各置七灯,一一灯量大如车轮,乃至四十九日,光明不绝;造五色彩幡,长四十九搩手,应放杂类众生至四十九
หากมีผู้ป่วยต้องการพ้นจากโรค ให้ถือศีลแปดแทนผู้นั้นเจ็ดวันเจ็ดคืน … สวดพระสูตรนี้ 49 จบ จุดตะเกียง 49 ดวง สร้างพระรูปของพระตถาคตองค์นั้นเจ็ดองค์ หน้าแต่ละองค์ตั้งตะเกียงเจ็ดดวง แต่ละดวงใหญ่เท่าล้อเกวียน ให้สว่างต่อเนื่องถึง 49 วัน ทำธงห้าสียาว 49 คืบ และปล่อยสัตว์นานาชนิด 49 ตัว[1]
ตัวเลข 7 กับ 49 (เจ็ดคูณเจ็ด) จึงเป็นโครงของพิธีทั้งหมด ส่วนรายละเอียดต่างกันบ้างตามสำนวน เช่น ความยาวธง สำนวนพระถังซำจั๋งว่า 49 คืบ สำนวนธรรมคุปต์และ 灌顶经 ว่า 49 ฉื่อ (ศอกจีน) ส่วนสำนวน 义净 ให้ทำธงหลากสี 49 ผืน กับธงยาวอีกผืนยาว 49 ฉื่อ โดยไม่ระบุว่าห้าสี[1][20][18][6]
ภัยของบ้านเมือง และการตายก่อนเวลาเก้าแบบ
พระสูตรขยายพิธีเดียวกันไปถึงระดับรัฐ ถ้ากษัตริย์เผชิญภัยเจ็ดอย่าง คือโรคระบาด ข้าศึกรุกราน กบฏภายใน ดาวผิดปกติ สุริยุปราคาและจันทรุปราคา ลมฝนผิดฤดู และฝนแล้ง ให้ปล่อยนักโทษและบูชาแบบเดียวกัน[1]
จากนั้นจึงอธิบาย "การตายก่อนเวลาเก้าแบบ" ข้อแรกคือ "得病虽轻,然无医药及看病者,设复遇医,授以非药,实不应死而便横死" คือป่วยไม่หนัก แต่ไม่มียาและไม่มีคนดูแล หรือพบหมอแต่ได้ยาผิด ทั้งที่ไม่ควรตายก็ตาย[1] ข้อเดียวกันยังรวมถึงคนที่เชื่อหมอผีทำนายเคราะห์ แล้วฆ่าสัตว์เซ่นเพื่อขอต่ออายุ ซึ่งพระสูตรว่าในที่สุดก็ไม่ได้อายุยืน[1] ที่เหลืออีกแปดแบบคือ ถูกลงโทษตามกฎหมายบ้านเมือง หลงสนุกล่าสัตว์และเมาสุราจนถูกอมนุษย์ดูดพลัง ไฟไหม้ จมน้ำ ถูกสัตว์ร้ายทำร้าย ตกจากที่สูง ยาพิษและคุณไสย และอดอาหาร[1]
ผู้เขียนเห็นว่าข้อนี้สำคัญ เพราะพระสูตรแห่งการรักษาโรคเองนับการไม่มีหมอและการได้ยาผิดเป็นภัยข้อแรก การสวดบูชาจึงไม่ได้ถูกวางไว้แทนการรักษา
5. สองพระโพธิสัตว์ และแม่ทัพยักษ์ 12 องค์
พระสูตรระบุว่าในพุทธเกษตรของพระองค์ "有二菩萨摩诃萨:一名日光遍照,二名月光遍照" คือมีพระมหาโพธิสัตว์สององค์ผู้เป็นหัวหน้าในหมู่พระโพธิสัตว์ที่นั่น[1] ได้แก่ 日光遍照菩萨 (แต้จิ๋ว ยิกกวงเปี่ยงเจี่ยผ่อสัก / จีนกลาง รื่อกวางเปี้ยนจ้าวผูซ่า — พระโพธิสัตว์แสงอาทิตย์ส่องทั่ว) และ 月光遍照菩萨 (แต้จิ๋ว เงวะกวงเปี่ยงเจี่ยผ่อสัก / จีนกลาง เยว่กวางเปี้ยนจ้าวผูซ่า — พระโพธิสัตว์แสงจันทร์ส่องทั่ว) ไทยเรียกตามสันสกฤตว่าพระสุริยประภากับพระจันทรประภา เมื่อรวมกับพระไภษัชยคุรุเรียกว่า 东方三圣 (แต้จิ๋ว ตงฮวงซังเส่ง / จีนกลาง ตงฟางซานเซิ่ง — สามองค์ศักดิ์สิทธิ์แห่งทิศตะวันออก)[1]
ชื่อสององค์นี้ต่างกันตามสำนวน 灌顶经 ใช้ "日曜" กับ "月净" สำนวนธรรมคุปต์ใช้ "日光" กับ "月光"[18][20] และหน้าแนะนำวัดหลิงอิ่นเรียก "日光天子" กับ "月光天子"[13]
แม่ทัพยักษ์ 12 องค์
ในที่ประชุมฟังธรรมมี 十二神将 (แต้จิ๋ว จั๊กหยีซิ้งเจี่ยง / จีนกลาง สือเอ้อร์เสินเจี้ยง — แม่ทัพเทพ 12 องค์) ซึ่งพระสูตรเรียกว่าแม่ทัพยักษ์
尔时,众中有十二药叉大将,俱在会坐,所谓:宫毗罗大将,伐折罗大将,迷企罗大将,安底罗大将,頞你罗大将,珊底罗大将,因达罗大将,波夷罗大将,摩虎罗大将,真达罗大将,招杜罗大将,毗羯罗大将。此十二药叉大将,一一各有七千药叉以为眷属
ขณะนั้นในที่ประชุมมีแม่ทัพยักษ์สิบสององค์นั่งอยู่ด้วย คือ (รายชื่อสิบสององค์) แม่ทัพยักษ์ทั้งสิบสองนี้ แต่ละองค์มียักษ์เจ็ดพันเป็นบริวาร[1]
12 × 7,000 เท่ากับ 84,000 ตรงกับคัมภีร์พิธีสมัยถังที่เรียกพวกเขาว่าหัวหน้าบริวารแปดหมื่นสี่พัน[10] ยักษ์ในพระสูตรนี้จึงเป็นฝ่ายคุ้มครองผู้สวด ไม่ใช่ยักษ์ร้ายแบบนิทาน ใครอยากรู้ว่ายักษ์ในคติจีนต่างจากภาพยักษ์ที่คนไทยคุ้นอย่างไร อ่านต่อได้ที่ยักษ์จีนกับยักษ์ไทยจักร ๆ วงศ์ ๆ ต่างกันอย่างไร
แม่ทัพทั้งสิบสองปฏิญาณจะคุ้มครองผู้สวดพระสูตรหรือพระนาม และสอนวิธีขอความช่วยเหลือไว้เองว่า "以五色缕,结我名字,得如愿已,然后解结" คือให้ใช้ด้ายห้าสีผูกเป็นชื่อของพวกเขา เมื่อสมหวังแล้วจึงแก้ปม[1] ด้วยเหตุนี้พระสูตรจึงมีชื่อที่สองว่า "说十二神将饶益有情结愿神咒"[1]
แม่ทัพกับ 12 นักษัตร
พระสูตรไม่ได้ผูกแม่ทัพแต่ละองค์กับปีนักษัตร[1] แต่ภาพจิตรกรรมถ้ำโม่เกาคูที่ 220 ซึ่งมีจารึกปี ค.ศ. 642 วาดแม่ทัพสวมมงกุฎรูปสัตว์ เห็นงู กระต่าย และเสือ สถาบันวิจัยตุนหวงอธิบายว่าสัตว์เหล่านี้สอดคล้องกับ 12 นักษัตร[12] แปลว่าการผูกกับนักษัตรเกิดขึ้นในงานศิลปะตั้งแต่ต้นราชวงศ์ถัง แม้ไม่อยู่ในตัวพระสูตร
ปัญหาคือระบบที่ใช้ไม่ตรงกัน วิกิพีเดียอังกฤษระบุว่าระบบจีนนับย้อน คือ 宫毗罗 เป็นหมู ไล่ไปจน 毗羯罗 เป็นหนู ส่วนระบบญี่ปุ่นนับตรง คือ 宫毗罗 เป็นหนู และ 毗羯罗 เป็นหมู[16] ที่ญี่ปุ่นมีชุดแม่ทัพปั้นดินสมัยเท็มเปียวที่วัดชินยะคุชิจิ เมืองนาระ ซึ่งเป็นสมบัติชาติ และการใส่รูปสัตว์บนศีรษะนิยมขึ้นตั้งแต่สมัยคามากุระ[24] ใครที่เห็นตำรา "แม่ทัพประจำปีเกิด" จึงควรถามก่อนว่าใช้ระบบไหน
6. รูปลักษณ์และของถือ ดูอย่างไรว่าเป็นพระไภษัชยคุรุ
ข้อแรกที่ควรรู้คือพระสูตรไม่ได้บรรยายหน้าตาของพระองค์ บอกเพียงว่าผู้จะบูชา "应先造立彼佛形像,敷清净座而安处之" คือให้สร้างพระรูปก่อน แล้วตั้งบนอาสนะที่สะอาด[1] ของถือที่คนคุ้นตาทุกวันนี้จึงมาจากคัมภีร์พิธีและงานช่างรุ่นหลัง
คัมภีร์พิธีที่อโมฆวัชระ (Amoghavajra) แปลในสมัยถังกำหนดว่า "如来左手令执药器,亦名无价珠,右手令作结三界印,一著袈裟结跏趺坐,令安莲华台" คือมือซ้ายถือภาชนะยา ซึ่งเรียกอีกชื่อว่าแก้วมณีหาค่ามิได้ มือขวาทำมุทรา ห่มจีวร นั่งขัดสมาธิบนฐานบัว มีพระโพธิสัตว์แสงอาทิตย์กับแสงจันทร์อยู่ในรัศมี และมีแม่ทัพสิบสองอยู่ใต้ฐาน[10]
หลักฐานตามลำดับเวลา
| สมัย | ที่พบ | ลักษณะ |
|---|---|---|
| ค.ศ. 642 | ถ้ำโม่เกาคูที่ 220 ตุนหวง ผนังเหนือ | พระไภษัชยคุรุยืนเจ็ดองค์ พระโพธิสัตว์แปดองค์ แม่ทัพสวมเกราะและมงกุฎสัตว์ หน้าพระมีหอตะเกียงแบบจีนกับวงล้อตะเกียงแบบดินแดนตะวันตกของจีน[12][25] |
| ถังตอนปลาย | ถ้ำหยูหลินที่ 25 | ยืนบนบัว มือซ้ายประคองบาตรยาลายหินอ่อนบรรจุเม็ดยา มือขวาถือไม้เท้าห่วงพาดไหล่ มีฉัตรเหนือพระเศียร[26] |
| ค.ศ. 954–955 | ต้าจู๋ เป่ยซาน ช่องที่ 279 | ช่องประดิษฐานพระไภษัชยคุรุสมัยโฮ่วสู่[27] |
| ราว ค.ศ. 1319 | จิตรกรรมจากวัดกว่างเซิ่งล่าง ปัจจุบันอยู่พิพิธภัณฑ์ Metropolitan | นั่งกลาง จีวรแดง มือซ้ายถือบาตร พระโพธิสัตว์ถือจานพระจันทร์และจานพระอาทิตย์ แม่ทัพข้างละหก[28] |
| ปัจจุบัน | วัดจีนในจีนแผ่นดินใหญ่ | ผมขมวด มือซ้ายถือหม้อยา มือขวาปางประทานอภัยหรือประทานพร[11] |
ภาชนะในมือมีสองแบบหลัก คือ 药钵 (แต้จิ๋ว เอี๊ยะปัวะ / จีนกลาง เย่าปอ — บาตรยา) กับ 药壶 (แต้จิ๋ว เอี๊ยะฮู้ / จีนกลาง เย่าหู — หม้อยา)[26][11] ข้อมูลถ้ำหยูหลินและแบบวัดจีนปัจจุบันพบในแหล่งเดียวต่อเรื่อง จึงเป็นตัวอย่าง ไม่ใช่กฎตายตัว ส่วนที่โรงหล่อพระบางแห่งเรียกแบบปัจจุบันว่า "แบบมาตรฐาน" เป็นคำโฆษณาของผู้ขาย[29]
ภาพจิตรกรรมสมัยถังจากถ้ำโม่เกาคูที่ 322 ด้านล่าง ซึ่งวิกิมีเดียคอมมอนส์ระบุว่าเป็นพระไภษัชยคุรุ แสดงแบบยืนที่มือซ้ายประคองบาตรสีขาว และมือขวาถือไม้เท้าที่มีห่วงอยู่ด้านบน มีพระโพธิสัตว์ยืนขนาบสององค์

ระวังสับสนกับพระกษิติครรภ์
ในภาพเก่าบางภาพ พระไภษัชยคุรุถือ 锡杖 (แต้จิ๋ว เสียะเจี๋ยง / จีนกลาง ซีจั้ง — ไม้เท้าห่วงของพระภิกษุ) เหมือนพระกษิติครรภ์ ตี่จั่งอ๊วง[26] วิธีแยกง่าย ๆ อยู่ที่ศีรษะ
| จุดสังเกต | พระไภษัชยคุรุ | พระกษิติครรภ์ |
|---|---|---|
| ฐานะ | พระพุทธเจ้า | พระโพธิสัตว์ในรูปพระภิกษุ |
| ศีรษะ | มีอุษณีษะ ผมขมวด | ศีรษะโล้นแบบพระภิกษุ |
| มือซ้าย | บาตรยาหรือหม้อยา | มักถือแก้วมณี |
| มือขวา | ปางประทานอภัยหรือประทานพร บางภาพถือไม้เท้าห่วง | มักถือไม้เท้าห่วง |
ตารางนี้สรุปจากลักษณะที่บทวิเคราะห์ภาพถ้ำหยูหลินและบทความเรื่องพระประธานในวัดจีนบรรยายไว้[26][11]
แบบเขมรและแบบไทย
งานเขมรสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ต่างจากแบบจีนชัดเจน บทความในศิลปวัฒนธรรมอ้างหม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล ว่ามักทำเป็นพระพุทธรูปทรงเครื่องปางนาคปรก ในพระหัตถ์ที่ประสานเหนือพระเพลามีวัตถุรูปกรวย ซึ่งอาจเป็นยา ดอกไม้ หรือวัชระ บางองค์ทำปางสมาธิในซุ้มเรือนแก้ว พบเป็นบันแถลงที่วัดพระพายหลวง สุโขทัย และในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย[3] ส่วนพระกริ่งปวเรศของไทยเป็นอีกแบบหนึ่ง คือครองจีวรห่มเฉียง ไม่ทรงเครื่อง ปางมารวิชัย พระหัตถ์ซ้ายถือหม้อน้ำมนต์[4]
7. ตำแหน่งในวัดจีน: 三世佛 และ 药师殿
ในวัดจีนจะพบพระไภษัชยคุรุได้สองแบบ แบบแรกอยู่ในพระประธานสามองค์ในอุโบสถใหญ่ ที่เรียกว่า 三世佛 (แต้จิ๋ว ซังสี่ฮุก / จีนกลาง ซานซื่อฝอ — พระพุทธเจ้าสามพระองค์) ชุดที่จัดตามทิศมีพระศากยมุนีอยู่กลาง พระอมิตาภะแทนทิศตะวันตก และพระไภษัชยคุรุแทนทิศตะวันออก[11]
เรื่องซ้ายหรือขวามักทำให้สับสน เพราะแหล่งจีนบางแห่งนับจากมุมพระประธาน บางแห่งนับจากมุมผู้ชม[11] มติชนเขียนจากมุมผู้มาไหว้ว่าที่วัดมังกรกมลาวาส องค์ซ้ายคือพระอมิตาภะ องค์กลางคือพระศากยมุนี และองค์ขวาคือพระไภษัชยคุรุ[5][4] วิธีจำที่ไม่ผิดคือจำว่า "พระไภษัชยคุรุคือองค์ทิศตะวันออก"

แบบที่สองคือหอแยกชื่อ 药师殿 (แต้จิ๋ว เอี๊ยะซือโต่ย / จีนกลาง เย่าซือเตี้ยน — หอพระไภษัชยคุรุ) ซึ่งพบในวัดใหญ่ ที่วัดหลิงอิ่น หางโจว หอนี้เป็นหอที่สามบนแกนกลางของวัด ประดิษฐานพระไภษัชยคุรุกับสองพระโพธิสัตว์[13] ส่วนวัดยงเหอกง ปักกิ่ง ซึ่งเปลี่ยนเป็นวัดพุทธแบบทิเบตเมื่อ ค.ศ. 1744 มีหอพระไภษัชยคุรุเป็นหนึ่งในสี่หอแห่งการศึกษาของวัด[14]
หน้าขายสินค้าของโรงหล่อพระจีนแห่งหนึ่งแสดงชุดเต็มของหอนี้ คือพระไภษัชยคุรุอยู่กลาง สองพระโพธิสัตว์ขนาบ ถัดไปเป็นพระโพธิสัตว์แปดองค์ แม่ทัพสิบสอง และท้าวจตุโลกบาลที่ผนัง[29] ใช้ได้เพียงเป็นตัวอย่างการจัดหอสมัยใหม่
8. พระไภษัชยคุรุช่วยเรื่องอะไร
ถ้าถามตามตัวบท พระสูตรกล่าวว่าผู้บูชาด้วยใจจริง "求长寿得长寿,求富饶得富饶,求官位得官位,求男女得男女" คือขออายุยืนได้อายุยืน ขอความมั่งคั่งได้ความมั่งคั่ง ขอยศตำแหน่งได้ยศตำแหน่ง ขอบุตรได้บุตร[1] ถัดมาพระสูตรยังกล่าวถึงการพ้นจากฝันร้าย ลางร้าย และภัยจากน้ำ ไฟ อาวุธ ยาพิษ ที่สูง และสัตว์ร้าย[1]
กลุ่มคนที่พระสูตรกล่าวถึงโดยตรงมีสามกลุ่ม
- ผู้ป่วยและญาติ ผ่านปณิธานข้อ 6–7 และพิธีต่อชีวิต[1]
- หญิงตั้งครรภ์ พระสูตรว่า "或有女人,临当产时,受于极苦" หากสวดและบูชาด้วยใจจริง "众苦皆除" และบุตรที่เกิดมา "身分具足,形色端正" คือมีอวัยวะครบและรูปงาม[1] ใครสนใจเรื่องการขอบุตรในพระสูตรมหายาน เทียบได้กับเรื่องกวนอิมประทานบุตรในสัทธรรมปุณฑรีกสูตร
- บ้านเมืองที่เกิดภัย ผ่านพิธีที่กษัตริย์ทำเมื่อเกิดโรคระบาดหรือภัยธรรมชาติ[1]
พระสูตรยังสัญญาเรื่องทางใจอีกหลายข้อ เช่น คนตระหนี่ ผู้ผิดศีล หรือผู้มีจิตริษยา ที่ระลึกถึงพระนามได้จะไม่ตกอบาย และผู้ที่ถูกผู้อื่นทำคุณไสยด้วยวิธี "书怨人名,作其形像,以恶咒术而咒诅之" คือเขียนชื่อ ทำหุ่น แล้วสาปแช่ง จะไม่ได้รับอันตราย[1] ผู้ถือศีลแปดที่ยังลังเลว่าจะไปเกิดในสุขาวดีหรือไม่ จะมีพระโพธิสัตว์แปดองค์มานำทาง[1]
ทุกข้อข้างบนคือคำสัญญาในคัมภีร์ศาสนา ไม่ใช่การรักษาทางการแพทย์ งานวิจัยกับผู้ศรัทธาในกรุงเทพฯ พบว่าการสวดพระนามและธารณีช่วยสร้างกำลังใจและความหวัง[30] ศรัทธาเป็นกำลังใจ ไม่ใช่ทางลัดแทนความรับผิดชอบ คนป่วยยังต้องพบหมอ ตรงกับที่พระสูตรเองเตือนไว้[1]
9. วันสมโภชพระไภษัชยคุรุ 2569–2571
พระสูตรไม่ได้กำหนดวันเกิดของพระไภษัชยคุรุ ทั้งสำนวนพระถังซำจั๋งและสำนวนอื่นที่ตรวจก็ไม่พบ[1][20][6][18] วันที่วัดจีนใช้คือเดือน 9 วันที่ 30 ตามปฏิทินจันทรคติ เช่น วัดกวนอินซานในไต้หวันประกาศว่า "2025年11月19日,农历九月三十,为消灾延寿药师佛圣诞"[8] แต่แหล่งที่พบไม่ได้อธิบายว่าวันนี้มีที่มาจากไหน
อีกแหล่งหนึ่งใช้วันที่ 29 เดือน 9 ของปี 2024 ซึ่งเป็นปีที่เดือน 9 มีเพียง 29 วัน[15] ข้อสังเกตว่าวัดใช้วันสุดท้ายของเดือนแทนในปีแบบนี้มาจากการเทียบปฏิทิน ยังไม่พบประกาศวัดที่อธิบายไว้ตรง ๆ ก่อนไปร่วมงานจึงควรตรวจกับประกาศของวัดนั้น
| ปี | วันที่ 30 เดือน 9 (九月三十) | วันที่ 29 เดือน 9 (九月廿九) | หมายเหตุ |
|---|---|---|---|
| 2569 (2026) | อาทิตย์ 8 พ.ย. 2569 | เสาร์ 7 พ.ย. 2569 | เดือน 9 ปีนี้มี 30 วัน[8] |
| 2570 (2027) | ไม่มี (เดือน 9 มี 29 วัน) | พฤหัสบดี 28 ต.ค. 2570 | ใช้วันสุดท้ายของเดือน[15] |
| 2571 (2028) | ไม่มี (เดือน 9 มี 29 วัน) | พุธ 15 พ.ย. 2571 | ใช้วันสุดท้ายของเดือน[15] |
วันนี้ตกปลายเดือน 9 จีน เดือนเดียวกับเทศกาลกินเจ ที่เริ่มวันที่ 1 เดือน 9 แต่เป็นงานคนละเรื่องกัน วันสมโภชพระไภษัชยคุรุเป็นงานของวัดพุทธมหายาน ไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของเทศกาลกินเจ
กิจกรรมในวันสมโภช
วัดจีนจัดพิธีสวดบูชาพระไภษัชยคุรุในช่วงวันนี้[8] ในปี 2025 วัดกวนอินซานจัดกิจกรรมปล่อยสัตว์คืนสู่ธรรมชาติร่วมกับหน่วยงานรัฐและองค์กรวิชาชีพ ตรงกับวันสมโภช[8] ซึ่งสอดคล้องกับคำสั่งในพระสูตรให้ "放杂类众生" คือปล่อยสัตว์นานาชนิด[1]
10. วิธีไหว้และคาถาพระไภษัชยคุรุจากพระสูตร
ขั้นตอนตามพระสูตร
พระสูตรวางขั้นตอนการบูชาไว้ดังนี้[1]
- สร้างหรืออัญเชิญพระรูป ตั้งบนอาสนะสะอาด โปรยดอกไม้ จุดเครื่องหอม และประดับด้วยธงและฉัตร
- ถือศีลแปดเจ็ดวันเจ็ดคืน รับประทานอาหารบริสุทธิ์ อาบน้ำให้สะอาด สวมเสื้อผ้าใหม่
- ทำใจให้ไม่ขุ่นมัว ไม่คิดร้าย แผ่เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา แก่สรรพสัตว์เสมอกัน แล้วเดินเวียนขวารอบพระรูปพร้อมบทสรรเสริญ
- ระลึกถึงปณิธานของพระองค์ สวดพระสูตร ใคร่ครวญความหมาย และอธิบายให้ผู้อื่นฟัง
เรื่องของไหว้ บริบทของศีลแปดกับ "อาหารบริสุทธิ์" ชี้ไปทางอาหารมังสวิรัติ และพระสูตรนับการฆ่าสัตว์เซ่นเพื่อขอต่ออายุเป็นการตายก่อนเวลาแบบแรก[1] การไหว้พระไภษัชยคุรุด้วยเนื้อสัตว์จึงขัดกับตัวบท
เรื่องจำนวนธูป พระสูตรไม่ได้กำหนด และแหล่งที่ตรวจก็ไม่มีวัดใดระบุจำนวนเฉพาะสำหรับพระองค์[1] ผู้ที่ต้องการหลักทั่วไปอ่านได้ในคู่มือไหว้พระไหว้เจ้าใช้ธูปกี่ดอก ส่วนการตั้งบูชาที่บ้าน พระสูตรกล่าวเพียงให้เก็บคัมภีร์ไว้ในถุงผ้าห้าสีบนที่สูงและสะอาด[1] ผังหิ้งพระแบบสมัยใหม่ไม่พบในแหล่งที่ตรวจ
พระนามสำหรับสวด
บทสวดที่ง่ายที่สุดคือการออกพระนาม ขึ้นต้นด้วย 南无 (แต้จิ๋ว นาบู๊ / จีนกลาง นาโม — ขอนอบน้อม)[8][15]
| จีน | พินอิน | จีนกลางเขียนไทย | แต้จิ๋ว |
|---|---|---|---|
| 南无消灾延寿药师佛 | Námó Xiāozāi Yánshòu Yàoshī Fó | นาโม เซียวไจเหยียนโซ่วเย่าซือฝอ | นาบู๊ เซียวไจเอี๋ยงสิ่วเอี๊ยะซือฮุก[8] |
| 南无药师琉璃光如来 | Námó Yàoshī Liúliguāng Rúlái | นาโม เย่าซือหลิวหลีกวางหรูไหล | นาบู๊ เอี๊ยะซือลิ้วลี้กวงยู้ไล้[15] |
คาถา 药师灌顶真言 มาจากไหน
คาถานี้อยู่ในสำนวนของ 义净 ผูกที่สอง ตัวบทเล่าว่าพระไภษัชยคุรุเข้าสมาธิชื่อ "灭除一切众生苦恼" แล้ว "于肉髻中出大光明,光中演说大陀罗尼咒" คือเปล่งแสงจากพระอุษณีษะ และตรัสธารณีในแสงนั้น[6] ตัวคาถาตามฐานข้อมูล CBETA เป็นดังนี้
南谟薄伽伐帝 鞞杀社窭噜 薜琉璃钵喇婆 曷啰阇也 呾他揭多也 阿啰喝帝 三藐三勃陀也 呾侄他 唵 鞞杀逝 鞞杀逝 鞞杀社三没揭帝 莎诃
ธารณีบทนี้เป็นเสียงภาษาอินเดียที่ถอดด้วยอักษรจีน จึงไม่ได้แปลทีละคำ ความหมายโดยประมาณอยู่ในตารางด้านล่าง[6]
ตัวบทเล่าต่อจากคาถาว่า
尔时,光中说此咒已,大地震动,放大光明,一切众生病苦皆除,受安隐乐
เมื่อตรัสคาถานี้ในแสงแล้ว แผ่นดินไหว เกิดแสงสว่างใหญ่ สรรพสัตว์ทั้งปวงพ้นจากความเจ็บป่วย ได้รับความสุขสงบ[6]
พยางค์ 喝 ในคำว่า 阿啰喝帝 ฐานข้อมูล CBETA ใช้อักษรหายากที่แสดงบนหน้าเว็บทั่วไปไม่ได้[6] หนังสือสวดที่ใช้กันทั่วไปเขียนต่างไปเล็กน้อย เช่น 南无 แทน 南谟 ใช้ 怛 แทน 呾 และ 耶 แทน 也 บางตำแหน่ง รวมทั้งเว้นวรรคต่างกัน
ตารางด้านล่างให้เสียงอ่านจีนกลางแบบที่ใช้สวดในวัดจีน แต่ละสำนักออกเสียงต่างกันได้ ช่องความหมายเทียบจากรูปสันสกฤตที่ตำราสวดสมัยใหม่ใช้ ซึ่งยังไม่พบต้นฉบับสันสกฤตของบทนี้ให้เทียบโดยตรง จึงควรถือเป็นความหมายโดยประมาณ
| ท่อนคาถา | พินอิน | จีนกลางเขียนไทย | ความหมายโดยประมาณ |
|---|---|---|---|
| 南谟薄伽伐帝 | ná mó bó qié fá dì | นาโม ปั๋วเฉียฝาตี้ | ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค |
| 鞞杀社窭噜 | pí shā shè jù lū | ผีซาเซ่อ จวี้ลู | ครูแห่งยา (ไภษัชยคุรุ) |
| 薜琉璃钵喇婆 | bì liú lí bō lǎ pó | ปี้หลิวหลี ปัวหล่าผัว | ผู้มีแสงไพฑูรย์ |
| 曷啰阇也 | hè là shé yě | เฮ่อล่าเสอเหย่ | ผู้เป็นราชา |
| 呾他揭多也 | dá tuō jiē duō yē | ต๋าทัวเจียตัวเย | ตถาคต |
| 阿啰喝帝 | ā là hē dì | อาล่าเฮอตี้ | พระอรหันต์ |
| 三藐三勃陀也 | sān miǎo sān bó tuó yē | ซานเหมี่ยวซานปั๋วถัวเย | พระสัมมาสัมพุทธะ |
| 呾侄他 | dá zhí tuō | ต๋าจื๋อทัว | ดังนี้ (ขึ้นตัวมนต์) |
| 唵 | ōng | โอง | โอม |
| 鞞杀逝 鞞杀逝 | pí shā shì pí shā shì | ผีซาซื่อ ผีซาซื่อ | ยา ยา |
| 鞞杀社三没揭帝 | pí shā shè sān mò jiē dì | ผีซาเซ่อ ซานม่อเจียตี้ | ผู้บังเกิดขึ้นแห่งยา |
| 莎诃 | suō hē | ซัวเฮอ | สวาหา (คำปิดมนต์) |
ครึ่งแรกของคาถาคือการออกพระนามและพระคุณ ซึ่งตรงกับพระคุณนามที่พระสูตรใช้เรียกพระองค์ คือตถาคต อรหันต์ สัมมาสัมพุทธะ[1] ตัวมนต์จริงเริ่มหลังคำว่า "ดังนี้"
ทำไมคาถาไม่อยู่ในฉบับพระถังซำจั๋ง
ฉบับสวดที่แพร่หลายทุกวันนี้เกิดจากการต่อสำนวน พระอาจารย์อิ้นกวงเขียนในคำนำการพิมพ์ใหม่ว่า สำนวนพระถังซำจั๋ง "八菩萨名,与说咒一段,二皆阙如" คือขาดทั้งชื่อพระโพธิสัตว์แปดองค์และช่วงที่ตรัสคาถา คนรุ่นก่อนจึงนำชื่อพระโพธิสัตว์แปดองค์จากสำนวนของศรีมิตร และช่วงคาถายาว 428 ตัวอักษรจากสำนวน 义净 มาเติม "令文义周足" คือให้ความหมายครบถ้วน[7] เชิงอรรถของ CBETA ในพระสูตร T450 ก็แสดงว่าช่วงคาถาไม่อยู่ในฉบับพื้นของพระไตรปิฎกไทโช[1]
ข้อนี้ไม่ได้ทำให้คาถาด้อยค่า เพียงแต่ผู้สวดควรรู้ว่ามาจากอีกสำนวนหนึ่ง
11. เอี๊ยะซือฮุกในไทย: อโรคยศาล พระกริ่ง และวัดจีน
พระไภษัชยคุรุเข้าสู่ดินแดนไทยอย่างน้อยสองทาง ทางแรกเก่ากว่ามาก คือผ่านอาณาจักรเขมร ทางที่สองคือผ่านวัดจีนในยุคหลัง ระหว่างสองทางนี้มีพระกริ่งเป็นจุดเชื่อมที่คนไทยคุ้นที่สุด[4][5]
อโรคยศาลของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7
พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 สร้างโรงพยาบาลที่จารึกเรียกว่าอโรคยศาลา พร้อมวิหารประดิษฐานรูปพระไภษัชยคุรุ เปิดรับคนทั้งสี่วรรณะ[3] ทั้งศิลปวัฒนธรรมและมติชนระบุว่ามีทั้งหมด 102 แห่งทั่วราชอาณาจักร[3][5] ปีครองราชย์ที่สองแหล่งให้ไม่ตรงกัน ศิลปวัฒนธรรมเขียน พ.ศ. 1724–1761 พร้อมเครื่องหมายคำถาม ส่วนมติชนเขียน พ.ศ. 1741–1760[3][5]
ในประเทศไทยพบศิลาจารึกโรงพยาบาล 5 หลัก ได้แก่ จารึกด่านประคำ บุรีรัมย์ จารึกเมืองพิมาย นครราชสีมา จารึกปราสาทตาเมือนโต๊จ อำเภอกาบเชิง สุรินทร์ จารึกปราสาท อำเภอปราสาท สุรินทร์ และจารึกสุรินทร์ 2 ทั้งหมดอ่านและแปลโดยชะเอม แก้วคล้าย ตีพิมพ์โดยกรมศิลปากรเมื่อ พ.ศ. 2529[3] ตอนต้นของจารึกเป็นบทสรรเสริญพระพุทธเจ้าและพระไภษัชยคุรุไวฑูรยประภา จึงเป็นหลักฐานชั้นต้นว่าความเชื่อเรื่องพระองค์อยู่ในดินแดนไทยมาตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 18[3] มติชนยังกล่าวถึงพระไภษัชยคุรุศิลปะลพบุรีที่จัดแสดงในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ[5]
พระกริ่ง
ทางที่คนไทยคุ้นที่สุดคือพระกริ่ง ศิลปวัฒนธรรมอธิบายว่าพระกริ่งมีที่มาจากพระไภษัชยคุรุ และพระกริ่งปวเรศสร้างที่วัดบวรนิเวศวิหารโดยสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เมื่อ พ.ศ. 2425 องค์สูงราว 2 นิ้ว ทุกองค์มีจารึกอักษร "ปวร"[4] บทความเดียวกันอ้างสารนิพนธ์ของธนุตม์ ธรรมพิทักษ์ (พ.ศ. 2547) ว่าพระกริ่งปวเรศเคยใช้ทำน้ำพุทธมนต์ในพิธีมุรธาภิเษกช่วงพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษาของรัชกาลที่ 5[4] ข้อมูลนี้พบในแหล่งเดียว
มติชนเล่าว่าคนไทยนำพระกริ่งแช่น้ำ อธิษฐาน แล้วดื่มเพื่อให้หายป่วย เพราะเชื่อว่าพระกริ่งคือพระไภษัชยคุรุองค์เดียวกัน[5] นี่คือคติชาวบ้านไทยที่ไม่มีในพระสูตรจีน และเป็นตัวอย่างชัดว่าความเชื่อเดียวกันเปลี่ยนรูปไปตามวัฒนธรรมที่รับไว้ ส่วนคำโฆษณาว่าพระเครื่องหรือพระบูชาองค์ใด "รักษาโรค" ได้ เป็นความเชื่อและคำอ้างของผู้ขาย ไม่ใช่สิ่งที่พระสูตรหรืองานวิชาการรับรอง
วัดจีนในไทย และงานวิชาการล่าสุด
ที่วัดมังกรกมลาวาส (เล่งเน่ยยี่) พระไภษัชยคุรุเป็นหนึ่งในพระประธานสามองค์ของพระอุโบสถ[5] และมติชนแนะนำวัดทิพยวารีวิหาร (วัดกำโลวยี่) เขตพระนคร ว่าเป็นอีกแห่งที่ไปนมัสการได้ โดยไม่ระบุว่าประดิษฐานอยู่ในหอใด[5] ในช่วงการระบาดของโควิด-19 ปี พ.ศ. 2563 กรมศิลปากรกับกระทรวงวัฒนธรรมอัญเชิญพระไภษัชยคุรุ 6 องค์มาให้ประชาชนสักการะที่พระที่นั่งพุทไธสวรรย์[5]
งานวิจัยในวารสาร มจร พุทธศาสตร์ปริทรรศน์ ปี 2569 สัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูล 26 คนทั้งฝ่ายมหายานและเถรวาท พบว่าการบูชาพระไภษัชยคุรุและพระกริ่งปวเรศต่างใช้ศรัทธาและพิธีกรรมช่วยลดความทุกข์ทางใจ[30]
ส่วนความเชื่อเฉพาะของชุมชนแต้จิ๋ว เช่น วัดหรือพิธีของคนแต้จิ๋วที่ผูกกับพระองค์โดยตรง แหล่งที่ตรวจยังไม่ระบุ ชื่อเอี๊ยะซือฮุกเป็นเสียงแต้จิ๋วที่มีผู้ใช้จริงในภาษาไทย[4] แต่ยังไม่พบหลักฐานว่ามีประเพณีแต้จิ๋วที่ต่างจากวัดจีนทั่วไป
เทียบคติจีนกับคติไทย
| ประเด็น | คติจีน (วัดจีน) | คติไทย |
|---|---|---|
| ฐานะ | พระพุทธเจ้า (ตถาคต)[1] | บทความไทยบางชิ้นเรียกพระโพธิสัตว์[3] |
| รูปแบบ | พระพุทธรูปห่มจีวร ผมขมวด ถือหม้อยาหรือบาตรยา[11] | เขมร-ลพบุรี: ทรงเครื่อง นาคปรก ถือวัตถุรูปกรวย · พระกริ่ง: ปางมารวิชัย ถือหม้อน้ำมนต์[3][4] |
| ตำแหน่ง | องค์ทิศตะวันออกในพระประธานสามองค์ หรือหอแยก[11][13] | วิหารประจำอโรคยศาล · องค์ขวาของพระประธานวัดมังกรฯ[3][5] |
| วิธีบูชา | สวดพระนาม สวดพระสูตร ถือศีล จุดตะเกียง ปล่อยสัตว์[1][8] | แช่พระกริ่งในน้ำ อธิษฐานแล้วดื่ม · น้ำพุทธมนต์[5][4] |
| วันสำคัญ | เดือน 9 วันที่ 30 จันทรคติ[8] | ไม่พบวันเฉพาะในแหล่งไทยที่ตรวจ มีงานพิเศษช่วงโรคระบาด พ.ศ. 2563[5] |
12. ศาสนสถานสำคัญในจีน
ตารางนี้คัดสถานที่ที่มีหลักฐานเกี่ยวกับพระไภษัชยคุรุชัดเจน ทั้งภาพจิตรกรรม รูปสลัก และหอพระ แผนที่ใช้พิกัดระบบ GCJ-02 ของ AMAP (เกาเต๋อ) ซึ่งเป็นระบบแผนที่ที่ใช้ในจีน จุดบนแผนที่บางจุดเป็นระดับเขตท่องเที่ยว ไม่ใช่ตัวถ้ำหรือตัวหอพอดี
| สถานที่ | เมือง | ทำไมสำคัญ | แผนที่ |
|---|---|---|---|
| ถ้ำโม่เกาคูที่ 220 (莫高窟第220窟) | ตุนหวง กานซู่ | ผนังเหนือเป็นภาพพุทธเกษตรตะวันออก มีจารึกปี 642 ภาพพระไภษัชยคุรุเจ็ดองค์ และแม่ทัพมงกุฎสัตว์[12] | เปิดแผนที่ AMAP |
| ถ้ำหยูหลินที่ 25 (榆林窟第25窟) | กว่าโจว กานซู่ | รูปยืนถือบาตรยาเต็มเม็ดยาและไม้เท้าห่วง ตัวอย่างสำคัญของถังตอนปลาย[26] | เปิดแผนที่ AMAP |
| ต้าจู๋ เป่ยซาน ช่องที่ 279 (大足石刻北山佛湾) | ต้าจู๋ ฉงชิ่ง | ช่องพระไภษัชยคุรุ ค.ศ. 954–955 ในแหล่งมรดกโลกต้าจู๋[27] | เปิดแผนที่ AMAP |
| หอพระไภษัชยคุรุ วัดยงเหอกง (雍和宫药师殿) | ปักกิ่ง | หนึ่งในสี่หอแห่งการศึกษาของวัดพุทธแบบทิเบตที่ตั้งเมื่อ ค.ศ. 1744[14] | เปิดแผนที่ AMAP |
| หอพระไภษัชยคุรุ วัดหลิงอิ่น (灵隐寺药师殿) | หางโจว เจ้อเจียง | หอที่สามบนแกนกลางของวัด (สร้างใหม่) ประดิษฐานพระไภษัชยคุรุกับสองพระโพธิสัตว์[13] | เปิดแผนที่ AMAP |
| วัดกว่างเซิ่งล่าง (广胜寺下寺) | หงต้ง ซานซี | ต้นทางจิตรกรรมพุทธเกษตรพระไภษัชยคุรุสมัยหยวน ปัจจุบันอยู่พิพิธภัณฑ์ Metropolitan[28] | เปิดแผนที่ AMAP |
นอกจีนแผ่นดินใหญ่ สถานที่ที่ควรรู้คือวัดชินยะคุชิจิ เมืองนาระ ประเทศญี่ปุ่น ที่มีแม่ทัพสิบสองปั้นดินเป็นสมบัติชาติ[24] วัดมังกรกมลาวาส กรุงเทพฯ[5] และปราสาทตาเมือนโต๊จ จังหวัดสุรินทร์ ซึ่งเป็นที่พบจารึกอโรคยศาล[3]
13. ความเชื่อกับหลักฐาน: เรื่องที่คนไทยมักเข้าใจผิด
ส่วนนี้รวมข้อความที่พบบ่อยในภาษาไทย แล้ววางเทียบกับสิ่งที่หลักฐานบอก
| ข้อความที่พบบ่อย | หลักฐานบอกอะไร |
|---|---|
| "พระถังซำจั๋งแปลพระสูตรราว พ.ศ. 1158"[4] | พ.ศ. 1158 ตรงกับ ค.ศ. 615 ซึ่งเป็นปีของสำนวนธรรมคุปต์ พระถังซำจั๋งแปลปี ค.ศ. 650 คือ พ.ศ. 1193[21][2] |
| คาถาพระไภษัชยคุรุอยู่ในพระสูตรของพระถังซำจั๋งมาแต่เดิม | ไม่ใช่ ฉบับพื้นในพระไตรปิฎกไม่มี ฉบับสวดเติมมาจากสำนวน 义净[1][7] ฉบับทิเบตก็แยกคาถาไว้ในคัมภีร์อื่น[9] |
| แม่ทัพสิบสองคือเทพ 12 นักษัตรตามพระสูตร | ตัวบทไม่มีนักษัตร การผูกพบในงานศิลปะตั้งแต่ ค.ศ. 642 และระบบจีนกับญี่ปุ่นนับกลับทิศกัน[1][12][16] |
| พระไภษัชยคุรุเป็นพระโพธิสัตว์[3] | ในพระสูตรตรัสรู้แล้ว มีพระคุณนามของพระพุทธเจ้าครบ[1] |
| ขวดยาหรือหม้อยาเป็นของถือตามพระสูตร | พระสูตรไม่บรรยายรูป ภาชนะยามาจากคัมภีร์พิธีสมัยถังและงานช่าง[1][10][26] |
| วันเกิดเดือน 9 วันที่ 30 มาจากพระสูตร | ไม่มีในพระสูตร เป็นประเพณีของวัดจีนที่ยังไม่พบคำอธิบายที่มา[1][8] |
| ยังมีอีกสองจุดที่หลักฐานไม่ลงรอย สถาบันวิจัยตุนหวงว่าภาพในถ้ำ 220 วาดตามสำนวนธรรมคุปต์ แต่ภาพมีพระไภษัชยคุรุเจ็ดองค์ ซึ่งเป็นเนื้อหาของสำนวน 义净 ที่ออกในปี 707 หลังภาพถึง 65 ปี[12][17] เรื่องนี้ยังต้องรอบทวิเคราะห์ทางวิชาการ อีกจุดคือบทความวิกิพีเดียเรื่องจิตรกรรมวัดกว่างเซิ่งให้รายละเอียดไม่ตรงกันในตัวเอง ผู้เขียนจึงใช้เพียงข้อมูลที่ตรงกันทุกจุด คือเป็นจิตรกรรมสมัยหยวนที่ปัจจุบันอยู่ในพิพิธภัณฑ์ Metropolitan[28] |
คำถามที่พบบ่อย
พระไภษัชยคุรุคือใคร
พระไภษัชยคุรุคือพระพุทธเจ้าในคติมหายานผู้ประทับในโลกธาตุไพฑูรย์บริสุทธิ์ทางทิศตะวันออก จีนเรียก 药师佛 แต้จิ๋วออกเสียงเอี๊ยะซือฮุก[1] พระสูตรเล่าว่าพระองค์ตั้งปณิธาน 12 ข้อเพื่อช่วยสรรพสัตว์ให้พ้นจากโรค ความยากจน และความเห็นผิด[1]
พระไภษัชยคุรุช่วยเรื่องอะไร
ตามพระสูตร ผู้บูชาด้วยใจจริงขออายุยืน ความมั่งคั่ง ตำแหน่ง และบุตรได้ และพ้นจากโรค ฝันร้าย และภัยต่าง ๆ[1] ทั้งหมดเป็นความเชื่อทางศาสนาที่ให้กำลังใจ ไม่ใช่สิ่งที่ใช้แทนการรักษาโรค
บทสวดพระไภษัชยคุรุมีอะไรบ้าง
บทที่ง่ายที่สุดคือการออกพระนาม "南无消灾延寿药师佛" หรือ "南无药师琉璃光如来"[8][15] ส่วนคาถา 药师灌顶真言 มาจากพระสูตรสำนวน 义净 ผูกที่สอง ไม่ใช่สำนวนพระถังซำจั๋ง[6][7]
วันเกิดพระไภษัชยคุรุคือวันไหน
พระสูตรไม่ได้กำหนดวันเกิด วัดจีนจัดงานสมโภชเดือน 9 วันที่ 30 ตามจันทรคติ[8] ปี 2569 ตรงกับวันอาทิตย์ที่ 8 พฤศจิกายน ส่วนปี 2570 และ 2571 เดือน 9 มีเพียง 29 วัน จึงตรงกับ 28 ตุลาคม 2570 และ 15 พฤศจิกายน 2571
ไหว้พระไภษัชยคุรุอย่างไร ใช้ธูปกี่ดอก
พระสูตรให้ตั้งพระรูปบนที่สะอาด ถวายดอกไม้และเครื่องหอม ถือศีล รับประทานอาหารบริสุทธิ์ แผ่เมตตา แล้วสวดพระนามหรือพระสูตร[1] จำนวนธูปไม่มีกำหนดในพระสูตร และไม่พบวัดใดระบุจำนวนเฉพาะสำหรับพระองค์
พระไภษัชยคุรุต่างจากพระกษิติครรภ์อย่างไร
พระไภษัชยคุรุเป็นพระพุทธเจ้า มีอุษณีษะและผมขมวด ส่วนพระกษิติครรภ์เป็นพระโพธิสัตว์ในรูปพระภิกษุศีรษะโล้น มักถือแก้วมณี[26] ภาพเก่าบางภาพให้ทั้งสององค์ถือไม้เท้าห่วง จึงต้องดูที่ศีรษะเป็นหลัก
พระกริ่งเกี่ยวกับพระไภษัชยคุรุอย่างไร
ศิลปวัฒนธรรมอธิบายว่าพระกริ่งมีที่มาจากพระไภษัชยคุรุ และพระกริ่งปวเรศ (พ.ศ. 2425) ถือหม้อน้ำมนต์ในพระหัตถ์ซ้าย[4] การแช่พระกริ่งในน้ำแล้วดื่มเป็นคติชาวบ้านไทยที่ไม่มีในพระสูตรจีน[5]
พระไภษัชยคุรุเป็นพระพุทธเจ้าหรือพระโพธิสัตว์
ตามพระสูตร พระองค์เป็นพระพุทธเจ้าที่ตรัสรู้แล้ว มีพระคุณนามตถาคต อรหันต์ สัมมาสัมพุทธะ[1] ผู้เขียนคาดว่าที่บางแหล่งเรียกพระโพธิสัตว์ เป็นเพราะปณิธาน 12 ข้อตั้งไว้ตอนพระองค์ยังเป็นพระโพธิสัตว์
แม่ทัพยักษ์ 12 องค์ของพระไภษัชยคุรุคือเทพ 12 นักษัตรใช่ไหม
พระสูตรไม่ได้ผูกแม่ทัพกับนักษัตร[1] การผูกพบในงานศิลปะตั้งแต่ ค.ศ. 642 และระบบจีนกับญี่ปุ่นนับลำดับกลับทิศกัน[12][16] ตำราแม่ทัพประจำปีเกิดจึงต้องบอกว่าใช้ระบบไหน
แหล่งอ้างอิง
- 药师琉璃光如来本愿功德经 (T450 สำนวนพระถังซำจั๋ง 玄奘) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
- 开元释教录 ผูกที่ 8 (T2154) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
- โรงพยาบาลกับสมุนไพร สมัยดึกดำบรรพ์: จากจารึกพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ที่พบในประเทศไทย — ศิลปวัฒนธรรม
- พระไภษัชยคุรุ "พระหมอยา" ที่มาพระกริ่งทั้งหลาย และพระกริ่งปวเรศ — ศิลปวัฒนธรรม
- 'พระไภษัชยคุรุ' พระพุทธเจ้าแพทย์ (17 ก.ค. 2563) — มติชน
- 药师琉璃光七佛本愿功德经 ผูกที่ 2 (T451 สำนวน 义净) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
- 《药师经》校点注音本 (宗舜法师按 อ้างคำนำของพระอาจารย์อิ้นกวง 印光大师) — 搜狐
- 庆赞2025年 药师佛圣诞 (观音山 11月19日) — vocus
- The Detailed Account of the Previous Aspirations of the Blessed Bhaiṣajyaguruvaiḍūryaprabha (Toh 504) — 84000: Translating the Words of the Buddha
- 药师如来念诵仪轨 (T924A สำนวนอโมฆวัชระ 不空) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
- 大雄宝殿中的三尊佛像,应该怎么区分 — 网易号
- 莫高窟第220窟 — 敦煌研究院 (สถาบันวิจัยตุนหวง)
- 浙江杭州灵隐寺 主要景观 — 凤凰网
- 雍和宫 — วิกิพีเดียภาษาจีน
- 农历九月廿九 药师琉璃光如来圣诞 — 美篇
- Twelve Heavenly Generals — Wikipedia
- 药师琉璃光七佛本愿功德经 ผูกที่ 1 (T451 สำนวน 义净) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
- 佛说灌顶经 ผูกที่ 12 (T1331 สำนวนศรีมิตร 帛尸梨蜜多罗) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
- 出三藏记集 ผูกที่ 5 (T2145) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
- 佛说药师如来本愿经 (T449 สำนวนธรรมคุปต์ 达摩笈多) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
- 开元释教录 ผูกที่ 7 (T2154) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
- 开元释教录 ผูกที่ 9 (T2154) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
- 般若波罗蜜多心经 (T251 สำนวนพระถังซำจั๋ง 玄奘) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
- Encounters with Buddhist Art: Shin-Yakushiji — nippon.com
- 药师经变 莫高窟第220窟 北壁 初唐 — 清华大学图书馆 美术图书馆
- 赏析敦煌榆林25窟药师佛的形象意涵 — 搜狐
- 大足石刻旧影 (丝路遗产) — 澎湃新闻
- Paradise of Bhaisajyaguru — Wikipedia
- 药师佛殿圣像成套定制 — 大庄严佛像厂 (หน้าขายสินค้า)
- ณัชปภา ประธานทิพย์ และ Sawaeng Nilnama, Faith and Rituals in Buddhist Healing Aspect Related to the Medicine Buddha: A Case Study of Bhaisajyaguru and Phra Kring Pawares — วารสาร มจร พุทธศาสตร์ปริทรรศน์ ปีที่ 10 ฉบับที่ 2 (2569)
