↑
HOME ครอบครัว ธุรกิจ แถวนี้ 101
สมุดร้านลงร้านฟรี
แซ่อึ้ง บทความ ติดต่อครอบครัว
เปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง)

เปาบุ้นจิ้นภาษาจีนชื่อเปาเจิ่ง (包拯) ไม่ใช่บุ้นจิ้น! ชื่อที่คนไทยเรียกมาจากนิยายสมัยหมิง

ชื่อในเอกสารสมัยซ่ง ชื่อในงิ้ว ชื่อในนิยาย และชื่อในหนังสือแปลไทย เทียบทีละชื่อ ว่าคำว่าบุ้นจิ้นมาจากไหน

โดย · · อ่าน ~29 นาที
ภาพปกชุดเปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง) ภาพวาดตามจินตนาการ (สร้างด้วย AI) เปาเจิ่งตัวจริงในห้องเก็บเอกสารศาลไคฟง ปี 1057 ใบหน้าในภาพไม่ใช่ภาพเหมือนจริง
คำตอบสั้น ๆ

ในนิยายและละคร: "เปาบุ้นจิ้น" คือชื่อ 包文拯 (เปาเหวินเจิ่ง) ซึ่งเสียงตรงกับการอ่านแบบฮกเกี้ยน ตัวบทเก่าสุดที่พบซึ่งใช้ชื่อนี้คือนิยายสมัยหมิง《百家公案》ที่ครูแซ่ต่งตั้งชื่อรองให้ และคนไทยใช้มาตั้งแต่หนังสือแปลปี 2423

ในเอกสารสมัยซ่ง: ชื่อจริงคือเปาเจิ่ง (包拯) ชื่อรองซีเหริน (希仁) สมัญญาเซี่ยวซู่ (孝肃) ส่วนคนจีนทั่วไปเรียกเขาว่าเปากง (包公) หรือเปาชิงเทียน (包青天)

กล่องข้อมูลด่วน

ในละครและที่คนไทยเรียก "เปาบุ้นจิ้น" = 包文拯 (เปา เหวินเจิ่ง) อ่านแบบฮกเกี้ยน Pau Bûn-chín
ในเอกสารสมัยซ่ง ชื่อ 包拯 (เปา เจิ่ง) ชื่อรอง 希仁 (ซีเหริน) สมัญญา 孝肃 (เซี่ยวซู่) —《宋史》เล่มที่ 316 จารึกหลุมศพ และ《长编》ตรงกัน
คำตัดสิน [แต่ง] ชื่อ "บุ้นจิ้น" มาจากนิยาย · ชื่อ 包拯 [จริง]
ต้นตอชื่อ 文拯 บทนำนิยายหมิง《百家公案》(ไป่เจีย กงอั้น — ฉบับพิมพ์เก่าสุดที่เหลือมักอ้างปี 1594 แต่ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน) ครูแซ่ต่ง (董先生 ต่ง เซียนเซิง) ตั้งให้「唤做包文拯可好?」 (นิยาย)
ชื่อนี้ในไทย "เปาบุ้นจิ้น" อยู่ในหนังสือแปล "บ้วนฮ่วยเหลา" (《万花楼》) พิมพ์ พ.ศ. 2423 ก่อนละครกว่าร้อยปี
คนจีนเรียกว่า 包公 (เปากง) · 包青天 (เปาชิงเทียน) · คนสมัยซ่งเรียก 包待制 (เปาไต้จื้อ) และ 阎罗包老 (เหยียนหลัว เปาเหล่า)

บทนำ

ในละครเปาบุ้นจิ้นฉบับปี 1993 มีคดีหนึ่งที่ชื่อไทยว่า "เปาบุ้นจิ้นตัวจริงตัวปลอม" (真假包公 คดีที่ 24 ตอน 128–133) (ชื่อตอนที่ใช้กันในไทย) คนดูต้องลุ้นว่าใครคือเปาบุ้นจิ้น (包拯 เปาเจิ่ง) ตัวจริง แต่ถ้าถามเรื่องชื่อ คำตอบอาจทำให้แปลกใจกว่าในละคร เพราะชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" ที่คนไทยเรียกกันทั้งประเทศ ก็ไม่ใช่ชื่อจริงของเขา

คนไทยรู้จักเขาในชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" แต่คนจีนรู้จักในชื่อจริง "เปาเจิ่ง" (包拯 Bāo Zhěng) และในภาษาจีนทั่วไปมักเรียกว่าเปากง (包公 เปา กง) หรือเปาชิงเทียน (包青天 เปา ชิงเทียน) ถ้าจะคุยเรื่องเขากับคนจีน จึงต้องพูดว่า "เปาเจิ่ง" "เปากง" หรือ "เปาชิงเทียน" เพราะชื่อที่คนไทยคุ้น เป็นชื่อรองในนิยายสมัยหมิง ที่ออกเสียงตรงกับสำเนียงฮกเกี้ยน

ผมจะไล่ชื่อทีละชั้น เริ่มจากชื่อในงิ้วหยวน ชื่อในนิยายหมิงและชิง ชื่อในเอกสารสมัยซ่ง ฉายาที่คนร่วมสมัยเรียกจริง ไปจนถึงชื่อในหนังสือแปลไทยรุ่นเก่า พร้อมต้นฉบับภาษาจีนทุกชิ้น นี่คือตอนแรกของภาค 1 "ตัวจริงของเปาเจิ่ง" ในชุดเปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง)

เปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับเปาบุ้นจิ้น

ตอนเด็ก ๆ พ่อผมเรียกท่านว่า "เปากง" (包公) หรือ "เปาชิงเทียน" (包青天) และบอกว่าที่ประเทศจีนเรียกท่านว่า "เปาเจิ่ง" (包拯) ผมจึงรู้มาตั้งแต่เล็กว่าคนคนเดียวกันนี้มีคำเรียกหลายคำ

คำถามที่ตามมาคือ แล้วคำว่า "บุ้นจิ้น" มาจากไหน ตอนนี้ผมจึงวางชื่อในงิ้วหยวน นิยาย《百家公案》《三侠五义》และหนังสือแปลไทยรุ่นเก่า เทียบกับ《宋史》จารึกหลุมศพ และ《续资治通鉴长编》ทีละประโยค แบบเดียวกับที่ทำในชุดถอดหน้ากากสามก๊กครับ

ชื่อบุคคลและคัมภีร์ในบทความนี้

ชื่อในบทความนี้ใช้ชื่อที่คนไทยรู้จักจากละครและหนังสือแปล กำกับอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก ส่วนคำอ่านแต้จิ๋วในตารางเป็นสำเนียงเท่งไฮ้ (澄海) เลข "ตอนที่" ของนิยายคือเลขตอน (回) หรือเลขเรื่อง (则) ของฉบับภาษาจีน

简体 พินอิน อ่านจีนกลาง แต้จิ๋ว (澄海) หมายเหตุ
包拯 Bāo Zhěng เปา เจิ่ง เปา จิ๋ง ชื่อจริง (เปาบุ้นจิ้นตัวจริง)
希仁 Xīrén ซีเหริน ฮี ยิ้ง ชื่อรองจริง
孝肃 Xiàosù เซี่ยวซู่ เห่า สก สมัญญาหลังถึงแก่กรรม
包文拯 Bāo Wénzhěng เปา เหวินเจิ่ง เปา บุ้ง จิ๋ง ชื่อในนิยาย — ฮกเกี้ยน Pau Bûn-chín = "เปาบุ้นจิ้น"
包文正 Bāo Wénzhèng เปา เหวินเจิ้ง เปา บุ้ง เจ่ง ชื่อในนิยาย
希文 Xīwén ซีเหวิน ฮี บุ้ง ชื่อรองของฟ่านจ้งเยียน ที่งิ้วหยวนยืมมา
范仲淹 Fàn Zhòngyān ฟ่าน จ้งเยียน ฮ่วม ต๋ง เอียง ขุนนางร่วมสมัย สมัญญา 文正
包公 Bāo Gōng เปา กง เปา กง คำยกย่อง "ท่านเปา"
包青天 Bāo Qīngtiān เปา ชิงเทียน เปา เช ที ฉายาในนิยาย–ละคร
包龙图 Bāo Lóngtú เปา หลงถู เปา เล้ง ตู๊ "เปาเล่งถู" ในหนังสือแปลเก่า
包待制 Bāo Dàizhì เปา ไต้จื้อ เปา ไถ จี่ ฉายาที่คนสมัยซ่งเรียก
阎罗包老 Yánluó Bāo lǎo เหยียนหลัว เปาเหล่า เงี้ยง โล้ เปา เหลา "ยมราชเฒ่าเปา"
包中丞 Bāo Zhōngchéng เปา จงเฉิง เปา ตง เซ้ง ฉายาจากตำแหน่ง
包黑子 Bāo Hēizi เปา เฮยจื่อ เปา เฮ็ก จื๋อ ฉายาหน้าดำในนิยาย
包孝肃 Bāo Xiàosù เปา เซี่ยวซู่ เปา เห่า สก ชื่อตามสมัญญา
包令仪 Bāo Lìngyí เปา ลิ่งอี๋ เปา เหลง งี้ พ่อของเปาเจิ่ง
俞龙珂 · 包顺 Yú Lóngkē · Bāo Shùn อวี๋ หลงเคอ · เปา ชุ่น ยู้ เล้ง โค · เปา สุง หัวหน้าเผ่าซีเชียงที่ขอแซ่เปา (1072)
董先生 Dǒng xiānsheng ต่ง เซียนเซิง ตั๊ง ซิง เซง ครูในนิยาย ผู้ตั้งชื่อ 包文拯
汪氏 Wāng shì วางซื่อ อวง สี พี่สะใภ้ในนิยาย
吴奎 Wú Kuí อู๋ ขุย โง้ว กุย ผู้เขียนจารึกหลุมศพ
宋史 Sòng shǐ ซ่งสื่อ ซ่ง สื้อ ประวัติศาสตร์ราชวงศ์ซ่ง
续资治通鉴长编 Xù Zīzhì tōngjiàn chángbiān ซฺวี่จือจื้อทงเจี้ยน ฉางเปียน — พงศาวดารรายปี ย่อว่า《长编》
甲申杂记 · 王巩 Jiǎshēn zájì · Wáng Gǒng เจี่ยเซิน จ๋าจี้ · หวัง ก่ง กะ ซิง จั๊ก กี่ · เฮ้ง เคี้ยง บันทึกสมัยซ่งเหนือ
百家公案 Bǎijiā gōng'àn ไป่เจีย กงอั้น เปะ กา กง อั่ง นิยายสมัยหมิง
龙图公案 Lóngtú gōng'àn หลงถู กงอั้น เล้ง ตู๊ กง อั่ง ไทย "เปาเล่งถูกงอั้น"
警世通言 · 冯梦龙 Jǐngshì tōngyán · Féng Mènglóng จิ่งซื่อทงเหยียน · เฝิง เมิ่งหลง — · ปั้ง หม่าง เล้ง รวมนิทานปลายหมิง 1624
说呼全传 Shuō Hū quánzhuàn ซัวฮู เฉวียนจ้วน เสฺวะ ฮู ช้วง ท้วง นิยายชิง 1779
万花楼 Wànhuā lóu ว่านฮวาโหลว บ่วง ฮวย เล้า ไทย "บ้วนฮ่วยเหลา"
清风闸 Qīngfēng zhá ชิงเฟิงจ๋า เชง ฮวง จ๊ะ นิยายชิงของผู่หลิน (浦琳)
三侠五义 · 石玉昆 Sān xiá wǔ yì · Shí Yùkūn ซานเสียอู่อี้ · สือ อวี้คุน ซัง เฮียก อู๋ หงี · เจี๊ยะ เง็ก คุง นิยาย 1879
包待制陈州粜米 Bāo dàizhì Chénzhōu tiàomǐ เปาไต้จื้อ เฉินโจวเที่ยวหมี่ เปา ไถ จี่ ติ๊ง จิว … งิ้วหยวน

1. ฉากที่ทุกคนจำได้: ชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" ในงิ้ว นิยาย และละคร

ชื่อของเปาบุ้นจิ้นไม่ได้ผิดทีเดียวทั้งหมด มันค่อย ๆ เพี้ยนทีละชั้นตามยุค ลองดูทีละชั้นจากเก่าไปใหม่

งิ้วหยวน: "ข้าแซ่เปาชื่อเจิ่ง ชื่อรองซีเหวิน"

ในงิ้วสมัยราชวงศ์หยวน (ศตวรรษที่ 13–14) เปาบุ้นจิ้นออกมาแนะนำตัวเองบนเวที ในงิ้วเรื่อง《包待制陈州粜米》(เปาไต้จื้อ เฉินโจวเที่ยวหมี่ — เปาไต้จื้อขายข้าวที่เฉินโจว) ที่ไม่ทราบผู้แต่ง เขาเปิดตัวว่า

「老夫姓包名拯,字希文。本贯金斗郡四望乡老儿村人氏。官拜龙图阁待制,正授南衙开封府尹之职。」

"ข้าผู้เฒ่าแซ่เปาชื่อเจิ่ง ชื่อรองซีเหวิน บ้านเดิมหมู่บ้านเหล่าเอ๋อร์ ตำบลซื่อวั่ง เมืองจินโต่ว ได้ตำแหน่งไต้จื้อหอหลงถู และเป็นเจ้าเมืองไคฟงแห่งศาลใต้" —《包待制陈州粜米》องก์ที่ 2 (งิ้ว)

งิ้วเรื่องอื่นก็ใช้ชื่อรองเดียวกัน เช่น《包待制智勘后庭花》ของเจิ้งถิงอวี้ (郑廷玉 เจิ้ง ถิงอวี้) เขียน「老夫姓包名丞,字希文」(เขียน 拯 เป็น 丞) และ《包待制三勘蝴蝶梦》ของกวนฮั่นชิง (关汉卿 กวน ฮั่นชิง) เขียน「老夫姓包名拯字希文」 (งิ้ว)

สรุปชั้นแรก งิ้วหยวนยังใช้ ชื่อตัวถูก คือ 拯 แต่ ชื่อรองผิด เพราะ 希文 ไม่ใช่ของเขา (ดูหัวข้อที่ 4) และในเรื่องเดียวกันนี้ชาวบ้านเรียกเขาว่า "เปาหลงถู" (包龙图) แล้ว

นิยายหมิง《百家公案》: ครูตั้งชื่อ "文拯" ให้

ภาพจำลองประกอบเรื่อง (สร้างด้วย AI) — ฉากในนิยายหมิง《百家公案》: ครูแซ่ต่งตั้งชื่อให้ลูกคนที่สามของตระกูลเปาว่า "包文拯" ตามคำขอของพี่สะใภ้ ชื่อนี้อ่านแบบฮกเกี้ยนได้ "เปาบุ้นจิ้น" (นิยาย)
ภาพจำลองประกอบเรื่อง (สร้างด้วย AI) — ฉากในนิยายหมิง《百家公案》: ครูแซ่ต่งตั้งชื่อให้ลูกคนที่สามของตระกูลเปาว่า "包文拯" ตามคำขอของพี่สะใภ้ ชื่อนี้อ่านแบบฮกเกี้ยนได้ "เปาบุ้นจิ้น" (นิยาย) เป็นเรื่องแต่ง เอกสารสมัยซ่งบันทึกชื่อจริงว่า 包拯 ชื่อรอง 希仁 — เครดิต: ภาพสร้างด้วย AI สำหรับ supapitakpong.com
ชั้นที่สองคือตัวบทเก่าสุดที่พบซึ่งใช้ชื่อ "文拯" ต้นตอของคำว่า "บุ้นจิ้น" อยู่ในบทนำชื่อ "包待制出身源流" (ที่มาของเปาไต้จื้อ) ของนิยาย《百家公案》(ไป่เจีย กงอั้น — ร้อยคดี) สมัยหมิง ฉบับพิมพ์เก่าสุดที่เหลือมักอ้างว่าเป็นฉบับปีว่านลี่ที่ 22 (ค.ศ. 1594) แต่ยังไม่มีหลักฐานยืนยันปีนี้

นิยายเล่าว่าเปาไต้จื้อเป็นลูกคนที่สามของเปาสือว่าน (包十万 เปา สือว่าน) พี่สะใภ้ใหญ่แซ่วาง (汪氏 วางซื่อ) เลี้ยงมา เรื่องพี่สะใภ้เลี้ยงน้องสามีคนนี้ผมเล่าเต็มไว้ในตอนพี่สะใภ้เลี้ยงเปาบุ้นจิ้นจริงไหม พอโตขึ้นพี่สะใภ้พาไปฝากเรียนกับครูแซ่ต่ง (董先生 ต่ง เซียนเซิง) แล้วขอให้ครูตั้งชื่อ

「汪氏云:'三郎尚未有名字,烦先生代取一个表德。'董先生思忖半晌,乃云:'唤做包文拯可好?'汪氏云:'此名实相称。'」

"นางวางพูดว่า 'ซานหลาง (เจ้าสาม) ยังไม่มีชื่อ รบกวนท่านอาจารย์ตั้งชื่อรองให้สักชื่อ' อาจารย์ต่งคิดอยู่นาน แล้วว่า 'เรียกว่าเปาเหวินเจิ่ง (包文拯) ดีไหม' นางวางตอบว่า 'ชื่อนี้เหมาะสมนัก'" —《百家公案》引子「包待制出身源流」 (นิยาย)

ประโยค「唤做包文拯可好?」นี่เองคือ "เรียกว่าเปาบุ้นจิ้นดีไหม" ในเวอร์ชันต้นฉบับ เท่าที่พบตัวบทในตอนนี้ ชื่อที่คนไทยเรียกกันมาจนวันนี้ จึงเริ่มจากครูในหมู่บ้านในนิยายคนหนึ่งคิดอยู่ครู่ใหญ่ แล้วตั้งให้ ใครอยากรู้จักแซ่ของครูคนนี้ ผมเล่าไว้ในแซ่ตั๊ง แซ่ต่ง (董) มาจากไหน

หน้าในบทนำ "包待制出身源流" ของ《百家公案》ฉบับพิมพ์ซ้ำชุด《古本小说集成》จากฉบับสมัยว่านลี่ (朱氏与耕堂) ภาพบนหน้าชื่อ "嫂送三叔去从师" (พี่สะใภ้ส่งน้องสามไปเรียน) เนื้อความในบทเดียวกันมีตอนครูแซ่ต่งตั้งชื่อ
หน้าในบทนำ "包待制出身源流" ของ《百家公案》ฉบับพิมพ์ซ้ำชุด《古本小说集成》จากฉบับสมัยว่านลี่ (朱氏与耕堂) ภาพบนหน้าชื่อ "嫂送三叔去从师" (พี่สะใภ้ส่งน้องสามไปเรียน) เนื้อความในบทเดียวกันมีตอนครูแซ่ต่งตั้งชื่อ "包文拯" — เครดิต: Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ) · หน้า 20 ของไฟล์สแกน · ตัดหรือปรับจากต้นฉบับ · ที่มาและสัญญาอนุญาต
นิยายยังใช้ชื่อนี้ซ้ำอีกหลายจุด ตอนไปสอบ เขาแนะนำตัวว่า「父亲包十万之第三子,表字包文拯是也」และในฝันมีผู้บอกว่าจอหงวนปีนี้คือ「包十万家第三个儿子,名文拯」 แถมมีมุกเล่นคำด้วย ซ่งเหรินจง (宋仁宗 ซ่ง เหรินจง) ในนิยายฝันเห็น「斗底有一包文字」— ก้นถังมี "ห่อหนังสือ" หนึ่งห่อ ขุนนางตีความว่าจะมีคนแซ่เปามาสอบได้ แล้วจอหงวนก็คือ「姓包名文拯也」 คำว่า "包文" จึงเล่นกับ "一包文字" (ห่อหนังสือหนึ่งห่อ) (นิยาย)

ที่น่าสนใจในบทนี้คือ คนแต่งหมิงเองแทรกหมายเหตุไว้กลางเรื่องว่า

「按:国史本传包公乃是天圣五年进士,此说是状元,小说之记也。」

"หมายเหตุ: ตามชีวประวัติในพงศาวดาร เปากงสอบได้จิ้นซื่อปีเทียนเซิ่งที่ 5 ที่ว่าเป็นจอหงวนนี้เป็นเรื่องของนิยาย" —《百家公案》引子

คนแต่งรู้ตัวว่ากำลังแต่ง และบอกผู้อ่านตรง ๆ ปีเทียนเซิ่งที่ 5 คือ ค.ศ. 1027 ชื่อ 包文拯 จากนิยายเล่มนี้ยังถูกใช้ต่อในนิยายหมิง《五鼠闹东京》(อู่สู่ เน่าตงจิง) ว่า「文曲星包文拯」และในสารานุกรม《山堂肆考》(ซานถังซื่อเข่า) ปลายหมิง

นิยายปลายหมิงถึงชิง: 包文正 包黑子 包青天

ชั้นที่สามเป็นชั้นที่ชื่อแตกออกไปหลายทาง

ใน《龙图公案》(หลงถู กงอั้น — ฉบับแปลไทยชื่อ "เปาเล่งถูกงอั้น") สมัยปลายหมิง เรื่องที่ 11 「黄菜叶」 ฮ่องเต้ตรัสว่า「包文正临死荐你」(เปาเหวินเจิ้งก่อนตายแนะนำเจ้าไว้) แล้วเปาบุ้นจิ้นที่แกล้งตายก็โผล่ออกมาตะโกนใส่ศัตรูว่า

「认得包黑子否?」

"จำเปาไอ้ดำได้ไหม" —《包公案》(龙图公案) 第十一则「黄菜叶」 (นิยาย)

แปลว่าทั้ง "包文正" (เปาเหวินเจิ้ง) และ "包黑子" (เปาเฮยจื่อ) มีแล้วตั้งแต่ปลายหมิง ไม่ได้เพิ่งเกิดในนิยายปี 1879 อย่างที่หลายคนเข้าใจ ฉายาหน้าดำนี้มาจากปากตัวละครเอง ส่วนเรื่องหน้าดำจริงไหม อยู่ในตอนเปาบุ้นจิ้นหน้าดำจริงไหม

ส่วนชื่อ "เปาหลงถู" ได้คำอธิบายในรวมนิทาน《警世通言》(จิ่งซื่อทงเหยียน) ของเฝิงเมิ่งหลง (冯梦龙 เฝิง เมิ่งหลง) พิมพ์ปี 1624

「姓包名拯,就是今人传说有名的包龙图相公。他后来官至龙图阁学士,所以叫做包龙图。」

"แซ่เปาชื่อเจิ่ง ก็คือท่านเปาหลงถูที่คนทุกวันนี้เล่าลือกัน ภายหลังได้เป็นราชบัณฑิตหอหลงถู จึงเรียกว่าเปาหลงถู" —《警世通言》卷十三「三现身包龙图断冤」 (นิยาย)

คำอธิบายนี้ถูกครึ่งเดียว ตำแหน่งจริงคือ "直学士" ไม่ใช่ "学士" (ดูหัวข้อที่ 3) เรื่องนี้ยังมีอีกมุมคือ "กลางวันตัดสินคน กลางคืนตัดสินผี" ซึ่งผมเล่าในตอนคดีผีและหมอนท่องนรก

เข้าสมัยชิง ชื่อ "包文正" ยิ่งติด นิยายตระกูลฮู《说呼全传》ที่คำนำลงปี 1779 ตั้งชื่อตอนที่ 6 ว่า「王金莲奇缘巧遇 包文正力救呼郎」 ส่วนนิยาย《万花楼》(ว่านฮวาโหลว — ฉบับแปลไทยชื่อ "บ้วนฮ่วยเหลา") ของหลี่อวี่ถัง (李雨堂 หลี่ อวี่ถัง) ตัวละครฝ่ายร้ายพูดถึง「这包黑子的骨硬性直」— ไอ้เปาดำคนนี้กระดูกแข็งนิสัยตรง (นิยาย)

แล้วชื่อที่ดังที่สุดในวันนี้อย่าง "包青天" ล่ะ ตัวบทเก่าสุดที่พบในรอบค้นนี้คือนิยายชิง《清风闸》(ชิงเฟิงจ๋า) ของนักเล่านิทานหยางโจวชื่อผู่หลิน (浦琳 ผู่ หลิน) ซึ่งตั้งชื่อตอนที่ 27 ว่า「皮奉山生子 包青天出京」(เปาชิงเทียนออกจากเมืองหลวง) และใน《海国春秋》(ไห่กั๋ว ชุนชิว) ที่ใช้คำว่า「开封龙图包青天」 ส่วนต้นตอแน่ชัดของคำนี้ ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

ชั้นสุดท้ายของนิยายคือ《三侠五义》(ซานเสียอู่อี้) ของสืออวี้คุน (石玉昆 สือ อวี้คุน) ฉบับพิมพ์ปี 1879 ซึ่งทำให้ "文正" เป็นชื่อรองอย่างเป็นทางการ โดยในตอนที่ 3 ครูแซ่หนิง (宁 หนิง) ตั้งชื่อให้ว่า

「遂乃给包公起了官印一个'拯'字,取意将来可拯民于水火之中;起字'文正',取其意'文'与'正',岂不是'政'字么?」

"จึงตั้งชื่อทางการให้ท่านเปาว่า 'เจิ่ง' หมายถึงอนาคตจะช่วยราษฎรให้พ้นจากน้ำและไฟ ตั้งชื่อรองว่า 'เหวินเจิ้ง' เอาตัว 文 กับ 正 มารวมกันก็เป็นตัว 政 (การปกครอง) มิใช่หรือ" —《三侠五义》第三回 (นิยาย)

ในนิยายเล่มเดียวกัน ชื่อเล่นในบ้านคือ "黑子" แล้วเปลี่ยนเป็น "三黑" (เจ้าดำคนที่สาม) และศัตรูเรียกเขาว่า "包黑子" สังเกตว่าฉากครูตั้งชื่อคล้ายกับใน《百家公案》แต่ตัวครูเปลี่ยนจากแซ่ต่งเป็นแซ่หนิง และชื่อรองเปลี่ยนจาก 文拯 เป็น 文正

ละคร 1993: ชื่อจีน "包青天" ชื่อไทย "เปาบุ้นจิ้น"

ละครไต้หวันที่คนไทยจำได้ ชื่อจีนคือ《包青天》ออกอากาศทางสถานีโทรทัศน์ CTS (华视 หัวซื่อ) ไต้หวัน ปี 1993 รวม 236 ตอน (ละคร) ชื่อเรื่องนี้เองที่ทำให้ฉายา "包青天" ติดหูคนจีนทั่วโลก ส่วนชื่อไทยของละครคือ "เปาบุ้นจิ้น" ช่อง 3 นำมาฉายราวปี 2537–2538 ผู้เขียนจำได้ว่าเริ่มฉายปี 2537

เห็นได้ว่าละครจีนเลือกชื่อ "เปาชิงเทียน" แต่ฉบับไทยเลือก "เปาบุ้นจิ้น" ทั้งสองชื่อมาจากนิยายคนละชั้น และไม่มีชื่อไหนเป็นชื่อที่คนสมัยซ่งใช้เรียกเขาเลย

2. เอกสารสมัยซ่งบันทึกไว้ว่าอะไร

แผ่นจารึกหลุมศพตระกูลเปาที่ขุดพบปี 1973 จัดแสดงในตู้ที่พิพิธภัณฑ์มณฑลอานฮุย ชื่อไฟล์ใน Wikimedia Commons ระบุว่าเป็นสำเนาถูจารึก และแผ่นหน้าเป็นของเปาเจิ่ง —
แผ่นจารึกหลุมศพตระกูลเปาที่ขุดพบปี 1973 จัดแสดงในตู้ที่พิพิธภัณฑ์มณฑลอานฮุย ชื่อไฟล์ใน Wikimedia Commons ระบุว่าเป็นสำเนาถูจารึก และแผ่นหน้าเป็นของเปาเจิ่ง — จารึกของเปาเจิ่งคือเอกสารที่บันทึกชื่อจริง「公讳拯,字希仁」— เครดิต: Gary Todd / Wikimedia Commons (CC0) · ตัดหรือปรับจากต้นฉบับ · ที่มาและสัญญาอนุญาต
ทีนี้มาดูชื่อที่เอกสารสมัยซ่งเขียนไว้จริง

《宋史》และจารึกหลุมศพ: 包拯 字希仁

ชีวประวัติของเขาใน《宋史》(ซ่งสื่อ — ประวัติศาสตร์ราชวงศ์ซ่ง) เล่มที่ 316 เปิดด้วยประโยคนี้

「包拯,字希仁,庐州合肥人也。」

"เปาเจิ่ง ชื่อรองซีเหริน เป็นชาวเหอเฝย์ แคว้นหลูโจว" —《宋史》卷316 列传第七十五

จารึกหลุมศพที่อู๋ขุย (吴奎 อู๋ ขุย) ขุนนางร่วมสมัยเขียนหลังเขาถึงแก่กรรม เขียนตรงกันเกือบทุกตัวอักษร

「公讳拯,字希仁,庐州合肥人。」

"ท่านนามว่าเจิ่ง ชื่อรองซีเหริน ชาวเหอเฝย์ แคว้นหลูโจว" — 吴奎《宋枢密副使赠礼部尚书孝肃包公墓铭》

คำว่า "讳" ในจารึกคือคำสุภาพเวลาเอ่ยชื่อตัวของผู้ล่วงลับ ทั้งสองชิ้นให้ชื่อตัว 拯 และชื่อรอง 希仁 เหมือนกัน และในเอกสารสมัยซ่งที่ตรวจในรอบนี้ ไม่มีชื่อ 文拯 หรือ 文正 เลย

ชื่อตัว 拯 แปลว่าช่วยให้พ้นภัย ฉุดขึ้นจากความลำบาก ส่วน 希仁 แปลได้ว่าใฝ่หาเมตตาธรรม การตั้งชื่อรองให้รับกับชื่อตัวเป็นธรรมเนียมจีน แต่คำอธิบายว่าสองชื่อนี้สัมพันธ์กันอย่างไรเป็นการตีความ ไม่มีต้นฉบับสมัยซ่งอธิบายไว้

ส่วนแซ่เปา (包) เป็นส่วนเดียวที่ถูกทุกยุค ทุกชั้น และทุกสำเนียง ใครอยากรู้ที่มาของแซ่นี้ และหอบรรพชนของลูกหลาน ผมเขียนไว้ในแซ่เปา (包) ที่มาของแซ่และคำสอนเปาบุ้นจิ้น

สมัญญา 孝肃 แปลว่าอะไร

หลังถึงแก่กรรมในปีเจียโย่วที่ 7 (ค.ศ. 1062) ราชสำนักพระราชทานสมัญญา (谥号 ชื่อที่ตั้งให้หลังตาย) ว่า 孝肃 พงศาวดาร《续资治通鉴长编》(ซฺวี่จือจื้อทงเจี้ยน ฉางเปียน) เล่มที่ 196 บันทึกว่า

「庚午,枢密副使给事中包拯卒,赠礼部尚书,谥孝肃。」

"วันเกิงอู่ รองผู้บัญชาการสภาการทหาร จี่ซื่อจง เปาเจิ่งถึงแก่กรรม พระราชทานยศเสนาบดีกรมพิธีการ สมัญญาเซี่ยวซู่" —《续资治通鉴长编》卷196

《宋史》ก็เขียนประโยคเดียวกันว่า「赠礼部尚书,谥孝肃。」 ถ้าเปิดตำรากฎการตั้งสมัญญา《逸周书·谥法解》จะเห็นความหมายของสองตัวนี้

「五宗安之曰孝;协时肇享曰孝;秉德不回曰孝;大虑行节曰孝。」「刚德克就曰肃;执心决断曰肃。」

"ทำให้วงศ์ตระกูลห้าชั้นสงบสุข เรียกว่าเซี่ยว … ยึดคุณธรรมไม่หวั่นไหว เรียกว่าเซี่ยว … ความแข็งแกร่งที่ทำสำเร็จ เรียกว่าซู่ ใจเด็ดขาดในการตัดสิน เรียกว่าซู่" —《逸周书》卷六「谥法解」

สรุปง่าย ๆ 孝 คือกตัญญู 肃 คือเด็ดขาดเที่ยงตรง ถ้าเทียบกับชีวิตจริง เขาเคยลาออกไปดูแลพ่อแม่ราวสิบปี และขึ้นชื่อเรื่องเข้มงวด แต่การจับคู่ความหมายกับชีวิตแบบนี้เป็นการตีความของผู้เขียน ไม่ใช่คำอธิบายของราชสำนักซ่ง

ชื่อ "包孝肃" (เปาเซี่ยวซู่) ถูกใช้ในเอกสารสมัยซ่งใต้ เช่น《能改斋漫录》(เหนิงไก่ไจ มั่นลู่) ตั้งหัวข้อว่า「包孝肃公家训」(คำสั่งเสียของท่านเปาเซี่ยวซู่) และกลายเป็นชื่อหอบรรพชน 孝肃堂 ของคนแซ่เปา เรื่องการตายและสุสานของเขาอยู่ในตอนเปาบุ้นจิ้นตายยังไง

ชื่อพ่อไม่มีตัว 文

ถ้าใครสงสัยว่าตัว "文" อาจมาจากชื่อในตระกูล จารึกหลุมศพตอบไว้แล้ว

「皇考讳令仪,赠至太保。」

"บิดาผู้ล่วงลับนามว่าลิ่งอี๋ ได้รับพระราชทานยศถึงไท่เป่า" — 吴奎《包公墓铭》

พ่อของเขาชื่อเปาลิ่งอี๋ (包令仪 เปา ลิ่งอี๋) ไม่มีตัว 文 ในชื่อพ่อหรือปู่ ตัว 文 ใน "บุ้นจิ้น" จึงไม่มีที่มาจากตระกูลจริง เป็นของที่นิยายเติมเข้าไป

3. คนสมัยซ่งเรียกเขาว่าอะไร: ฉายาจากตำแหน่งจริง

ภาพจำลองประกอบเรื่อง (สร้างด้วย AI) — ตามบันทึกใน《宋史》ชาวเมืองไคฟงสมัยซ่ง แม้เด็กและผู้หญิงก็รู้จักชื่อเปาเจิ่งและเรียกเขาว่า "เปาไต้จื้อ" (包待制) ตามตำแหน่ง ส่วนชื่อ
ภาพจำลองประกอบเรื่อง (สร้างด้วย AI) — ตามบันทึกใน《宋史》ชาวเมืองไคฟงสมัยซ่ง แม้เด็กและผู้หญิงก็รู้จักชื่อเปาเจิ่งและเรียกเขาว่า "เปาไต้จื้อ" (包待制) ตามตำแหน่ง ส่วนชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" ไม่มีในเอกสารสมัยซ่ง — ฉากในภาพเป็นการจำลองบรรยากาศ — เครดิต: ภาพสร้างด้วย AI สำหรับ supapitakpong.com
คนสมัยซ่งไม่ได้เรียกเขาว่าเปาบุ้นจิ้น และไม่ได้เรียกเปาชิงเทียน แต่เรียกตามตำแหน่ง ผมรวบรวมฉายาทั้งหมดที่พบไว้ในตารางเดียว
ฉายา อ่านไทย มาจากตำแหน่ง/เหตุ ปี ใครใช้คนแรก (ที่พบ) ป้าย
包待制 เปาไต้จื้อ 天章阁待制 (ข้าราชบัณฑิตรอรับสั่งหอเทียนจาง) ราว 1050 ชาวเมืองหลวง《宋史》 ยืนยัน
包龙图 เปาหลงถู / เปาเล่งถู 龙图阁直学士 (ราชบัณฑิตชั้นตรงหอหลงถู) 1052 งิ้วหยวน; อธิบายใน《警世通言》 (ผสม)
阎罗包老 ยมราชเฒ่าเปา ตอนรักษาการเจ้าเมืองไคฟง 1057–58 ชาวเมืองหลวง《宋史》 ยืนยัน
包中丞 เปาจงเฉิง 权御史中丞 (รักษาการหัวหน้าสำนักตรวจการ) 1058 หัวหน้าเผ่าซีเชียง 1072 ยืนยัน
包孝肃 เปาเซี่ยวซู่ สมัญญาหลังตาย 1062 《能改斋漫录》 ยืนยัน
包公 เปากง คำยกย่อง "ท่าน" ตั้งแต่ยังมีชีวิต จารึกหลุมศพ ยืนยัน
包家 เปาเจีย ชื่อเรียกแบบชาวบ้าน (ความหมายยังกำกวม) ซ่ง 《宋名臣言行录》 ยืนยัน (ตัวบท)
包相爷 เปาเซี่ยงเหยีย ไม่มีตำแหน่งจริง ไม่เคยเป็นอัครเสนาบดี — งิ้ว/นิยาย (แต่ง)
包青天 เปาชิงเทียน ฉายาขุนนางดี "ฟ้าใส" — นิยายชิง (แต่ง (หลังซ่ง))
包黑子 เปาเฮยจื่อ ฉายาหน้าดำ — 《龙图公案》 (นิยาย)
包文拯 / 包文正 เปาบุ้นจิ้น / เปาเหวินเจิ้ง ชื่อรองในนิยาย — 《百家公案》 /《龙图公案》 (นิยาย)

ข้อสังเกตจากตารางนี้ (เป็นข้อสรุปของผู้เขียน) คือ ฉายาที่ มาจากตำแหน่ง มีเอกสารซ่งรองรับทุกชื่อ ส่วนฉายาที่ มาจากหน้าตาหรือเป็นชื่อเล่น ล้วนเกิดในนิยาย ใช้เป็นหลักง่าย ๆ ไว้แยกจริงกับแต่งได้

包待制 และ 阎罗包老

《宋史》บันทึกว่าชื่อเสียงของเขาไปถึงเด็กและผู้หญิงในเมืองหลวง

「童稚妇女,亦知其名,呼曰'包待制'。京师为之语曰:'关节不到,有阎罗包老。'」

"แม้เด็กและผู้หญิงก็รู้จักชื่อ เรียกว่า 'เปาไต้จื้อ' ชาวเมืองหลวงพูดกันว่า 'เส้นสายเข้าไม่ถึง มียมราชเฒ่าเปาอยู่'" —《宋史》卷316

"包待制" มาจากตำแหน่ง 天章阁待制 ที่ได้ราวปี 1050 ส่วน "阎罗包老" เป็นคำเปรียบของชาวเมืองตอนเขาคุมไคฟง เพราะไม่มีใครวิ่งเต้นเขาได้ คดีจริงที่ทำให้ได้ฉายานี้อยู่ในตอนคดีจริงของเปาบุ้นจิ้น ส่วนคำเปรียบนี้กลายเป็นความเชื่อว่าเขาเป็นยมราชจริงได้อย่างไร อยู่ในตอนจากขุนนางสู่ยมราช

อีกบันทึกหนึ่งคือ《宋名臣言行录》(ซ่ง หมิงเฉิน เหยียนสิงลู่) ที่จูซี (朱熹 จู ซี) รวบรวม อ้าง《家塾记》(เจียซูจี้) ว่า「至今天下皆呼包待制,又曰包家」— จนทุกวันนี้คนทั้งแผ่นดินยังเรียกว่าเปาไต้จื้อ และเรียกว่า "เปาเจีย" ประโยคต่อจากนั้นที่ชาวบ้านใช้คำว่า "你一个包家" ชี้คนอื่น จะเป็นคำชมหรือคำประชด ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

包龙图: ตำแหน่งจริงคือ "直学士" ไม่ใช่ "大学士"

ปีหวงโย่วที่ 4 (ค.ศ. 1052) เขาได้ตำแหน่ง 龙图阁直学士 (หลงถูเก๋อ จื๋อเสฺวียซื่อ — ราชบัณฑิตชั้นตรงหอหลงถู)《宋史》เขียนว่า「除龙图阁直学士、河北都转运使」และจารึกหลุมศพเขียนว่า「四年,进龙图阁……」 คนรุ่นหลังเรียกเขาตามหอนี้ว่า "เปาหลงถู" ซึ่งคนไทยรุ่นเก่ารู้จักในรูปแต้จิ๋วว่า "เปาเล่งถู"

ปัญหาคือนิยายเลื่อนยศให้เขาเอง《警世通言》เขียนว่า "学士" และหน้าเว็บบางแห่งในวันนี้เขียนว่า "大学士" (ราชบัณฑิตใหญ่) ซึ่งผิดทั้งคู่ ตำแหน่งจริงของเขาตลอดชีวิตเป็นอย่างไร ผมเล่าไว้ในตอนตำแหน่งจริงของเปาบุ้นจิ้น

包中丞 และหัวหน้าเผ่าที่ขอแซ่เปา

ฉายาที่มีเรื่องเล่าต่อมากที่สุดคือ "包中丞" (เปาจงเฉิง) ชื่อนี้มาจากตำแหน่ง 权御史中丞 (รักษาการหัวหน้าสำนักตรวจการ) ที่เขาดำรงช่วงปี 1058–59

ปีซีหนิงที่ 5 (ค.ศ. 1072) สิบปีหลังเปาเจิ่งถึงแก่กรรม หัวหน้าเผ่าซีเชียง (西羌) ชื่ออวี๋หลงเคอ (俞龙珂 อวี๋ หลงเคอ) มาสวามิภักดิ์ราชวงศ์ซ่ง บันทึก《甲申杂记》(เจี่ยเซิน จ๋าจี้) ของหวังก่ง (王巩 หวัง ก่ง) เล่าว่า

「谓押伴使曰:'平生闻包中丞拯,朝廷忠臣,某既归汉,乞赐姓包。'神宗遂如其请,名顺,其后熙河极罄忠力。」

"เขาบอกเจ้าหน้าที่ผู้ต้อนรับว่า 'ตลอดชีวิตได้ยินแต่ว่าเปาจงเฉิง (เปาเจิ่ง) เป็นขุนนางภักดีของราชสำนัก เมื่อข้ามาสวามิภักดิ์ชาวฮั่นแล้ว ขอพระราชทานแซ่เปา' ซ่งเสินจงทรงอนุญาต ตั้งชื่อว่าชุ่น ภายหลังเขาทุ่มเทภักดีอย่างยิ่งในแนวรบซีเหอ" —《甲申杂记》

เขาจึงได้ชื่อใหม่ว่าเปาชุ่น (包顺 เปา ชุ่น) เรื่องเดียวกันอยู่ใน《宋史纪事本末》เล่มที่ 41 ด้วย ซึ่งเขียนชื่อหัวหน้าเผ่าว่า 俞龙珂 และบอกว่า「帝如其请,赐姓包名顺」(ฮ่องเต้ทรงอนุญาต พระราชทานแซ่เปา ชื่อชุ่น) (ชื่อหัวหน้าเผ่าในแต่ละฉบับถอดเสียงต่างกัน ฉบับ《甲申杂记》ในวิกิซอร์ซเขียน 於龙呵) และ《长编》เล่มที่ 233 ก็บันทึกไว้ แต่ใส่หมายเหตุว่าเรื่องนี้เอามาจากบันทึกของหลี่ฟู่กุย (李复圭) 「恐所闻或非实,当考」— เกรงว่าที่ได้ยินมาอาจไม่ตรงทุกจุด ควรตรวจสอบ

ชื่อเสียงของเปาเจิ่งจึงไปไกลถึงชนเผ่าทางตะวันตก และกลายเป็นแซ่ของคนอื่นภายในสิบปีหลังเขาตาย เรื่องเปาชุ่นคนนี้ผมเคยเล่าไว้สั้น ๆ ในบทความแซ่เปาด้วย

包公: "公" คือ "ท่าน" ไม่ใช่ยศดยุก

คำว่า 包公 ที่คนจีนใช้มาจนวันนี้ มีที่มาในจารึกหลุมศพเอง

「宋有劲正之臣,曰'包公'……朝廷士大夫达于远方学者,皆不以其官称,呼之为'公'。」

"ราชวงศ์ซ่งมีขุนนางผู้แข็งตรง เรียกกันว่า 'เปากง' … ขุนนางในราชสำนักจนถึงนักปราชญ์ที่อยู่ไกล ล้วนไม่เรียกเขาด้วยตำแหน่ง แต่เรียกว่า 'กง' (ท่าน)" — 吴奎《包公墓铭》

คำว่า 公 ตรงนี้จึงเป็นคำยกย่อง ไม่ใช่บรรดาศักดิ์ "ดยุก" อย่างที่บางคนแปล และเป็นชื่อเดียวในบรรดาชื่อที่คนจีนนิยมทุกวันนี้ ที่ใช้กันตั้งแต่สมัยเขายังมีชีวิต

4. ทำไม 文正 กับ 希文 ไม่ใช่ของเขา: ชื่อที่ยืมมาจากฟ่านจ้งเยียน

ภาพฟ่านจ้งเยียน (范仲淹 ฟ่าน จ้งเยียน) จากชุด《历代圣贤名人像》ป้ายบนภาพเรียกเขาว่า "范文正公" — 文正 คือสมัญญาของเขา ไม่ใช่ของเปาเจิ่ง ภาพวาดยุคหลัง ไม่ใช่ภาพเหมือนจริง
ภาพฟ่านจ้งเยียน (范仲淹 ฟ่าน จ้งเยียน) จากชุด《历代圣贤名人像》ป้ายบนภาพเรียกเขาว่า "范文正公" — 文正 คือสมัญญาของเขา ไม่ใช่ของเปาเจิ่ง ภาพวาดยุคหลัง ไม่ใช่ภาพเหมือนจริง — เครดิต: Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ) · ที่มาและสัญญาอนุญาต
ชื่อ "เปาเหวินเจิ้ง" (包文正) กับชื่อรอง "ซีเหวิน" (希文) ในงิ้ว มีเจ้าของตัวจริงอยู่ เขาคือฟ่านจ้งเยียน (范仲淹 ฟ่าน จ้งเยียน) ขุนนางมีชื่อในรัชกาลซ่งเหรินจงเหมือนกัน《宋史》เล่มที่ 314 เขียนว่า

「范仲淹字希文……未至而卒,年六十四。赠兵部尚书,谥文正。」

"ฟ่านจ้งเยียน ชื่อรองซีเหวิน … สิ้นชีวิตกลางทาง อายุ 64 พระราชทานยศเสนาบดีกลาโหม สมัญญาเหวินเจิ้ง" —《宋史》卷314 范仲淹传

ตรงนี้เห็นการยืมชื่อสองครั้ง งิ้วหยวนยืม ชื่อรอง ของฟ่านจ้งเยียน (希文) ส่วนนิยายหมิงถึงชิงยืม สมัญญา ของฟ่านจ้งเยียน (文正) มาให้เปาบุ้นจิ้น ที่ขำกว่านั้นคือในงิ้ว《陈州粜米》เรื่องเดียวกัน ฟ่านจ้งเยียน "ตัวจริง" ก็ออกมาเป็นตัวละคร และแนะนำตัวว่า「老夫姓范名仲淹,字希文。」 — คนสองคนในเรื่องเดียวกันมีชื่อรองซ้ำกัน (งิ้ว)

ความบังเอิญอีกข้อคือ ทั้งสองคนถึงแก่กรรมอายุ 64 เท่ากัน《宋史》เขียนถึงเปาเจิ่งว่า「寻以疾卒,年六十四」และถึงฟ่านจ้งเยียนว่า「年六十四」 ส่วนสาเหตุที่ชื่อของสองคนปนกัน (เช่น ชื่อเสียงขุนนางตงฉินสองคนปนกันในปากคนเล่า) ยังเป็นข้อสันนิษฐาน ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

ภาพเปาเจิ่งแบบภาพบรรพชนที่พิพิธภัณฑ์ในสหรัฐเก็บไว้ ก็ติดป้ายด้วยชื่อที่ยืมมานี้

ภาพเหมือนแบบภาพบรรพชนของเปาเจิ่ง (包拯) พิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเชียแห่งชาติ สมิธโซเนียน ระบุว่าอาจวาดสมัยหมิง (1368–1644) หลังเจ้าตัวตายหลายร้อยปี
ภาพเหมือนแบบภาพบรรพชนของเปาเจิ่ง (包拯) พิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเชียแห่งชาติ สมิธโซเนียน ระบุว่าอาจวาดสมัยหมิง (1368–1644) หลังเจ้าตัวตายหลายร้อยปี ป้ายแนวตั้งข้างภาพเขียน「宋包文正公小像」เรียกเขาว่า "文正" ซึ่งเป็นสมัญญาของฟ่านจ้งเยียน ไม่ใช่ของเปาเจิ่ง — เครดิต: Smithsonian National Museum of Asian Art F1919.181 / Wikimedia Commons (CC0) · ตัดหรือปรับจากต้นฉบับ
ป้ายนี้เป็นตัวอย่างที่ดีว่า ชื่อ "包文正" ไม่ได้อยู่แค่ในนิยาย แต่ไปติดอยู่บนภาพวาดรุ่นหลังด้วย ส่วนชื่อที่ถูกต้องตามสมัญญาคือ "包孝肃" (ข้อมูลจากภาพ (ตรวจด้วยตา))
หน้าแรกของสารบัญ《三侠五义》ฉบับเรียงพิมพ์ (วรรคตอนโดย 俞平伯) แสดงตอนที่ 1–7 ตอนที่ 4 "除妖魅包文正联姻" ใช้ชื่อ "包文正" — ชื่อรองที่นิยายชิงยืมสมัญญาของฟ่านจ้งเยียนมาใช้
หน้าแรกของสารบัญ《三侠五义》ฉบับเรียงพิมพ์ (วรรคตอนโดย 俞平伯) แสดงตอนที่ 1–7 ตอนที่ 4 "除妖魅包文正联姻" ใช้ชื่อ "包文正" — ชื่อรองที่นิยายชิงยืมสมัญญาของฟ่านจ้งเยียนมาใช้ — เครดิต: Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ) · หน้า 68 ของไฟล์สแกน · ที่มาและสัญญาอนุญาต

5. ทำไมคนไทยเรียก "บุ้นจิ้น": ฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว และหนังสือแปลรุ่นเก่า

มาถึงคำถามที่คนไทยอยากรู้ที่สุด ถ้าชื่อในนิยายคือ 包文拯 ทำไมออกเสียงเป็น "เปาบุ้นจิ้น"

เสียงอ่านสามสำเนียง

ลองวางชื่อ 包文拯 ทีละสำเนียง

สำเนียง 包 文 拯 รวม
จีนกลาง Bāo เปา Wén เหวิน Zhěng เจิ่ง เปา เหวินเจิ่ง
ฮกเกี้ยน (Pe̍h-ōe-jī) Pau เปา bûn บุ้น chín จิ้น เปา บุ้น จิ้น
แต้จิ๋ว เท่งไฮ้ (澄海) bao1 เปา bhung5 บุ้ง zing2 จิ๋ง เปา บุ้ง จิ๋ง

รูป "บุ้น…จิ้น" ที่ลงท้ายด้วย น ตรงกับเสียงฮกเกี้ยนมากกว่า ส่วนแต้จิ๋วลงท้ายด้วยเสียงขึ้นจมูก "บุ้ง…จิ๋ง" ส่วนคำว่า "เปา" ถูกทุกสำเนียง

แต่ต้องระวังข้อหนึ่ง การสะกดไทยของชื่อจีนในเมืองไทยบางครั้งใช้ "น" แทนเสียงขึ้นจมูกของแต้จิ๋ว จึงยังไม่มีหลักฐานยืนยันว่าชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" มาทางฮกเกี้ยนจริง หรือเป็นการสะกดไทยของเสียงแต้จิ๋ว สิ่งที่ยืนยันได้ตอนนี้คือ "เสียงตรงกับฮกเกี้ยน" ยังไม่ใช่ "คนฮกเกี้ยนเป็นคนตั้ง"

ที่น่าสนใจคือ ถ้าอ่านชื่อจริง 包拯 แบบฮกเกี้ยน จะได้ "เปาจิ้น" (Pau Chín) ไม่มีคำว่า "บุ้น" วิกิพีเดียภาษาไทยหน้าเปาบุ้นจิ้นก็ให้รูป "เปาจิ้น" ว่าเป็นเสียงฮกเกี้ยนของ 包拯 (มีแหล่งเดียว) คำว่า "บุ้น" ที่แทรกกลาง จึงเป็นร่องรอยของนิยาย《百家公案》ที่ติดมาถึงภาษาไทย

หนังสือแปลไทยรุ่นเก่า

ชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" เข้ามาในภาษาไทยก่อนละครช่อง 3 นานมาก สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเล่าไว้ใน "ตำนานหนังสือสามก๊ก" ว่า "บ้วนฮ่วยเหลา" (《万花楼》) สันนิษฐานว่าสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ให้แปล และโรงพิมพ์หมอบรัดเลพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2423 หนังสือเล่มนี้ใช้ชื่อ "เปาบุ้นจิ้น" ตลอดเล่ม โดยฉบับคุรุสภา พ.ศ. 2513 ที่ยังหาอ่านได้ แจ้งในคำนำว่าแก้แค่อักขรวิธี แปลว่าชื่อนี้อยู่ในภาษาไทยมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 ก่อนละคร 1993 กว่าร้อยปี

ต่อมามี "เปาเล่งถูกงอั้น" (包龙图公案) ที่นายหยองในกรมทหารปืนใหญ่แปล นายเทียนวรรณาโภเรียบเรียง พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2441 เล่มนี้เรียกตัวเอกว่า "เปาเล่งถู" ตามชื่อหอหลงถู คนไทยยุคนั้นจึงรู้จักเขาสองชื่อพร้อมกัน ชื่อหนึ่งมาจากชื่อรองในนิยาย อีกชื่อมาจากตำแหน่ง

งานวิจัยของหลี่เสวียจื้อและคณะ (2566) ยังระบุว่าตั้งแต่รัชกาลที่ 5 มีหนังสือแปลหลายเล่มที่มีเรื่องเปาบุ้นจิ้น เช่น "บ้วนฮ่วยเหลา" "โหงวโฮ้วเพ็งหนา" "โหงวโฮ้วเพ็งไซ" และ "เปาเล่งถูกงอั้น" (แหล่งเดียว (งานวิจัย)) ส่วนงิ้วแต้จิ๋วในไทยใช้ "เปากง" ในชื่อเรื่อง เช่น "เปากงป่วยเช้ง" (包公赔情) (แหล่งเดียว (งานวิจัย))

ส่วนคำเรียกในสื่อไทยวันนี้มีทั้ง "ท่านเปา" "ใต้เท้าเปา" และ "ยมราชเปา" ในเสียงพากย์ช่อง 3 ที่ผมจำได้ ลูกน้องเรียกเขาว่า "ใต้เท้า" ส่วนคนยศใกล้กันเรียก "ท่านเปา" คำว่าใต้เท้าตรงกับ 大人 ในต้นฉบับจีนชั้นหลัง ไม่ใช่คำเรียกสมัยซ่ง ซึ่งเรียกตามตำแหน่งอย่าง 包待制 หรือ 包中丞

นิยายสายนี้มาถึงเมืองไทยอย่างไร จนกลายเป็นละครที่ทั้งประเทศจำได้ อยู่ในตอนเปาบุ้นจิ้น 1993 มาจากไหน

คำถามที่ยังเปิด

มีสามเรื่องที่ผมยังตอบไม่ได้ และขอบอกตรง ๆ

  1. ผู้แปล "บ้วนฮ่วยเหลา" เป็นคนฮกเกี้ยนหรือไม่ แหล่งที่พบไม่ได้บอก ขณะที่งานวิจัยปี 2566 เขียนว่าผู้แปลยุคนั้นทับศัพท์ด้วยเสียงแต้จิ๋ว — จึงยังไม่มีหลักฐานยืนยันว่า "บุ้นจิ้น" มาทางไหน
  2. ก่อน《百家公案》มีตัวบทจีนที่ใช้ชื่อ 包文拯 หรือไม่ เช่นเพลงเล่าเรื่องสมัยเฉิงฮว่า (成化说唱词话) ที่พิมพ์ในศตวรรษที่ 15 ยังหาตัวบทมาเทียบไม่ได้
  3. คำว่า "青天" ที่ใช้เรียกขุนนางดี เริ่มใช้กับเปาบุ้นจิ้นก่อนสมัยชิงหรือไม่ — นักเขียนจีนอู๋โกว (吴钩) ว่าคำนี้เริ่มแพร่สมัยหมิง–ชิง (มีแหล่งเดียว)

เปาบุ้นจิ้นภาษาอังกฤษ

ถ้าจะค้นภาษาอังกฤษ ชื่อตามพินอินคือ Bao Zheng ส่วนชื่อที่ใช้กันแพร่หลายคือ Judge Bao เช่นชื่อหนังสือรวมงานแปลของ Wilt L. Idema เรื่อง Judge Bao and the Rule of Law (2010) ส่วนละคร 1993 ใช้ชื่ออังกฤษว่า Justice Pao (บางแหล่งเขียน Judge Bao หรือ Justice Bao)

ข้อควรระวังสำหรับคนเขียนต่อ

ถ้าคุณจะเขียนหรือเล่าเรื่องชื่อของเปาบุ้นจิ้นต่อ นี่คือแปดจุดที่ผมเห็นพลาดกันบ่อย ทั้งในโพสต์ไทยและจีน

  1. "เปาบุ้นจิ้นคือชื่อจริง" — ชื่อจริงคือ 包拯 (เปาเจิ่ง) ส่วน "文拯" เป็นชื่อรองในนิยายหมิง
  2. "包文正 เป็นสมัญญาของเปาบุ้นจิ้น" — บทความจีนบางชิ้นเขียนว่าเรียก包文正ก็ไม่ผิด แต่สมัญญาจริงคือ 孝肃 ส่วน 文正 เป็นของฟ่านจ้งเยียน
  3. "ชื่อรองของเปาบุ้นจิ้นคือ 希文" — มาจากงิ้วหยวน ชื่อรองจริงคือ 希仁 ส่วน 希文 เป็นของฟ่านจ้งเยียน
  4. "包黑子 เพิ่งเกิดใน《三侠五义》" — มีแล้วใน《龙图公案》ปลายหมิง
  5. "包青天 คือฉายาที่ชาวบ้านสมัยซ่งตั้ง" — เอกสารซ่งที่ตรวจไม่มี ชาวซ่งเรียก 包待制 阎罗包老 包家 ส่วน 包青天 เก่าสุดที่พบเป็นนิยายชิง
  6. "包公 แปลว่าท่านดยุกเปา" — 公 เป็นคำยกย่อง จารึกหลุมศพอธิบายว่าคนไม่เรียกตำแหน่งแต่เรียก "公"
  7. "เรียกเปาหลงถูเพราะเป็น 龙图阁大学士" — ตำแหน่งจริงคือ 直学士 ซึ่งต่ำกว่า นิยาย《警世通言》เขียนเป็น "学士"
  8. "เปาบุ้นจิ้นเป็นอัครเสนาบดี (包相爷)" — ไม่เคยเป็น 宰相 ตำแหน่งสูงสุดคือรองผู้บัญชาการสภาการทหาร (枢密副使) แม้แต่ป้ายสุสานเครื่องแต่งกายที่ก้งอี้ยังเขียนว่า "宋丞相包孝肃墓" (ดูตอนเปาบุ้นจิ้นตายยังไง)

คำถามที่พบบ่อย

เปาบุ้นจิ้นภาษาจีนชื่ออะไร? ชื่อจริงคือ 包拯 อ่านจีนกลางว่าเปาเจิ่ง ชื่อรอง 希仁 (ซีเหริน) สมัญญา 孝肃 (เซี่ยวซู่) ตามชีวประวัติใน《宋史》และจารึกหลุมศพ

ทำไมคนไทยเรียกว่าเปาบุ้นจิ้น? มาจาก 包文拯 ชื่อรองที่ครูในนิยายหมิง《百家公案》ตั้งให้ ซึ่งเสียงอ่านฮกเกี้ยน Pau Bûn-chín ตรงกับคำว่าเปาบุ้นจิ้น และอยู่ในหนังสือแปลไทย "บ้วนฮ่วยเหลา" ตั้งแต่ปี 2423

เปาเจิ้ง / เปาเจิ่ง คือใคร? คือเปาบุ้นจิ้นคนเดียวกัน "เปาเจิ่ง" เป็นการสะกดเสียงจีนกลางของ 包拯 บางแหล่งสะกดว่า "เปาเจิ้ง"

เปาบุ้นจิ้นภาษาอังกฤษเรียกว่าอะไร? ตามพินอินคือ Bao Zheng ในภาษาอังกฤษนิยมเรียก Judge Bao ส่วนละคร 1993 ใช้ชื่ออังกฤษว่า Justice Pao

包青天 แปลว่าอะไร มาจากไหน? แปลตรงตัวว่า "เปาฟ้าใส" หมายถึงขุนนางที่ให้ความยุติธรรม ตัวบทเก่าสุดที่พบคือนิยายสมัยชิง ไม่ใช่ฉายาสมัยซ่ง ส่วนต้นตอแน่ชัดยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

ทำไมเรียกเปาหลงถู หรือเปาเล่งถู? มาจากตำแหน่ง 龙图阁直学士 (ราชบัณฑิตชั้นตรงหอหลงถู) ที่ได้ปี 1052 ไม่ใช่ "ราชบัณฑิตใหญ่" อย่างที่นิยายและหลายเว็บเขียน

包文正 ใช่ชื่อจริงไหม? ไม่ใช่ เป็นชื่อในนิยายหมิงและชิง และ 文正 คือสมัญญาของฟ่านจ้งเยียน ขุนนางร่วมสมัยอีกคนหนึ่ง

คนสมัยซ่งเรียกเขาว่าอะไร? เปาไต้จื้อ (包待制) ยมราชเฒ่าเปา (阎罗包老) เปากง (包公) และเปาจงเฉิง (包中丞) ล้วนมาจากตำแหน่งหรือคำยกย่อง

สรุป

ชื่อจริงของเปาบุ้นจิ้นคือ 包拯 (เปาเจิ่ง) ชื่อรอง 希仁 สมัญญา 孝肃 ทั้ง《宋史》จารึกหลุมศพ และ《长编》ตรงกัน ส่วน "บุ้นจิ้น" คือ 包文拯 ชื่อรองที่ครูแซ่ต่งในนิยายหมิง《百家公案》ตั้งให้ อ่านแล้วตรงกับเสียงฮกเกี้ยน และอยู่ในภาษาไทยตั้งแต่หนังสือแปล "บ้วนฮ่วยเหลา" ปี 2423

ระหว่างทางชื่อของเขายืมของคนอื่นมาด้วย งิ้วหยวนยืมชื่อรอง 希文 นิยายยืมสมัญญา 文正 ทั้งสองอย่างเป็นของฟ่านจ้งเยียน ส่วน 包青天 และ 包黑子 เกิดในนิยายหมิง–ชิง คนสมัยซ่งเรียกเขาแค่ตามตำแหน่ง ทั้งเปาไต้จื้อ เปาจงเฉิง และคำยกย่องว่าเปากง

ในบรรดาทุกชื่อ มีคำเดียวที่ถูกตลอดหลายร้อยปี และถูกทุกสำเนียง คือคำว่า "เปา"

ตอนต่อไปในภาค 1 คือเปาบุ้นจิ้นหน้าดำจริงไหม ซึ่งต่อจากฉายา "เปาไอ้ดำ" ในบทนี้ อ่านทุกตอนได้ที่หน้าชุดเปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa เขียนโดยธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ (MingPaPa) ส่วนที่มาของแซ่ฟ่านจ้งเยียน เจ้าของชื่อ 文正 ตัวจริง ผมเล่าไว้ในแซ่ฮ่วม แซ่ฟ่าน (范) มาจากไหน

แหล่งข้อมูล

ต้นฉบับชั้นต้น (วิกิซอร์ซภาษาจีน ตรวจข้อความ 30 ต.ค. 2569 ข้อความยกในบทความแปลงเป็นอักษรตัวย่อ)

หนังสือแปลไทยและละคร

เสียงอ่าน

ภาพ

เปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง)

ตอนที่ 1 จากทั้งหมด 25 ตอน

ชุดบทความที่วางเรื่องดังของเปาบุ้นจิ้นในนิยาย งิ้ว และละคร เทียบกับเอกสารสมัยซ่งทีละเรื่อง

ดูทั้งหมวด →
ดูรายชื่อตอนทั้งชุด

เกี่ยวกับผู้เขียน

ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ (MingPaPa)
黄柄明 - MingPaPa

เขียนโดย

ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄柄明

นักธุรกิจโรงพิมพ์ ครูศิลปะการต่อสู้ และผู้ถ่ายทอดวัฒนธรรมจีน ศาสนา และความเชื่อ

ประสบการณ์ที่เกี่ยวข้องกับบทความนี้: ตอนเด็ก พ่อของผู้เขียนเรียกท่านว่าเปากง (包公) หรือเปาชิงเทียน (包青天) และบอกว่าที่ประเทศจีนเรียกท่านว่าเปาเจิ่ง (包拯)

ประวัติการแก้ไข

  • — เผยแพร่ครั้งแรก

พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งได้ที่หน้าติดต่อ และอ่านวิธีตรวจสอบกับแก้ไขข้อผิดพลาดได้ที่นโยบายบรรณาธิการ

อ้างอิงบทความนี้

นำไปอ้างอิงในรายงาน บทความ หรือเว็บไซต์ได้ กรุณาใส่ลิงก์กลับมาที่หน้านี้

รูปแบบอ้างอิง

ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ (MingPaPa). (2569). เปาบุ้นจิ้นภาษาจีนชื่อเปาเจิ่ง (包拯) ไม่ใช่บุ้นจิ้น! ชื่อที่คนไทยเรียกมาจากนิยายสมัยหมิง. ครอบครัวศุภพิทักษ์พงษ์. https://www.supapitakpong.com/articles/bao-zheng-chinese-name-myth

ลิงก์สำหรับเว็บไซต์ (HTML)

<a href="https://www.supapitakpong.com/articles/bao-zheng-chinese-name-myth">เปาบุ้นจิ้นภาษาจีนชื่อเปาเจิ่ง (包拯) ไม่ใช่บุ้นจิ้น! ชื่อที่คนไทยเรียกมาจากนิยายสมัยหมิง</a> — MingPaPa, supapitakpong.com

บทความที่เกี่ยวข้อง

ดูบทความทั้งหมดในหมวดเปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง)