พระศรีอริยเมตไตรย (หมีเล่อ 弥勒菩萨) คือใคร จากพระโพธิสัตว์ทรงมงกุฎสู่พระอ้วนยิ้มหน้าวัดจีน

พระศรีอริยเมตไตรย คือพระโพธิสัตว์ที่จะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าองค์ถัดจากพระศากยมุนี ภาษาจีนเรียกว่า 弥勒菩萨 (แต้จิ๋ว นี้เล็กผ่อสัก / จีนกลาง หมีเล่อผู่ซ่า — พระโพธิสัตว์ผู้มีเมตตา) พระสูตรจีนเล่าว่าปัจจุบันท่านประทับบนสวรรค์ชั้นดุสิต และวันหนึ่งจะลงมาเกิด ออกบวช และตรัสรู้ในโลกมนุษย์[1][2] พระไตรปิฎกบาลีของไทยก็พยากรณ์ถึงพระองค์เดียวกันนี้[3] ส่วนหลวงจีนอ้วนยิ้มที่นั่งหน้าวัดจีน คือรูปพระเมตไตรยที่คนจีนสร้างตามหลวงจีนเร่ร่อนสะพายถุงผ้าสมัยปลายราชวงศ์ถัง ไม่ใช่พระสังกัจจายน์[4][5]

คนไทยรู้จักพระองค์นี้ในชื่อพระศรีอาริย์ หรือเขียนว่า "พระศรีอารย์" และนึกถึง "ยุคพระศรีอาริย์" ที่บ้านเมืองสงบสุขอุดมสมบูรณ์[6] แต่พอเดินเข้าวัดจีน หลายคนสงสัยว่าทำไมองค์ที่นั่งรับคนตรงประตูจึงเป็นหลวงจีนพุงพลุ้ยหัวเราะ และทำไมบางแห่งเรียกท่านว่าพระสังกัจจายน์

บทความนี้เรียบเรียงจากพระสูตรจีนฉบับ CBETA ประวัติพระสมัยซ่ง ข้อมูลของพิพิธภัณฑ์ในจีน และงานวิชาการไทย เพื่อแยกว่าส่วนไหนเป็นคำสอนในพระสูตร ส่วนไหนมีหลักฐาน และส่วนไหนเป็นความเชื่อที่เล่าต่อกันมา ภาพปกเลือกโฉมหน้าที่เก่าที่สุดของท่านในจีน คือพระโพธิสัตว์ทรงมงกุฎนั่งไขว่ข้อเท้า มีสิงห์หมอบที่ฐาน[7] (อยู่ในหมวดเทพเจ้าจีนและตำนาน)

ห้าข้อที่ควรรู้ก่อนอ่านต่อ

1. ไทยกับจีนรอพระองค์เดียวกัน ชื่อบาลี Metteyya กับชื่อจีน 弥勒 มาจากรากคำเดียวกันที่แปลว่าเมตตา จีนยังแปลชื่อท่านตรงตัวว่า 慈氏 (แต้จิ๋ว เช้ซี๋ / จีนกลาง ฉือซื่อ — ผู้มีเมตตา)[8][3]
2. พระสูตรจีนเล่าเป็นสองช่วง ช่วงแรกท่านขึ้นไปเกิดบนสวรรค์ดุสิต ช่วงหลังท่านลงมาตรัสรู้และแสดงธรรมครั้งใหญ่สามครั้ง[1][2]
3. ภาพแรกในจีนไม่ใช่พระอ้วน หลักฐานลายลักษณ์เก่าที่ผูกชื่อ 弥勒 เข้ากับรูปเคารพ คือจารึกปี 495 ที่ถ้ำหลงเหมิน ใต้รูปพระโพธิสัตว์ทรงมงกุฎนั่งไขว่ข้อเท้า[7]
4. พระอ้วนมาจากหลวงจีนที่มีตัวตน ประวัติพระสมัยซ่งบันทึกหลวงจีนถุงผ้าที่คนเชื่อว่าเป็นร่างแปลงของพระเมตไตรย และคนสมัยซ่งใต้ก็ปั้นรูปเขาแทนพระเมตไตรย[9][4]
5. พระอ้วนจีนกับพระสังกัจจายน์ไทยเป็นคนละองค์ตามหลักฐาน พระสังกัจจายน์คือพระมหากัจจายนะ พระสาวกในพุทธกาล งานวิชาการไทยสองชิ้นอธิบายจุดที่คนสับสนไว้ชัดเจน[5][10]

ข้อมูลด่วน: พระศรีอริยเมตไตรย (弥勒菩萨)

หัวข้อ	ข้อมูล
อักษรจีน	弥勒菩萨 (ตัวเต็ม 彌勒菩薩) · 弥勒佛 · ชื่อแปลความ 慈氏[8]
แต้จิ๋ว (สำเนียงเท่งไฮ้)	ni2 lêg8 pu5 sag4 — นี้เล็กผ่อสัก · 弥勒佛 ni2 lêg8 hug8 — นี้เล็กฮุก[11]
จีนกลาง	Mílè Púsà — หมีเล่อผู่ซ่า · Mílè Fó — หมีเล่อฝอ[6]
สันสกฤต / บาลี	Maitreya / Metteyya รากคำ maitrī แปลว่าความเมตตา[8]
ชื่อไทยที่พบ	พระศรีอริยเมตไตรย พระเมตไตรย พระศรีอาริย์[6] · พระอ้วนจีนมักถูกเรียกผิดว่าพระสังกัจจายน์[5]
ฐานะ	พระโพธิสัตว์ที่เหลือชาติเดียวจะเป็นพระพุทธเจ้า ปัจจุบันประทับสวรรค์ดุสิต[1] จะตรัสรู้ใต้ต้น 龙华 ในอนาคต[2]
รูปลักษณ์ / ของถือ	สามแบบ: พระโพธิสัตว์ทรงมงกุฎนั่งไขว่ข้อเท้า (เว่ยเหนือ)[7] · พระพุทธรูปนั่งห้อยพระบาท (ถัง)[12] · หลวงจีนอ้วนถือถุงผ้าและประคำ (ซ่งเป็นต้นมา)[13]
ตำแหน่งในวัดจีน	กลางวิหารแรก 天王殿 หันออกประตู มีท้าวจตุโลกบาลสองข้างและพระเวทโพธิสัตว์ด้านหลัง[14]
วันสำคัญ	เดือน 1 วันที่ 1 ตามปฏิทินพุทธจีนยุคใหม่ (ไม่พบในพระสูตร)[15] · งานวัดหลงหัว เซี่ยงไฮ้ ในเดือน 3[16]
ศาสนสถานสำคัญ	ถ้ำหยุนกัง ถ้ำ 17[17] · ถ้ำโม่เกา ถ้ำ 96[12] · หลวงพ่อใหญ่เล่อซาน[18] · วัดหลงหัว[16]

1. ชื่อพระศรีอริยเมตไตรย 弥勒 และ 慈氏 หมายความว่าอะไร

ชื่อสันสกฤต Maitreya และบาลี Metteyya เดิมเป็นชื่อตระกูลพราหมณ์ที่พบได้ทั่วไปในอินเดีย รากคำคือ maitrī แปลว่าความรักความเมตตา[8] คำไทย "เมตไตรย" มาจากรากเดียวกันนี้ ส่วนคำว่า "ศรี" และ "อริย" ที่อยู่ข้างหน้าเป็นคำยกย่องแบบไทย ไม่มีอยู่ในชื่อจีน ชื่อที่คนไทยใช้จึงมีหลายรูป ทั้งพระศรีอริยเมตไตรย พระเมตไตรย และพระศรีอาริย์[6]

ภาษาจีนเรียกท่านสองแบบ แบบแรกคือ 弥勒 (แต้จิ๋ว นี้เล็ก / จีนกลาง หมีเล่อ — ชื่อถอดเสียงของ Maitreya) แบบที่สองคือ 慈氏 ซึ่งแปลความหมายออกมาตรง ๆ ว่าผู้มีเมตตา ต่อมาเมื่อพระถังซำจั๋งไปเห็นคัมภีร์สันสกฤตที่อินเดีย ท่านถอดเสียงชื่อนี้ใหม่ให้ใกล้เสียงเดิมกว่า แต่คนจีนก็ยังเรียก 弥勒 ตามเดิมจนทุกวันนี้[8]

ชื่ออชิตะ 阿逸多

พระสูตรมหายานบางเล่มเรียกท่านอีกชื่อว่า 阿逸多 (แต้จิ๋ว อาอิกโต / จีนกลาง อาอี้ตัว — อชิตะ แปลว่าผู้ที่ไม่มีใครชนะได้) เช่นในพระสูตรว่าด้วยการขึ้นไปเกิดบนสวรรค์ดุสิต พระอุบาลีทูลพระพุทธเจ้าว่า พระองค์เคยตรัสไว้ว่า "阿逸多次当作佛" คืออชิตะจะเป็นพระพุทธเจ้าองค์ถัดไป[1]

ที่น่าสนใจคือ ในพระสูตรชั้นเก่าที่จีนแปลไว้ คือมัชฌิมาคมฉบับจีน (中阿含经) ภิกษุอชิตะกับภิกษุเมตไตรยเป็นคนละรูปกัน พระพุทธเจ้าพยากรณ์ว่าอชิตะจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ส่วนเมตไตรยจะได้เป็นพระพุทธเจ้า[19]

弥勒菩萨 กับ 弥勒佛 ต่างกันอย่างไร

คนจีนเรียกท่านได้ทั้ง 弥勒菩萨 เพราะตอนนี้ท่านยังเป็นพระโพธิสัตว์ และ 弥勒佛 (แต้จิ๋ว นี้เล็กฮุก / จีนกลาง หมีเล่อฝอ — พระเมตไตรยพุทธเจ้า) ในฐานะพระพุทธเจ้าในอนาคต วิกิพีเดียภาษาจีนระบุว่าพระนามยกย่องที่ใช้กันแพร่หลายคือ "พระเมตไตรยผู้จะเสด็จลงมาเกิดในภายหน้า" (ดูตัวอักษรและคำอ่านในหัวข้อวิธีไหว้)[8]

ฝั่งไทยไม่ค่อยเติมคำว่าโพธิสัตว์ต่อท้าย เพราะเถรวาทเน้นภาพพระพุทธเจ้าองค์หน้ามากกว่าภาพพระโพธิสัตว์บนสวรรค์ ชื่อ "พระเมตไตรยโพธิสัตว์" จึงเป็นสำนวนที่มาจากฝั่งมหายาน ส่วนพระอ้วนในวัดจีนมีชื่อเรียกเฉพาะว่า 布袋 (แต้จิ๋ว โป่วต่อ / จีนกลาง ปู้ไต้ — ถุงผ้า) ตามถุงที่หลวงจีนองค์ต้นแบบสะพายไปทุกที่[9]

2. คำทำนายในพระสูตร: พระศรีอริยเมตไตรยอยู่ที่ไหน จะลงมาเมื่อไร

เรื่องพระเมตไตรยในจีนมาจากพระสูตรกลุ่มหนึ่งที่เรียกรวมกันว่า "พระสูตรพระเมตไตรยสามเล่ม" หรือ "หกเล่ม"[8] เนื้อหาแบ่งเป็นสองสาย สายแรกชื่อ 上生 (ขึ้นไปเกิด) เล่าว่าตอนนี้ท่านอยู่ที่ไหน สายที่สองชื่อ 下生 (ลงมาเกิด) เล่าว่าวันหน้าท่านจะลงมาอย่างไร พิพิธภัณฑ์เซี่ยงไฮ้ซึ่งเก็บคัมภีร์ฉบับพิมพ์โบราณไว้ระบุว่า พระสูตรสาย 下生 สี่ฉบับเป็น "同本异译" คือต้นฉบับเดียวกันที่แปลซ้ำโดยผู้แปลต่างยุค[20]

พระสูตร (เลข CBETA)	ผู้แปล / ยุค	เนื้อหาหลัก
佛说观弥勒菩萨上生兜率天经 (T0452)	沮渠京声 สมัยหลิวซ่ง	ขึ้นไปเกิดบนสวรรค์ดุสิต และวิธีตั้งใจไปเกิดใกล้ท่าน[1]
佛说弥勒下生经 (T0453)	ธรรมรักษ์ (竺法护) สมัยจิ้นตะวันตก	ลงมาเกิดและตรัสรู้[20]
佛说弥勒下生成佛经 (T0454)	กุมารชีพ (鸠摩罗什) สมัยเหยาฉิน	เมืองที่ท่านเกิด ต้นไม้ตรัสรู้ ธรรมสามครั้ง[2]
T0456 T0457 T0455	กุมารชีพ, ไม่ทราบผู้แปล, อี้จิง (义净) สมัยถัง	ฉบับขยายความ ฉบับไม่ทราบผู้แปล และฉบับแปลซ้ำของสาย 下生[8][20]

ตอนนี้: ประทับบนสวรรค์ชั้นดุสิต

พระสูตรสาย 上生 เล่าว่าพระพุทธเจ้าตรัสแก่พระอุบาลีว่า อีกสิบสองปีพระเมตไตรยจะละร่างนี้ แล้วไปเกิดบนสวรรค์ชั้นดุสิต 兜率天 (แต้จิ๋ว เตาจุกเทียง / จีนกลาง โตวซ่วยเทียน — สวรรค์ชั้นดุสิต)[1]

此人从今十二年后命终，必得往生兜率陀天上。

บุคคลนี้ นับจากนี้ไปอีกสิบสองปีจะสิ้นชีวิต และจะได้ไปเกิดบนสวรรค์ชั้นดุสิตเป็นแน่

พระสูตรเรียกท่านว่า "一生补处菩萨" คือพระโพธิสัตว์ที่เหลือชาติเดียวก็จะเป็นพระพุทธเจ้า เทวดาบนสวรรค์ดุสิตถอดมงกุฎของตนแล้วอธิษฐานให้กลายเป็นวังถวาย และท่านแสดงธรรมแก่เทวดาตลอด "昼夜六时" คือทั้งกลางวันและกลางคืน[1]

อนาคต: ลงมาเกิด ออกบวช และตรัสรู้ใต้ต้น 龙华

พระสูตรเล่มเดียวกันกำหนดเวลาไว้ว่า

阎浮提岁数五十六亿万岁，尔乃下生于阎浮提。

เมื่อนับปีในชมพูทวีปได้ห้าสิบหก "อี้ว่าน" ปี ท่านจึงจะลงมาเกิดในชมพูทวีป

ตัวเลขที่คนจีนพูดกันทั่วไปว่า 5,670 ล้านปี เป็นตัวเลขที่สถาบันวิจัยตุนหวงใช้อธิบายรูปพระเมตไตรยในถ้ำ 96[12] ส่วนตัวพระสูตรเขียนเพียง "五十六亿万岁" โดย 亿 และ 万 เป็นหน่วยนับจำนวนมหาศาลของจีน[1] ใจความจึงอยู่ที่ระยะเวลาอันยาวนานเกินคำนวณ มากกว่าตัวเลขที่ตรงเป๊ะ

พระสูตรสาย 下生 ฉบับกุมารชีพเล่าว่าวันนั้นแผ่นดินราบเรียบดุจกระจก มนุษย์อายุ 84,000 ปี มีเมืองใหญ่ชื่อ 翅头末 และขุมทรัพย์ใหญ่สี่แห่งผุดขึ้นมาเอง แต่ไม่มีใครอยากได้[2]

众人见之，心不贪著，弃之于地，犹如瓦石。

ผู้คนเห็นแล้วก็ไม่โลภ ทิ้งไว้บนพื้นดินราวกับเศษกระเบื้องและก้อนหิน

พระเจ้าจักรพรรดิ 蠰佉 ถวายปราสาทแก้วแก่พระเมตไตรย ท่านรับแล้วยกให้พวกพราหมณ์ ซึ่งรื้อแบ่งกันไปทันที เมื่อเห็นปราสาทงดงามพังลงในพริบตา ท่านจึงเห็นความไม่เที่ยงและออกบวช[2] แล้วตรัสรู้ใต้ต้นไม้ชื่อ 龙华 (แต้จิ๋ว เล้งฮั้ว / จีนกลาง หลงหัว — แปลตามตัวอักษรว่าดอกไม้มังกร) ในวันเดียวกับที่ออกบวช

坐于龙华菩提树下……即以出家日，得阿耨多罗三藐三菩提。

ประทับใต้ต้นโพธิ์หลงหัว ... ในวันที่ออกบวชนั้นเอง ก็บรรลุอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ

หลังตรัสรู้ ท่านแสดงธรรมครั้งใหญ่สามครั้งในสวนดอกไม้แห่งหนึ่ง[2] เหตุการณ์นี้คือที่มาของคำว่า "龙华三会" หรือการประชุมสามครั้งแห่งหลงหัว

初会说法，九十六亿人得阿罗汉；第二大会说法，九十四亿人得阿罗汉；第三大会说法，九十二亿人得阿罗汉。

การแสดงธรรมครั้งแรก มีผู้บรรลุอรหันต์เก้าสิบหกอี้คน ครั้งที่สองเก้าสิบสี่อี้คน ครั้งที่สามเก้าสิบสองอี้คน

ตอนท้าย พระเมตไตรยพุทธเจ้าจะขึ้นเขาคิชฌกูฏไปพบพระมหากัสสปะ แล้วตรัสยกย่องว่าเป็นศิษย์ผู้ยิ่งใหญ่ของพระศากยมุนีพุทธเจ้า[2] ศาสนาเก่าจึงไม่ได้ถูกลืม แต่ส่งไม้ต่อให้ศาสนาใหม่

พระไตรปิฎกบาลีของไทยว่าอย่างไร

ฝั่งเถรวาท คำพยากรณ์หลักอยู่ในจักกวัตติสูตร ทีฆนิกาย พระสูตรเล่าว่าเมื่อศีลธรรมเสื่อม อายุมนุษย์จะลดลง แล้วเมื่อคนหันกลับมาทำดี อายุมนุษย์จะเพิ่มขึ้นจนถึง 80,000 ปี ในยุคนั้นพระเมตไตรยจะตรัสรู้ และพระเจ้าสังขะ กษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ของยุค จะออกบวชจนบรรลุอรหันต์ในสำนักของท่าน[3] พระไตรปิฎกฉบับภาษาไทยแปลตอนสำคัญไว้ว่า "ในเมื่อมนุษย์มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี พระผู้มีพระภาคทรงพระนามว่าเมตไตรย์ จักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก"[6]

มัชฌิมาคมฉบับจีนก็ใช้ตัวเลขเดียวกับบาลี คือ "人寿八万岁" (มนุษย์อายุแปดหมื่นปี) และเรียกกษัตริย์องค์นั้นว่า 螺 ซึ่งแปลว่าหอยสังข์[19] ตรงกับความหมายของชื่อ "สังขะ" พอดี ส่วนพระสูตรสาย 下生 ฉบับกุมารชีพถอดเสียงชื่อเดียวกันเป็น 蠰佉 และให้อายุมนุษย์เป็น 84,000 ปี[2]

3. พระศรีอริยเมตไตรยของไทยกับ 弥勒 ของจีน ซ้อนกันตรงไหน

วางเรื่องเล่าสองฝั่งเทียบกัน จะเห็นพระองค์เดียวกันที่ถูกเล่าผ่านคัมภีร์คนละสาย

ประเด็น	ฝั่งบาลีและไทย	ฝั่งจีน
ชื่อ	Metteyya → เมตไตรย, พระศรีอาริย์[6]	弥勒 (ถอดเสียง), 慈氏 (แปลความ)[8]
ที่ประทับตอนนี้	สวรรค์ชั้นดุสิต[6]	兜率天[1]
อายุมนุษย์ยุคนั้น	80,000 ปี[3]	80,000 ปีในมัชฌิมาคมฉบับจีน[19] แต่ 84,000 ปีในสาย 下生[2]
กษัตริย์ร่วมยุค	พระเจ้าสังขะ[3]	螺 (แปลความว่าหอยสังข์)[19] / 蠰佉 (ถอดเสียง)[2]
บิดามารดา	สุพรหมพราหมณ์กับนางพรมวดี (ตามเรื่องเล่าในอนาคตวงศ์)[6]	妙梵 กับ 梵摩波提[2]
เมือง	เกตุมดีนคร[6]	翅头末[2]
ต้นไม้ที่ตรัสรู้	ต้นกากะทิง[6]	龙华树[2] (ยังไม่พบหลักฐานว่าเป็นพืชชนิดเดียวกัน)

ต่างกันที่จุดเน้น

ฝั่งไทยเน้น "พระพุทธเจ้าองค์หน้า" และ "ยุคพระศรีอาริย์" วิกิพีเดียภาษาไทยเล่าภาพยุคนั้นว่าผู้คนไม่ต้องปิดประตูบ้าน ไม่มีโจร และมีต้นกัลปพฤกษ์ให้ขอสิ่งที่ต้องการ (บทความเองหมายเหตุว่าบางส่วนยังขาดแหล่งอ้างอิง)[6] ภาพนี้ใกล้กับพระสูตรจีนที่คนทิ้งทรัพย์สมบัติไว้บนพื้นโดยไม่มีใครโลภ[2] คือทั้งสองฝั่งฝันถึงโลกที่ความโลภหมดพลัง มากกว่าโลกที่ทุกคนรวย

ฝั่งจีนมีอีกสายที่ไทยแทบไม่พูดถึง คือสาย 上生 ซึ่งชวนให้ผู้ศรัทธาตั้งใจไปเกิดบนสวรรค์ดุสิตใกล้ท่านตั้งแต่ชาตินี้[1] วิกิพีเดียภาษาจีนเล่าว่าความเชื่อเรื่องแดนสุขของพระเมตไตรยแพร่หลายในจีนตั้งแต่สมัยจิ้น และพระภิกษุชื่อดังหลายรูป รวมทั้งพระถังซำจั๋ง ตั้งความปรารถนาจะไปเกิดที่นั่น[8] คำว่า 弥勒菩萨 ในภาษาจีนจึงไม่ได้หมายถึงพระที่ต้องรออีกนาน แต่หมายถึงพระโพธิสัตว์ที่ผู้คนผูกใจไว้ได้ตั้งแต่ตอนนี้

4. รูปพระศรีอริยเมตไตรยในจีน 3 แบบ ดูอย่างไรให้รู้

พระเมตไตรยในจีนมีอย่างน้อยสามหน้าตา เรียงตามยุคได้ชัดเจน วิกิพีเดียภาษาจีนสรุปหลักไว้ว่า รูปแบบพระโพธิสัตว์ทรงเครื่องหมายถึงตอนที่ท่านยังอยู่บนสวรรค์ ส่วนรูปแบบพระพุทธเจ้าหมายถึงตอนที่ท่านลงมาตรัสรู้แล้ว[8]

แบบที่ 1: พระโพธิสัตว์ทรงมงกุฎนั่งไขว่ข้อเท้า (สมัยเว่ยเหนือ)

หลักฐานที่ชัดที่สุดอยู่ที่ถ้ำกู่หยาง ในหมู่ถ้ำหลงเหมิน เมืองลั่วหยาง ซุ้มหนึ่งมีจารึกปี 495 ที่มารดาผู้สูญเสียบุตรชายสลักไว้ว่า[7]

太和十九年十一月……为亡息牛橛请工镂石，造此弥勒像一区

เดือนสิบเอ็ด ปีไท่เหอที่สิบเก้า ... ให้ช่างสลักหิน สร้างรูปพระเมตไตรยองค์นี้ อุทิศแก่บุตรชายผู้ล่วงลับ

จารึกเดียวกันขอให้บุตรชายได้ไปเกิดบนสวรรค์ในที่อยู่ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย องค์ประธานในซุ้มเป็นพระเมตไตรยทรงมงกุฎ นั่งไขว่ข้อเท้า มีสิงห์สองตัวหมอบใต้เข่า และมีรูปผู้มีกำลังคอยประคองเท้าทั้งสองไว้[7] จารึกแบบนี้มีค่ามาก เพราะยืนยันด้วยตัวอักษรว่าผู้สร้างตั้งใจให้รูปไขว่ข้อเท้าเป็นพระเมตไตรย

ที่ถ้ำหยุนกัง เมืองต้าถง ถ้ำ 17 เป็นหนึ่งในห้าถ้ำใหญ่ที่สร้างตามคำทูลขอของพระภิกษุถานเย่า องค์ประธานเป็นพระโพธิสัตว์นั่งไขว่ข้อเท้าสูงราว 15.5 เมตร[17] นักวิชาการจีนอธิบายว่าถ้ำนี้น่าจะสร้างอุทิศแด่องค์รัชทายาทที่สิ้นพระชนม์ก่อนได้ครองราชย์ จึงใช้รูปพระพุทธเจ้าในอนาคตเป็นสัญลักษณ์ของผู้ที่ "รอขึ้นครองราชย์" ข้อนี้เป็นการตีความของนักวิชาการ ไม่ใช่ข้อความจากจารึก ส่วนถ้ำ 13 มีพระเมตไตรยนั่งไขว่ข้อเท้าสูงกว่า 12 เมตร[17]

รูปหินทรายสมัยเว่ยเหนือ ราว ค.ศ. 470–480 ในพิพิธภัณฑ์เมโทรโพลิแทน ซึ่งพิพิธภัณฑ์ตั้งชื่อว่า "Bodhisattva (Maitreya) with crossed ankles"[21] แสดงจุดสังเกตของแบบที่ 1 ได้ครบ คือมงกุฎทรงสูง ผมยาวพาดไหล่ และข้อเท้าไขว่กันโดยเท้าวางบนพื้น ไม่ใช่นั่งขัดสมาธิ

แบบที่ 2: พระพุทธรูปนั่งห้อยพระบาท (สมัยถัง)

พอถึงสมัยถัง รูปที่นิยมเปลี่ยนเป็นพระพุทธเจ้านั่งบนแท่นแบบเก้าอี้ ห้อยพระบาททั้งสองข้างลงพื้น ครองจีวรแบบพระพุทธเจ้า ไม่มีมงกุฎ ตัวอย่างใหญ่ที่สุดในตุนหวงคือถ้ำโม่เกา ถ้ำ 96 ที่คนสมัยถังเรียกว่า "พระใหญ่ทิศเหนือ" สูง 35.5 เมตร สถาบันวิจัยตุนหวงระบุว่าพระหัตถ์ขวายกขึ้นในท่าประทานอภัย พระหัตถ์ซ้ายวางในท่าประทานพร และอ้างจารึกในถ้ำ 156 ว่าถ้ำนี้สร้างครั้งแรกในปี 695[12]

อีกองค์ที่มีชื่อเสียงคือหลวงพ่อใหญ่เล่อซาน มณฑลเสฉวน ซึ่งเป็นพระเมตไตรยนั่งห้อยพระบาทสลักจากหน้าผา เริ่มสร้างปี 713 เสร็จปี 803 พระภิกษุไห่ทงผู้ริเริ่มเลือกแบบจากพระพุทธรูปนั่งห้อยพระบาทสูงราวหนึ่งจั้งบนผาหินของวัดหนึ่งในเมืองเดียวกัน[18]

แบบที่ 3: พระอ้วน 布袋 (สมัยซ่งเป็นต้นมา)

แบบที่คุ้นตาที่สุดคือหลวงจีนศีรษะโล้น หน้ากลม ยิ้มกว้าง จีวรเปิดให้เห็นอกและพุง เท้าเปล่า ถือถุงผ้าใบใหญ่และสายประคำ ตัวอย่างเก่าที่มีชื่อเสียงคือรูปสลักหินที่เขาเฟยไหลเฟิง เมืองหางโจว สมัยซ่งใต้ ซึ่งนั่งพิงหินอยู่กลางกลุ่มพระอรหันต์[13] วิกิพีเดียภาษาจีนสรุปว่าคนจีนค่อย ๆ ปั้นพระเมตไตรยเป็นหลวงจีนอ้วนหัวโตหูใหญ่ หัวเราะกว้าง เปิดอกเปิดพุง นั่งขัดขา[14]

5. พระอ้วน 布袋 มาจากหลวงจีน 契此 ได้อย่างไร

ต้นแบบของพระอ้วนคือพระภิกษุชื่อ 契此 (แต้จิ๋ว ค่อยเช้ / จีนกลาง ชี่ฉื่อ — ชื่อฉายาของหลวงจีนถุงผ้า) แห่งเมืองเฟิ่งฮว่า ในเขตหนิงปัว มณฑลเจ้อเจียง ช่วงปลายราชวงศ์ถังต่อห้าราชวงศ์ บทความภาษาไทยบางชิ้นเขียนชื่อนี้ว่า "ชีฉื่อ"[5] เรื่องของท่านมีบันทึกในประวัติพระสองชุดที่รวบรวมสมัยซ่งเหนือ

บันทึกแรก: ประวัติพระภิกษุชั้นสูงฉบับซ่ง

ประวัติพระชุด 宋高僧传 (ประวัติพระภิกษุชั้นสูงที่รวบรวมสมัยซ่ง) เล่าว่าไม่มีใครรู้ตระกูลของท่าน บางคนว่าเป็นคนซื่อหมิง รูปร่างอ้วนเตี้ย คิ้วขมวด พุงโต พูดจาไม่แน่นอน นอนที่ไหนก็ได้ ใช้ไม้คานหาบถุงผ้าเข้าตลาด เห็นอะไรก็ขอ แม้แต่ผักดองหรือปลาเค็ม กินนิดหนึ่งแล้วแบ่งใส่ถุง คนจึงเรียกท่านว่า "อาจารย์ถุงผ้า"[9]

บันทึกเดียวกันว่าท่านเคยนอนกลางหิมะแต่ไม่มีหิมะเกาะตัว และใช้รองเท้าเป็นเครื่องบอกฟ้าฝน ถ้าแดดจะแรง ท่านจะใส่เกี๊ยะไม้ส้นสูงไปนอนชันเข่าบนสะพาน ถ้าฝนจะตก ท่านจะใส่รองเท้าฟางเปียก ชาวบ้านใช้ท่าทางของท่านทายอากาศ[9] ข้อความสำคัญที่สุดคือ

有偈云："弥勒真弥勒，时人皆不识。"等句，人言慈氏垂迹也。

ท่านมีโศลกว่า "เมตไตรยคือเมตไตรยแท้ คนในยุคนี้ไม่มีใครรู้จัก" คนทั้งหลายจึงว่าท่านคือพระเมตไตรยที่มาปรากฏร่าง

ประโยคนี้บอกว่าตั้งแต่บันทึกแรก ความเชื่อว่าท่านเป็นร่างแปลงของพระเมตไตรยก็เป็น "คำที่คนพูดกัน" อยู่แล้ว ไม่ใช่ข้อสรุปของผู้รวบรวม บันทึกนี้ระบุว่าท่านสิ้นในช่วงศักราชเทียนฟู่ (ราว ค.ศ. 901–904) ชาวบ้านช่วยกันฝัง ต่อมามีคนเห็นท่านแบกถุงเดินอยู่ต่างเมือง และในแถบเจียงซู-เจ้อเจียงมีคนวาดรูปท่านไว้มาก[9]

บันทึกที่สอง: บันทึกการสืบทอดประทีปธรรมยุคจิ่งเต๋อ

บันทึกฝ่ายเซนชุด 景德传灯录 (รวบรวมราว ค.ศ. 1004–1007) เล่าเรื่องคล้ายกัน แต่เพิ่มบทสนทนาแบบเซนที่น่ารักมาก มีพระรูปหนึ่งถามว่า "ถุงผ้าคืออะไร" ท่านก็วางถุงลง ถามต่อว่า "แล้วสิ่งที่อยู่ใต้ถุงผ้าคืออะไร" ท่านก็แบกถุงขึ้นบ่าแล้วเดินจากไป[22] คำตอบที่ไม่ต้องพูดสักคำนี้ชวนให้คิดถึงการวางภาระลงให้เป็น และแบกขึ้นมาทำหน้าที่ต่อโดยไม่ยึดติด

บันทึกนี้ยังมีโศลกของท่านว่า "一钵千家饭，孤身万里游" แปลว่า "บาตรใบเดียวรับข้าวจากพันครัวเรือน ตัวคนเดียวท่องไปหมื่นลี้"[22] และเล่าวาระสุดท้ายว่า ในเดือนสาม ปีเจินหมิงที่สอง (ตรงกับ ค.ศ. 916) ท่านนั่งบนแผ่นหินใต้ระเบียงตะวันออกของวัด 岳林 (แต้จิ๋ว งักลิ้ม / จีนกลาง เยว่หลิน — ชื่อวัด) แล้วกล่าวโศลกสุดท้าย[22]

弥勒真弥勒，分身千百亿，时时示时人，时人自不识。

เมตไตรยคือเมตไตรยแท้ แบ่งกายได้นับไม่ถ้วน ปรากฏให้คนเห็นอยู่ทุกเวลา แต่คนก็ไม่รู้จักเอง

กล่าวจบท่านก็สิ้นอย่างสงบ หลังจากนั้นมีคนเห็นท่านแบกถุงเดินอยู่เมืองอื่น "于是四众竞图其像" คือพุทธบริษัทจึงแข่งกันวาดรูปท่าน และบันทึกว่าร่างทั้งร่างของท่านยังอยู่ในหอด้านตะวันออกของวัด[22]

จากหลวงจีนถุงผ้า สู่พระเมตไตรยหน้าวัด

ขั้นต่อไปปรากฏในหนังสือบันทึกเบ็ดเตล็ดสมัยซ่งใต้ชื่อ 鸡肋编 ซึ่งพิพิธภัณฑ์กู้กงยกมาว่า[4]

今世遂塑画其像为弥勒菩萨以事之。

คนในยุคนี้จึงปั้นและวาดรูปท่านเป็นพระเมตไตรยโพธิสัตว์เพื่อกราบไหว้

พิพิธภัณฑ์กู้กงสรุปว่าวัดต่าง ๆ สร้างรูปท่าน "แทนรูปพระเมตไตรยโพธิสัตว์ ตั้งไว้ที่ซุ้มประตูวัด เพื่อต้อนรับผู้ศรัทธา"[4] วิกิพีเดียภาษาจีนก็สรุปว่าหลังยุคห้าราชวงศ์ ความเชื่อว่าหลวงจีนถุงผ้าคือพระเมตไตรยมาเกิด ทำให้คนจีนเริ่มสร้างรูปพระเมตไตรยตามรูปลักษณ์ของท่าน[8]

รายละเอียดที่คนมักไม่รู้คือ บันทึกสองชุดแรกบรรยายใบหน้าท่านว่า "คิ้วขมวด" (蹙额) ไม่ได้บอกว่ายิ้ม[9][22] รอยยิ้มกว้างที่เห็นทุกวันนี้เป็นภาพที่ช่างรุ่นหลังสร้างขึ้น อย่างช้าที่สุดก็ปรากฏชัดในรูปสลักสมัยซ่งใต้ที่เฟยไหลเฟิง[13] ผู้เขียนตรวจข้อความพระสูตร 上生 และ 下生 ฉบับ CBETA แล้ว ไม่พบคำบรรยายว่าพระเมตไตรยพุงโตหรือหัวเราะเลย[1][2] รูปพระอ้วนจึงเป็นผลงานของศรัทธาจีน ไม่ใช่ของพระสูตร

6. พระอ้วนจีนไม่ใช่พระสังกัจจายน์ ต่างกันตรงไหน

เรื่องนี้ต้องพูดด้วยความเคารพทั้งสองฝ่าย บทความของ ดร.วีรชาติ นิ่มอนงค์ ในวารสารมหาจุฬาวิชาการ เริ่มจากข้อสังเกตว่าชาวพุทธไทยบางคนเชื่ออย่างสับสนว่าพระสังกัจจายน์ (พระอ้วนไทย) กับพระศรีอารยเมตไตรย (พระอ้วนจีน) เป็นองค์เดียวกัน[5]

พระสังกัจจายน์คือใคร

พระสังกัจจายน์คือพระมหากัจจายนะ พระสาวกในพุทธกาลผู้เชี่ยวชาญการอธิบายพระธรรมที่ตรัสโดยย่อให้พิสดาร บทความเดียวกันเล่าตำนานว่าเดิมท่านรูปงามมาก และมี "เรื่องแทรกเข้ามา" ว่าท่านเนรมิตกายให้อ้วนพุงพลุ้ยเพื่อตัดปัญหาที่รูปงามทำให้คนหลงใหล[5] ส่วนบทความในวารสารวลัยลักษณ์ตั้งข้อสังเกตว่าไม่มีเรื่องในคัมภีร์ที่ระบุว่าพระมหากัจจายนะมีรูปร่างอ้วน[10] ดร.วีรชาติยังเสนอข้อสันนิษฐานว่าชื่อ "สังกัจจายน์" อาจกร่อนมาจากชื่อวัดสังข์กระจายในฝั่งธนบุรี ซึ่งพบรูปพระมหากัจจายนะกับหอยสังข์ตอนขุดฐานโบสถ์ในสมัยรัชกาลที่ 1[5]

ทำไมสองพระอ้วนจึงปนกัน

ทั้งสององค์อ้วน ใบหน้าอิ่มเอิบ และถูกบูชาด้วยความหวังเรื่องความสุข งานภาคสนามที่วัดมัชฌิมภูมิ จังหวัดตรัง พบพระอ้วนองค์หนึ่งที่ฐานเขียนชัดว่า "พระศรีอริยเมตไตร" สร้างปี พ.ศ. 2532 โดยคนจีนในตลาดทับเที่ยง ส่วนองค์ใหม่หน้าวัดที่มีรูปแบบเดียวกัน คนในพื้นที่เรียกว่าพระสังกัจจายน์[10] ตัวอย่างนี้แสดงให้เห็นว่าชื่อเรียกเปลี่ยนไปตามผู้ดูแล ทั้งที่รูปทรงยังเป็นแบบจีน

ดูอย่างไรว่าเป็นองค์ไหน

จุดสังเกต	พระสังกัจจายน์ (พระมหากัจจายนะ)	พระเมตไตรยแบบ 布袋
เป็นใคร	พระสาวกในพุทธกาล[5]	พระโพธิสัตว์ผู้จะเป็นพระพุทธเจ้าองค์หน้า ในรูปหลวงจีนถุงผ้า[4]
ศีรษะ	มีผมสั้นแบบรูปพระสาวกทั่วไป[10]	ศีรษะโล้นเรียบ[10]
การครองจีวร	ห่มเฉียง มีสังฆาฏิพาดไหล่แบบพระพุทธรูปเถรวาท[5]	ครองจีวรเปิดด้านหน้า เห็นอกและพุง[5]
ของถือ	ไม่มีถุงผ้าเป็นเครื่องหมายประจำ	ถุงผ้าและสายประคำ[10][13]
ที่มาของเรื่อง	พระไตรปิฎกบาลีและอรรถกถา	ประวัติพระจีนสมัยซ่ง[9]

แถว "ของถือ" ฝั่งพระสังกัจจายน์เป็นการสรุปจากการที่แหล่งข้างต้นไม่ได้กล่าวถึงถุงผ้า ถ้าเจอรูปที่ผสมลักษณะกัน ให้ดูศีรษะกับการครองจีวรเป็นหลัก

ข้อสรุปของงานวิชาการ ไม่ได้มีไว้ตำหนิใคร

ข้อสรุปของ ดร.วีรชาติมีความละเอียดอ่อนกว่าคำว่า "ถูก" หรือ "ผิด" บทความระบุว่าตามหลักฐานในพระไตรปิฎกและประวัติพระพุทธศาสนามหายานในจีน พระสังกัจจายน์กับพระศรีอารยเมตไตรยน่าจะเป็นคนละองค์กันจริง แต่ถ้ามองด้วยการตีความที่ยึดศรัทธาเป็นหลัก จะถือว่าเป็นคนละองค์หรือองค์เดียวกันก็ได้ โดยให้ความสำคัญกับจิตที่เป็นกุศลจากการบูชา[5]

ในแง่ข้อเท็จจริง พระอ้วนในวัดจีนคือพระเมตไตรย ไม่ใช่พระมหากัจจายนะ แต่คนที่ไหว้ด้วยใจดีงามไม่ได้ทำสิ่งที่น่าละอาย สิ่งที่ควรทำคือเรียกชื่อให้ถูกเมื่อไปวัดจีน

7. พระศรีอริยเมตไตรยในวิหาร 天王殿 ของวัดจีน

วัดจีนฝ่ายมหายานส่วนใหญ่มีวิหารหลังแรกถัดจากประตูวัด เรียกว่า 天王殿 (แต้จิ๋ว เทียงอ๊วงโต่ย / จีนกลาง เทียนหวังเตี้ยน — วิหารท้าวจตุโลกบาล) หรือเรียกอีกชื่อว่าวิหารพระเมตไตรย ตรงกลางเป็นรูปพระเมตไตรยหันหน้าออกประตู สองข้างเป็นท้าวจตุโลกบาลทั้งสี่ และด้านหลังพระเมตไตรยเป็นรูปพระเวทโพธิสัตว์ 韦驮 (แต้จิ๋ว อุ๊ยท้อ / จีนกลาง เหวยถัว — พระเวทโพธิสัตว์ ผู้พิทักษ์พระธรรม) หันหน้าเข้าหาวิหารใหญ่[14] วิหารนี้มีประตูหน้าและประตูหลัง คนจึงเดินผ่านเข้าไปสู่ลานด้านใน[14]

ทำไมพระเมตไตรยจึงนั่งหน้าสุด

วิกิพีเดียภาษาจีนอธิบายว่าวิหารแบบนี้พบในวัดสายสุขาวดีก่อน ซึ่งเป็นสายที่บูชาพระอมิตาภพุทธเจ้า ส่วนวัดฝ่ายเซนเดิมไม่ได้ประดิษฐานพระเมตไตรย จนหลังสมัยซ่งเหนือและซ่งใต้ ซึ่งพุทธศาสนาจีนนิยมปฏิบัติเซนควบคู่กับสุขาวดี วิหารแบบนี้จึงแพร่ไปเกือบทุกวัด[14] คำอธิบายนี้เป็นข้อสรุปจากหนังสือสถาปัตยกรรมพุทธจีน ยังไม่พบเอกสารชั้นต้นที่บอกปีที่เริ่มวางพระอ้วนไว้ตรงนี้

ส่วนความหมายที่เล่ากันในหมู่ผู้ศรัทธาคือ พระเมตไตรยยิ้มต้อนรับทุกคนที่มาถึงประตู ส่วนพระเวทโพธิสัตว์ยืนเฝ้าพระธรรมด้านใน ซึ่งสอดคล้องกับที่พิพิธภัณฑ์กู้กงบอกว่ารูปพระเมตไตรยถูกวางไว้ที่ประตูวัดเพื่อต้อนรับผู้ศรัทธา[4] อ่านเรื่องผู้พิทักษ์ด้านหลังเพิ่มได้ในบทความพระเวทโพธิสัตว์ เหวยถัว

ท้าวจตุโลกบาลรอบตัว

วิกิพีเดียภาษาจีนสรุปของถือแบบจีนของท้าวจตุโลกบาลไว้ว่า ทิศตะวันออกถือพิณผีผา ทิศใต้ถือดาบ ทิศตะวันตกถืองูหรือมังกร และทิศเหนือถือฉัตร[14] องค์ทิศเหนือคือท้าวเวสสุวรรณแบบจีน ส่วนฝ่ายเต๋าก็มีผู้พิทักษ์ประตูของตัวเอง เช่นหวังหลิงกวน เทพธรรมบาลเฝ้าประตูวัด

บางวัดที่ชูพระเมตไตรยเป็นพิเศษสร้างวิหารแยกอีกหลัง เช่นวัดบนเขา 雪窦 (แต้จิ๋ว เสาะโต๋ว / จีนกลาง เสวี่ยโต้ว — ชื่อภูเขาในเมืองหนิงปัว)[23] ส่วนวัดจีนในไทย ผู้เขียนยังไม่พบเอกสารที่สำรวจวิหารหน้าโดยตรง จึงไม่ขอระบุชื่อวัด

8. ความเชื่อและการขอพร: พระศรีอริยเมตไตรยช่วยเรื่องอะไร

ตามพระสูตร พระเมตไตรยไม่ใช่เทพประจำเรื่องโชคลาภหรือคู่ครอง แต่เป็นที่พึ่งทางใจในสามความหมาย คือครูที่ผู้ศรัทธาอยากไปเกิดใกล้ ความหวังถึงโลกที่ดีกว่า และในรูปพระอ้วน คือตัวอย่างของใจกว้างที่ปล่อยวางได้

สาย 上生: ตั้งใจไปเกิดใกล้พระเมตไตรย

พระสูตร 上生 สอนว่าผู้ที่อยากเป็นศิษย์ของพระเมตไตรยควรถือศีลห้า ถือศีลแปด ทำกุศลกรรมบถสิบ และระลึกถึงสวรรค์ดุสิต[1] พระสูตรยังกล่าวถึงอานิสงส์ของการเอ่ยพระนาม

若一念顷称弥勒名，此人除却千二百劫生死之罪。

หากผู้ใดเอ่ยนามพระเมตไตรยแม้ชั่วขณะจิตเดียว ผู้นั้นจะพ้นจากบาปแห่งการเวียนว่ายตลอดหนึ่งพันสองร้อยกัป

ข้อความนี้เป็นคำสอนทางศาสนาที่ให้กำลังใจผู้ปฏิบัติ พระสูตรเดียวกันยังบอกว่าแม้ไม่ได้ไปเกิดบนสวรรค์ ก็จะได้พบท่านใต้ต้นหลงหัวในอนาคต[1] หัวใจของสายนี้จึงอยู่ที่ศีลและการทำดี ไม่ใช่การท่องชื่อแทนการปฏิบัติ

สาย 下生: ความหวังถึงโลกที่ไม่มีความโลภ

โลกในพระสูตรสาย 下生 คือโลกที่ทรัพย์สมบัติวางอยู่บนพื้นโดยไม่มีใครแย่งชิง[2] การรอพระเมตไตรยจึงหมายถึงความหวังว่าความเบียดเบียนจะหมดไป ตรงกับภาพยุคพระศรีอาริย์ที่คนไทยคุ้นเคย[6]

พระอ้วน: ความสุข ใจกว้าง และความเป็นมงคล

ดร.วีรชาติเล่าว่าตั้งแต่สมัยซ่ง รูปพระเมตไตรยแบบพระอ้วนถูกใช้ในศิลปะและประเพณีจีนเป็นสัญลักษณ์ของความสุขสมหวัง ใช้เป็นภาพอวยพรให้กัน[5] แต่ถ้าพูดถึงการขอโชคลาภทางการค้าโดยตรง ธรรมเนียมจีนมีเทพเฉพาะอยู่แล้ว คือไฉ่ซิงเอี๊ย เทพเจ้าโชคลาภ

ศรัทธาเป็นกำลังใจ ไม่ใช่ทางลัดแทนความรับผิดชอบ ไหว้พระเมตไตรยแล้วยังต้องทำงานและดูแลคนรอบตัวเหมือนเดิม

เมื่อชื่อพระเมตไตรยถูกใช้ในการเมือง

เพราะพระเมตไตรยคือ "ผู้ที่จะมาเปลี่ยนโลก" ชื่อของท่านจึงถูกหยิบไปอ้างในการเมืองจีนหลายครั้ง ตารางนี้รวมเฉพาะเหตุการณ์ที่ตรวจข้อความในพงศาวดารได้

ปี ค.ศ.	เหตุการณ์	หลักฐาน
610	วันขึ้นปีใหม่ คนหลายสิบคนแต่งชุดขาว ถือธูปและดอกไม้ อ้างตนเป็นพระเมตไตรย บุกประตูเจี้ยนกั๋ว ถูกปราบ	พงศาวดารสุย[24]
613	ซ่งจื่อเสียน และต่อมาพระภิกษุเซี่ยงไห่หมิง ต่างอ้างว่าพระเมตไตรยมาเกิดแล้วก่อการ	พงศาวดารสุย[25]
690	กลุ่มของเซวียหวยอี้อ้างว่าพระนางอู่เจ๋อเทียนคือพระเมตไตรยลงมาเกิด	พงศาวดารถังฉบับเก่า[26]
715	ราชโองการสมัยถังเสวียนจงห้ามผู้ "แต่งขาวไว้ผมยาว อ้างว่าพระเมตไตรยลงมาเกิด"	ตัวราชโองการ[27] และงานศึกษา[28]
1351	หานซานถงประกาศว่า "ใต้หล้าจะวุ่นวาย พระเมตไตรยจะลงมาเกิด" จุดชนวนกบฏโพกผ้าแดง	พงศาวดารหยวน[29]

กรณีพระนางอู่เจ๋อเทียนยังมีข้อถกเถียง นักประวัติศาสตร์จีน ซุนอิงกัง ชี้ว่าพระนางใช้ฐานันดร "จักรพรรดิกงล้อทอง" ซึ่งสื่อถึงพระเจ้าจักรพรรดิราชตามคติพุทธนานถึงเจ็ดปี ขณะที่ฐานันดรที่มีคำว่า 慈氏 ใช้อยู่ไม่นานก็ถูกตัดออก จึงเห็นว่าพระนางเน้นภาพจักรพรรดิราชมากกว่าภาพพระเมตไตรย[30]

ข้อควรจำคือทุกเหตุการณ์ในตารางเป็นการ "อ้างชื่อ" พระเมตไตรย ราชโองการปี 715 เองก็เปิดด้วยการแยกพุทธธรรมที่ถูกต้องออกจากลัทธินอกทาง และตำหนิผู้ที่ทำนายภัยและโชคลางอย่างเลื่อนลอย[27] ฝั่งไทยก็มีประวัติคล้ายกัน งานวิชาการระบุว่ากบฏผีบุญในภาคอีสานและภาคเหนือช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ใช้แนวคิดโลกพระศรีอาริย์ในการลุกฮือ[10] ถ้าเจอ "คำทำนาย" ว่าใครคือพระศรีอริยเมตไตรยมาเกิด จึงควรฟังด้วยความระมัดระวัง

9. วันสำคัญของพระศรีอริยเมตไตรย 2026–2028

พระสูตรไม่ได้ระบุวันเกิดของพระเมตไตรยเป็นวันตามปฏิทินจันทรคติจีน วันที่คนจีนยุคปัจจุบันเรียกว่า "วันประสูติพระเมตไตรย" คือวันที่ 1 เดือน 1 ซึ่งตรงกับวันตรุษจีนพอดี วันนี้พบในปฏิทินของสื่อพุทธจีน[15] และในเว็บไซต์ร้านพระพุทธรูปที่ไม่ได้บอกที่มา[31] จึงควรถือเป็นธรรมเนียมของยุคหลัง ไม่ใช่วันที่พระสูตรกำหนด

วัน	จันทรคติจีน	2026	2027	2028	ที่มา
วันประสูติพระเมตไตรย ตามปฏิทินพุทธจีนยุคใหม่	เดือน 1 วันที่ 1 (正月初一)	17 ก.พ. 2026	6 ก.พ. 2027	26 ม.ค. 2028	ปฏิทินสื่อพุทธจีน ไม่พบในพระสูตร[15]
งานระลึกหลวงจีนถุงผ้าที่วัดหลงหัว (วันเดิม)	เดือน 3 วันที่ 3 (三月初三)	19 เม.ย. 2026	9 เม.ย. 2027	28 มี.ค. 2028	ข้อมูลมรดกภูมิปัญญาของจีน[16]
งานวัดหลงหัว (วันหลักตั้งแต่สมัยชิง)	เดือน 3 วันที่ 15 (三月十五)	1 พ.ค. 2026	21 เม.ย. 2027	9 เม.ย. 2028	ข้อมูลมรดกภูมิปัญญาของจีน[16]

งานวัดหลงหัวที่เซี่ยงไฮ้เกิดจากพิธีระลึกถึงหลวงจีนถุงผ้า เพราะวัดหลงหัวถือว่าเป็นสถานที่ของพระเมตไตรย ต่อมาในสมัยหมิงกลายเป็นงานใหญ่ที่รวมพิธีกรรม การค้า และมหรสพ และได้ขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาระดับชาติของจีนในปี 2008[16] เดือนสามยังตรงกับเดือนที่บันทึกการสืบทอดประทีปธรรมระบุว่าท่านมรณภาพ[22]

พระสูตร 上生 ยังเอ่ยถึง "二月十五日" ว่าเป็นวันที่ท่านละร่างไปสวรรค์ดุสิต[1] แต่เป็นการนับเดือนแบบอินเดีย และไม่พบว่าวัดจีนถือเป็นวันฉลอง จึงไม่ใส่ไว้ในตาราง

10. วิธีไหว้พระศรีอริยเมตไตรยและพระนามที่ใช้

ผู้เขียนไม่พบเอกสารของวัดหรือสถาบันพุทธศาสนาที่กำหนดของไหว้หรือจำนวนธูปสำหรับพระเมตไตรยโดยเฉพาะ สิ่งที่มีหลักฐานคือคำแนะนำในพระสูตร ส่วนจำนวนธูปเป็นธรรมเนียมทั่วไปที่แต่ละบ้านและแต่ละวัดถือต่างกัน อ่านแนวคิดเรื่องนี้เพิ่มได้ในคู่มือไหว้พระไหว้เจ้าใช้ธูปกี่ดอก

สิ่งที่พระสูตรแนะนำ

พระสูตร 上生 กล่าวถึงผู้ที่สร้างรูปพระเมตไตรยและบูชาด้วยเครื่องสักการะไว้ว่า[1]

造立形像，香花、衣服、缯盖、幢幡，礼拜系念。

สร้างรูปเคารพ บูชาด้วยธูปและดอกไม้ ผ้า ฉัตร และธงประดับ กราบไหว้และตั้งจิตระลึกถึง

พระสูตรเดียวกันให้ความสำคัญกับการรักษาศีลห้า ศีลแปด และกุศลกรรมบถสิบ มากกว่าเครื่องบูชา[1] ถ้าจะสรุปเป็นวิธีปฏิบัติ ก็คือสำรวมกายใจ กราบด้วยความเคารพ ระลึกถึงความเมตตาของท่าน และตั้งใจทำความดีต่อ

พระนามที่ใช้กันทั่วไป

พระนามยกย่องที่ใช้กันแพร่หลายในจีนคือ[8]

อักษรจีน	พินอิน	อ่านแบบจีนกลาง	ความหมาย
当来下生弥勒尊佛	dāng lái xià shēng Mílè zūn fó	ตังไหลเซี่ยเซิงหมีเล่อจุนฝอ	พระเมตไตรยผู้ประเสริฐ ผู้จะเสด็จลงมาเกิดในภายหน้า

พระนามนี้เป็นคำเรียกยกย่อง ไม่ใช่บทสวดที่พระสูตรกำหนด ผู้เขียนยังไม่พบตำราสวดของวัดที่ระบุบทสวดเฉพาะของพระเมตไตรย จึงไม่ขอเขียนคาถาหรือบทสวดอื่นที่ไม่มีแหล่งยืนยัน สิ่งที่พระสูตรพูดถึงคือ "การเอ่ยพระนาม" ด้วยใจที่ระลึกถึงท่าน[1]

ประเพณีของผู้ศรัทธาในจีน

ในวันระลึกถึงหลวงจีนถุงผ้าที่วัดหลงหัว ชาวบ้านนิยมไปจุดธูปดอกแรกของวัน ปล่อยสัตว์ และถวายของ[16] ส่วนการลูบพุงพระอ้วนวนตามเข็มนาฬิกาสามรอบเป็นวิธีบูชาพระสังกัจจายน์ที่เล่ากันในไทย[5] ไม่พบว่าเป็นธรรมเนียมของวัดจีน ถ้าไปไหว้ในวิหารของวัดจีน จึงควรไหว้ตามที่วัดนั้นจัดไว้ และไม่สัมผัสรูปเคารพโดยไม่ได้รับอนุญาต

11. พระศรีอริยเมตไตรยในไทยและชุมชนจีน

ในสังคมไทย ความเชื่อเรื่องพระศรีอาริย์มีบทบาทกว้างกว่าการไหว้รูปเคารพมาก มีวิทยานิพนธ์ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยที่ศึกษาตำนานพระศรีอาริย์ในสังคมไทยโดยตรง ทั้งการสร้างสรรค์ตำนานและบทบาทของตำนานในสังคม[32] และบทความในวารสารวลัยลักษณ์ชี้ว่าพุทธศาสนาทุกนิกายต่างพูดถึงพระศรีอาริย์ในฐานะพระพุทธเจ้าองค์ถัดไป[10]

อนุตตรธรรมกับพระศรีอาริย์

อีกกลุ่มที่ผูกกับพระเมตไตรยในไทยโดยตรงคืออนุตตรธรรม ซึ่งมูลนิธิในไทยเขียนชื่อจีนว่า "อี๋ก้วนเต้า" งานของขวัญตา หนูปล้อง และเจษฎา บัวบาน ระบุว่าแนวคิดเรื่องพระศรีอริยเมตไตรยเป็นตัวขับเคลื่อนองค์กรนี้ บทสวดสำคัญของกลุ่มคือ "หมีเล่อเจินจิง" และกลุ่มน่าจะเข้าสู่ไทยหลังปี ค.ศ. 1950[10] ศูนย์กลางในไทยแห่งหนึ่งคือมูลนิธิศูนย์กลางอี๋ก้วนเต้า-อนุตตรธรรมไทย ย่านบางแค[10]

ผู้เขียนบทความนั้นย้ำว่าอนุตตรธรรมเป็นขบวนการทางศาสนาใหม่ ซึ่งเป็นคนละกระแสกับความเชื่อเรื่องโลกพระศรีอาริย์ที่มีมานานในพุทธศาสนากระแสหลัก[10] สถานธรรมที่มีพระอ้วนจึงไม่จำเป็นต้องเป็นวัดจีนฝ่ายมหายานเสมอไป

ส่วนกรณีวัดมัชฌิมภูมิ จังหวัดตรัง ที่เล่าไว้ในหัวข้อ 6 งานชิ้นเดียวกันยังบันทึกว่าข้างวัดมีศาลเจ้าตั้งอยู่คู่กัน สะท้อนการปรับตัวของคนจีนที่รับพุทธศาสนาแบบไทยโดยไม่ทิ้งความเชื่อเดิม[10]

ชาวแต้จิ๋วเรียกท่านว่าอะไร

ในสำเนียงแต้จิ๋วแบบเท่งไฮ้ 弥勒佛 อ่านว่า "นี้เล็กฮุก" และ 弥勒菩萨 อ่านว่า "นี้เล็กผ่อสัก"[11] ส่วนบทความภาษาไทยหลายชิ้นใช้เสียงจีนกลางว่า "หมีเล่อฝอ"[5] ผู้เขียนยังไม่พบแหล่งที่ระบุวัดแต้จิ๋วในไทยที่มีพิธีเฉพาะของพระเมตไตรย จึงไม่ขอยกตัวอย่างวัดใด

12. ศาสนสถานสำคัญของพระศรีอริยเมตไตรยในจีน

ตารางนี้เลือกสถานที่ที่มีหลักฐานผูกกับพระเมตไตรยชัดเจน ลิงก์แผนที่ใช้พิกัดระบบ GCJ-02 ของ AMAP ซึ่งแผนที่ในจีนใช้ จึงอาจคลาดจากแผนที่สากลเล็กน้อย

สถานที่	เมือง	ทำไมสำคัญ	แผนที่
ถ้ำหยุนกัง ถ้ำ 17 (云冈石窟第17窟)	ต้าถง มณฑลซานซี	พระโพธิสัตว์นั่งไขว่ข้อเท้าองค์ใหญ่สมัยเว่ยเหนือ[17]	เปิดแผนที่ AMAP
ถ้ำโม่เกา ถ้ำ 96 (莫高窟第96窟)	ตุนหวง มณฑลกานซู่	พระเมตไตรยนั่งห้อยพระบาทสูง 35.5 เมตร ใหญ่ที่สุดในตุนหวง[12]	เปิดแผนที่ AMAP
ถ้ำกู่หยาง หลงเหมิน (龙门石窟古阳洞)	ลั่วหยาง มณฑลเหอหนาน	จารึกปี 495 ที่ระบุว่าสร้างรูปพระเมตไตรย[7]	เปิดแผนที่ AMAP
หลวงพ่อใหญ่เล่อซาน (乐山大佛)	เล่อซาน มณฑลเสฉวน	พระเมตไตรยนั่งห้อยพระบาทสลักหน้าผา สร้างปี 713–803[18]	เปิดแผนที่ AMAP
วัดหลงหัว (龙华寺)	เซี่ยงไฮ้	ถือกันว่าเป็นสถานที่ของพระเมตไตรย งานวัดเป็นมรดกภูมิปัญญาระดับชาติ[16]	เปิดแผนที่ AMAP
พระอ้วนแกะหินที่เฟยไหลเฟิง (飞来峰)	หางโจว มณฑลเจ้อเจียง	พระเมตไตรยแบบ 布袋 สลักหินสมัยซ่งใต้[13]	เปิดแผนที่ AMAP
วัดเยว่หลิน (岳林禅寺)	เฟิ่งฮว่า เมืองหนิงปัว	วัดที่บันทึกเซนระบุว่าหลวงจีนถุงผ้ามรณภาพ[22] วัดปัจจุบันสร้างใหม่ ไม่ใช่ที่ตั้งเดิม[33]	เปิดแผนที่ AMAP
วัดเสวี่ยโต้วซานจือเซิ่ง (雪窦山资圣禅寺)	เฟิ่งฮว่า เมืองหนิงปัว	ถูกเสนอเป็นแหล่งแสวงบุญพระเมตไตรยตั้งแต่ปี 1932 มีพระอ้วนกลางแจ้งสูง 56.74 เมตร[23]	เปิดแผนที่ AMAP

การเรียกเขาเสวี่ยโต้วว่า "ภูเขาศักดิ์สิทธิ์แห่งที่ห้า" เป็นข้อเสนอยุคใหม่ของพระไท่ซวีในปี 1932 ที่ได้รับการสนับสนุนในปี 1987 พระอ้วนสำริดองค์ใหญ่เปิดเมื่อปี 2008[23] จึงไม่ใช่ประเพณีเก่าแก่

13. ความเชื่อกับหลักฐาน: เรื่องไหนจริง เรื่องไหนเล่าต่อกันมา

เรื่องพระเมตไตรยมีทั้งพระสูตร ประวัติศาสตร์ และความเชื่อพื้นบ้านปนกัน ตารางนี้แยกให้เห็นว่าแต่ละเรื่องอยู่ในระดับใด แนวเดียวกับที่บทความเรื่องกวนอิมประทานบุตร มีจริงในพระสูตรหรือแค่นิทาน ใช้ตรวจความเชื่อเรื่องพระโพธิสัตว์อีกองค์

เรื่องที่ได้ยิน	สถานะ	คำอธิบาย
พระอ้วนในวัดจีนคือพระสังกัจจายน์	ไม่ตรงหลักฐาน	พระอ้วนจีนคือพระเมตไตรย พระสังกัจจายน์คือพระมหากัจจายนะ[5][10]
พระอ้วนคือรูปดั้งเดิมของพระเมตไตรย	ไม่ใช่	รูปเก่าสุดเป็นพระโพธิสัตว์ทรงมงกุฎ[7] พระอ้วนเกิดหลังห้าราชวงศ์[4]
หลวงจีนถุงผ้ามีตัวตนจริง	มีบันทึก	ปรากฏในประวัติพระสองชุดที่รวบรวมสมัยซ่งเหนือ[9][22]
หลวงจีนถุงผ้าคือร่างแปลงของพระเมตไตรย	ความเชื่อทางศาสนา	บันทึกแรกเขียนว่า "คนทั้งหลายว่า" ไม่ได้ยืนยันเอง[9]
พระอ้วนยิ้มมาตั้งแต่แรก	ไม่ตรงบันทึก	บันทึกสองชุดแรกบรรยายว่าคิ้วขมวด[9][22]
หลวงจีนถุงผ้าสิ้นปี 917	บันทึกขัดกัน	ฉบับแรกว่าช่วงศักราชเทียนฟู่ (901–904)[9] บันทึกเซนในพระไตรปิฎกฉบับไทโชเขียนปีเจินหมิงที่สอง ซึ่งเป็นปีปิ่งจื่อ (916) ส่วนฉบับสมัยหมิงพิมพ์เป็นปีที่สาม (917)[22] เว็บจีนส่วนใหญ่ใช้ปี 917[33]
โศลก "化身千百亿"	ถ้อยคำเพี้ยน	บันทึกเซนเขียน "分身千百亿"[22] รูป "化身" พบในแหล่งยุคหลัง เช่นวิกิพีเดียภาษาจีน[8]
วันเกิดคือวันตรุษจีน	ไม่พบในพระสูตร	พบในปฏิทินสื่อพุทธและเว็บร้านพระ[15][31]
พระศรีอาริย์จะมาในอีก 5,670 ล้านปี	ไม่ตรงตัวอักษรพระสูตร	พระสูตรเขียน "五十六亿万岁"[1] ตัวเลข 5,670 ล้านปีเป็นตัวเลขที่ใช้อธิบายกันในปัจจุบัน เช่นในเว็บสถาบันวิจัยตุนหวง[12]
ต้นกากะทิงคือต้นหลงหัวในพระสูตรจีน	ยังไม่พบหลักฐาน	แหล่งทั้งสองฝั่งไม่ได้บอกว่าเป็นพืชชนิดเดียวกัน[6][2]

เรื่องที่คนไทยมักเข้าใจผิด

นอกจากเรื่องพระสังกัจจายน์ หลายคนคิดว่าพระศรีอาริย์ของไทยกับพระเมตไตรยของจีนเป็นคนละองค์เพราะหน้าตาไม่เหมือนกัน ความจริงคือเป็นองค์เดียวกันที่ศิลปะแต่ละถิ่นตีความต่างกัน[3][2] และพระสูตรที่ตรวจแล้วก็ไม่ได้สอนให้ไหว้ท่านเพื่อขอโชคลาภ แต่เน้นศีล การทำดี และการระลึกถึงท่าน[1]

คำถามที่พบบ่อยเรื่องพระศรีอริยเมตไตรย

พระศรีอริยเมตไตรยคือใคร

พระศรีอริยเมตไตรยคือพระโพธิสัตว์ที่จะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าองค์ถัดจากพระศากยมุนี ภาษาจีนเรียก 弥勒菩萨 พระสูตรจีนว่าปัจจุบันท่านประทับบนสวรรค์ชั้นดุสิต[1] และพระไตรปิฎกบาลีพยากรณ์ว่าท่านจะตรัสรู้เมื่อมนุษย์มีอายุ 80,000 ปี[3]

พระอ้วนในวัดจีนคือพระสังกัจจายน์ใช่ไหม

ไม่ใช่ พระอ้วนในวัดจีนคือพระเมตไตรยในรูปหลวงจีนถุงผ้า 布袋 ส่วนพระสังกัจจายน์คือพระมหากัจจายนะ พระสาวกในพุทธกาล จุดสังเกตคือพระอ้วนจีนศีรษะโล้นและเปิดพุง ส่วนพระสังกัจจายน์ห่มจีวรเฉียงแบบพระเถรวาท[5][10]

พระศรีอริยเมตไตรยช่วยเรื่องอะไร

ตามพระสูตร ท่านเป็นที่พึ่งทางใจของผู้ที่อยากไปเกิดใกล้ท่านและอยากพบโลกที่ไม่มีความโลภ ไม่ได้เป็นเทพประจำเรื่องโชคลาภ[1][2] ส่วนรูปพระอ้วนเป็นสัญลักษณ์ของความสุขและความใจกว้างในวัฒนธรรมจีน[5]

ไหว้พระศรีอริยเมตไตรยอย่างไร ใช้ธูปกี่ดอก

ไม่พบเอกสารของวัดที่กำหนดจำนวนธูปสำหรับพระเมตไตรยโดยเฉพาะ พระสูตรกล่าวถึงการบูชาด้วยธูป ดอกไม้ ผ้า ฉัตร ธง การกราบ และการระลึกถึงท่าน และเน้นการรักษาศีลมากกว่าเครื่องบูชา[1]

วันเกิดพระศรีอริยเมตไตรยคือวันไหน

คนจีนยุคปัจจุบันถือวันที่ 1 เดือน 1 ตามจันทรคติ ตรงกับวันตรุษจีน คือ 17 ก.พ. 2026, 6 ก.พ. 2027 และ 26 ม.ค. 2028 แต่วันนี้มาจากปฏิทินยุคหลัง ไม่พบในพระสูตร[15]

พระศรีอริยเมตไตรยมีบทสวดไหม

พระนามยกย่องที่ใช้กันแพร่หลายคือ 当来下生弥勒尊佛 อ่านแบบจีนกลางว่า ตังไหลเซี่ยเซิงหมีเล่อจุนฝอ[8] พระสูตรสอนให้เอ่ยพระนาม แต่ยังไม่พบตำราสวดของวัดที่กำหนดบทสวดเฉพาะ[1]

คำทำนายเรื่องพระศรีอริยเมตไตรยว่าอย่างไร

พระสูตรจีนทำนายว่าท่านจะลงมาเกิด ออกบวช ตรัสรู้ใต้ต้นหลงหัว แล้วแสดงธรรมสามครั้งใหญ่[2] ฝั่งบาลีว่าท่านจะตรัสรู้เมื่อมนุษย์อายุ 80,000 ปี และพระเจ้าสังขะจะออกบวชกับท่าน[3]

ทำไมพระศรีอริยเมตไตรยบางองค์ทรงมงกุฎ บางองค์เป็นพระอ้วน

รูปทรงมงกุฎนั่งไขว่ข้อเท้าเป็นแบบเก่าสุดในจีน หมายถึงท่านขณะเป็นพระโพธิสัตว์บนสวรรค์ดุสิต[7] ส่วนพระอ้วนเป็นแบบที่เกิดหลังยุคห้าราชวงศ์ จากความเชื่อว่าหลวงจีนถุงผ้าคือร่างแปลงของท่าน[4]

แหล่งอ้างอิง

1. 佛说观弥勒菩萨上生兜率天经 (T0452, 沮渠京声译) — CBETA ผ่าน Tripitaka Zensoul 禅心学苑
2. 佛说弥勒下生成佛经 (T0454, 鸠摩罗什译) — CBETA ผ่าน Tripitaka Zensoul 禅心学苑
3. Cakkavatti Sutta: The Wheel-turning Emperor (DN 26), tr. Thanissaro Bhikkhu — Access to Insight
4. 契此 — 故宫博物院 (พิพิธภัณฑ์พระราชวังกู้กง)
5. วีรชาติ นิ่มอนงค์, พุทธญาณวิทยากับภูมิปัญญาไทยเรื่องพระสังกัจจายน์กับพระศรีอารยเมตไตรยอนาคตพุทธเจ้า — วารสารมหาจุฬาวิชาการ ปีที่ 5 ฉบับที่ 1 (2561)
6. พระศรีอริยเมตไตรย — วิกิพีเดียภาษาไทย
7. 太和十九年十一月长乐王丘穆陵亮夫人尉迟为亡息牛橛造弥勒像记 (牛橛造像记, ถ้ำกู่หยาง หลงเหมิน) — 网易 จาก 中国书法网
8. 彌勒菩薩 — วิกิพีเดียภาษาจีน
9. 宋高僧传 卷21 唐明州奉化县契此传 (T2061) — CBETA ผ่าน Tripitaka Zensoul 禅心学苑
10. ขวัญตา หนูปล้อง และ เจษฎา บัวบาน, อนุตตรธรรม: ขบวนการเคลื่อนไหวทางศาสนาใหม่ที่ไม่ต้องอ้างวิทยาศาสตร์ — Walailak Abode of Culture Journal ปีที่ 20 ฉบับที่ 2 (2020)
11. 弥 (และคำอ่านแต้จิ๋วอื่นในบทความ) — 潮州母语 Mogher.com พจนานุกรมสำเนียงแต้จิ๋ว
12. 莫高窟第96窟 — 敦煌研究院 (สถาบันวิจัยตุนหวง)
13. 司开国, 杭州飞来峰第68号龛造像的人间意蕴 (阅江学刊 2009) — 道客巴巴
14. 天王殿 — วิกิพีเดียภาษาจีน (อ้างหนังสือ 张驭寰 2012 และ 梓岩 2012)
15. 正月初一・弥勒圣诞 — 中华网佛学
16. 庙会（上海龙华庙会）— 中国非物质文化遗产网
17. 雲岡石窟 — วิกิพีเดียภาษาจีน
18. 乐山大佛（组图）— 沈阳日报 ผ่าน 搜狐新闻
19. 中阿含经 卷13 说本经 (T0026, 瞿昙僧伽提婆译) — CBETA ผ่าน Tripitaka Zensoul 禅心学苑
20. 佛说弥勒下生成佛经 佛说弥勒来时经（赵城金藏零卷）— 上海博物馆
21. Bodhisattva (Maitreya) with crossed ankles, Northern Wei, ca. 470–80 (22.134) — The Metropolitan Museum of Art
22. 景德传灯录 卷27 (T2076) — CBETA ผ่าน Tripitaka Zensoul 禅心学苑
23. 露天弥勒大佛——布袋弥勒容天下 — 搜狐
24. 隋书 卷3 炀帝纪上 — วิกิซอร์ซภาษาจีน
25. 隋书 卷23 五行志下 — วิกิซอร์ซภาษาจีน
26. 旧唐书 卷183 外戚传 (薛怀义) — วิกิซอร์ซภาษาจีน
27. 禁断妖讹等敕 (苏颋, จาก 全唐文 卷254) — วิกิซอร์ซภาษาจีน
28. 姚潇鸫, 唐玄宗《禁断妖讹等敕》研究 — 道客巴巴
29. 元史 卷42 顺帝纪 — วิกิซอร์ซภาษาจีน
30. 孙英刚：武则天是宣扬自己弥勒下生吗 — 网易
31. 哪一天是弥勒佛圣诞日 — 大庄严佛像厂 (เว็บไซต์ร้านพระพุทธรูป)
32. อภิลักษณ์ เกษมผลกูล, ตำนานพระศรีอาริย์ในสังคมไทย: การสร้างสรรค์และบทบาท — คลังข้อมูลดิจิทัล จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
33. 岳林寺 — 搜狗百科