ตี่จู้เอี๊ยะ (地主爷) คืออะไร? เจ้าที่จีนประจำบ้าน ประวัติ ป้าย 唐番 วิธีตั้ง ไหว้ ธูปกี่ดอก และคาถา ฉบับสมบูรณ์

ตี่จู้เอี๊ยะ คือเจ้าที่ประจำบ้านตามคติจีน เขียนว่า 地主爷 (แต้จิ๋ว ตี่จู้เอี๊ยะ / จีนกลาง ตี้จู่เหยีย — เจ้าที่ประจำบ้าน) คำนี้แยกได้สามส่วน 地 แปลว่าดินหรือที่ดิน 主 แปลว่าเจ้าของหรือผู้เป็นใหญ่ ส่วน 爷 เป็นคำยกย่องเทพเพศชายแบบ "เจ้าพ่อ" หรือ "ท่าน" ซึ่งชาวแต้จิ๋วใช้เรียกเทพทั่วไปว่า 老爷 [1][2][3] ในบ้านคนไทยเชื้อสายจีน ตี่จู้เอี๊ยะคือศาลแดงเล็ก ๆ ที่ตั้งติดพื้น มักอยู่ในห้องโถงหรือหน้าร้าน ข้างในมีป้ายอักษรทองเขียนว่า 五方五土龙神 คู่กับ 前后地主财神 หรือ 唐番地主财神 [4][5][6] บทความนี้รวบรวมทุกด้านของตี่จู้เอี๊ยะ ตั้งแต่ความหมายของป้าย ความต่างจากแป๊ะกง ศาลพระภูมิ ศาลตายาย และศาลผีเรือนของพม่า ประวัติตั้งแต่ยุคบูชาแผ่นดินโบราณ วันไหว้ กุศโลบาย พิธีของศาสนาเต๋า ไสยพื้นบ้าน ธรรมเนียมแต่ละท้องถิ่น ไปจนถึงวิธีตั้งศาลและไหว้แบบคนไทยเชื้อสายจีน โดยบอกไว้ทุกจุดว่าเรื่องไหนมีหลักฐาน เรื่องไหนเป็นตำนาน และเรื่องไหนแหล่งข้อมูลยังขัดกันอยู่

สี่ข้อที่ควรรู้ก่อนอ่านต่อ

1. ตี่จู้เอี๊ยะไม่ใช่แป๊ะกง แป๊ะกงหรือถู่ตี้กงเป็นเจ้าที่ระดับชุมชนที่มีศาลของตัวเอง ส่วนตี่จู้เอี๊ยะเป็นเจ้าที่ระดับบ้านหลังเดียว อาจารย์ถาวร สิกขโกศล อธิบายว่าตี่จู้ทุกองค์อยู่ใต้บังคับบัญชาของเจ้าที่ชุมชน และเจ้าที่ชุมชนทุกองค์ขึ้นกับเทพแห่งแผ่นดิน 后土 อีกชั้นหนึ่ง [1]
2. ตี่จู้ในบ้านแพร่หลายในหมู่จีนโพ้นทะเลมากกว่าในจีน เพราะคนจีนรุ่นแรกที่มาเมืองไทยอาศัยบ้านเช่าและส่งป้ายบรรพชนกลับเมืองจีน การตั้งตี่จู้จึงเป็น "การแสดงความเคารพแผ่นดินที่ตนมาพึ่งพาอาศัย" [1][7] แต่ในเมืองแต้จิ๋วเองก็ยังมีหลายบ้านที่ไหว้อยู่ [8]
3. ป้าย 唐番 หมายถึง "ทั้งจีนและคนท้องถิ่น" คนจีนโพ้นทะเลไหว้เจ้าที่ทั้งฝ่ายที่ตามตัวมา และฝ่ายเจ้าของแผ่นดินเดิม ป้ายกระดาษแดงยุคแรกในไทยก็เคยเขียน 唐 กับ 番 ไว้ที่มุมป้าย ก่อนเปลี่ยนเป็น 中 กับ 泰 [7][9]
4. ธรรมเนียมแต้จิ๋วไม่มีคาถาบาลีสำหรับตี่จู้เอี๊ยะ สื่อไทยมีแต่คำอวยพรตามธูปทีละดอกและบทอธิษฐานภาษาไทย [10][11] สิ่งที่คนแต้จิ๋วพูดจริงเวลาไหว้คือสำนวนอวยพรสั้น ๆ ที่ขึ้นต้นว่า "เหล่าเอี๊ยปอห่อ" (老爷保佑 — ขอเทพคุ้มครอง) บทความนี้จึงบอกตรง ๆ ว่าไม่มีคาถามาตรฐาน แล้วรวบรวมสำนวนเหล่านั้นไว้ให้ในหัวข้อที่ 9 [283][284]

ข้อมูลด่วน: ตี่จู้เอี๊ยะ (地主爷)

หัวข้อ	ข้อมูล
อักษรจีน	地主爷 (ตัวเต็ม 地主爺) ชื่ออื่นของเทพองค์เดียวกันคือ 地主公 และ 地主神 [12][13]
แต้จิ๋ว (สำเนียงเท่งไฮ้)	di7 zu2 ia5 · ตี่จู้เอี๊ยะ (รูปที่บทความนี้ใช้ทั้งเรื่อง) [3]
จีนกลาง	Dìzhǔyé · ตี้จู่เหยีย
รูปสะกดไทยที่พบ	ตี่จู้เอี๊ยะ (คนค้นมากที่สุด), ตี่จู่เอี๊ยะ, ตี่จูเอี๊ย, ตี่จู๋เอี๊ย, ตีจู้เอี๊ยะ, ตี่จู้, ศาลตี่จู้, เจ้าที่จีน [1][7][10][14]
ภาษาอังกฤษ	Landlord God, Landlord deity, Dizhu shen, Earth God shrine [4][15]
ความหมาย	เจ้าที่ประจำบ้าน ร้าน หรือโรงงานหลังเดียว
ข้อความบนป้าย	五方五土龙神 คู่กับ 前后地主财神 (จีน ฮ่องกง) หรือ 唐番地主财神 (สิงคโปร์ มาเลเซีย) [4][15]
ตำแหน่งตั้ง	ในบ้าน ติดพื้น หันหน้าออกทางประตู ตามแหล่งจีนและสื่อไทยส่วนใหญ่ [16][17][18]
วันไหว้ประจำ	ขึ้น 1 และ 15 ค่ำ (ไทยและจีน) และ/หรือ ขึ้น 2 และ 16 ค่ำ (แต้จิ๋วในจีน) [8][12]
ธูป	ไทยนิยม 5 ดอก (บางสูตร 7 ดอก) ส่วนแหล่งจีนนิยม 3 ดอก [19][11][20]
วันเกิดที่สื่อไทยใช้	ขึ้น 2 ค่ำ เดือน 2 จันทรคติ (ยืมวันเกิดถู่ตี้กง แหล่งจีนแต้จิ๋วไม่ได้ระบุวันเกิดของ 地主爷 ไว้) [10][18]
ฐานะ	เทพที่ดินชั้นผู้น้อยระดับบ้าน บางคติถือว่าเป็นวิญญาณผู้บุกเบิกที่ดินเดิม หรือบริวารของ 福德正神 [12][13]
ต่างจาก	แป๊ะกง (ชุมชน), 地基主 (ไต้หวัน ไหว้ที่ครัวหรือประตูหลัง), 门口土地 (นอกประตู), ศาลพระภูมิ (เทวดา นอกบ้าน เสาเดียว), ศาลตายาย (ผีเจ้าที่เดิม นอกบ้าน 4–6 เสา) [13][21][22][23][24]

1. ตี่จู้เอี๊ยะคืออะไร

ชื่อเรียกที่หมายถึงเทพองค์เดียวกัน

ในภาษาจีน เทพองค์นี้มีชื่อเรียกหลายชื่อ แต่ละชื่อใช้ในโอกาสต่างกัน ผู้ค้นคว้าเทียบชื่อจากสารานุกรมจีน วิกิพีเดียจีน และเว็บแต้จิ๋วแล้วสรุปได้ดังตาราง [12][8][13][25][26]

ชื่อจีน (พร้อมเสียงอ่าน)	ใช้อย่างไร	หมายเหตุ
地主爷 (แต้จิ๋ว ตี่จู้เอี๊ยะ / จีนกลาง ตี้จู่เหยีย — เจ้าที่ประจำบ้าน)	ชื่อเรียกในบ้านของชาวแต้จิ๋ว	爷 คือคำยกย่องแบบเดียวกับ 老爷 ที่คนแต้จิ๋วใช้เรียกเทพ [2]
地主公 (แต้จิ๋ว ตี่จู้กง / จีนกลาง ตี้จู่กง — ท่านเจ้าที่)	ชื่อเรียกแบบสุภาพ	ใช้ทั้งในซัวเถาและไต้หวัน [8][27]
地主神 (แต้จิ๋ว ตี่จู้ซิ้ง / จีนกลาง ตี้จู่เสิน — เทพเจ้าที่)	ชื่อกลางหรือชื่อเชิงวิชาการ	เป็นชื่อหัวข้อในวิกิพีเดียภาษาจีน [13]
地主财神 (แต้จิ๋ว ตี่จู้ไฉ่ซิ้ง / จีนกลาง ตี้จู่ไฉเสิน — เจ้าที่ผู้ให้ทรัพย์)	ชื่อบนป้าย	เน้นด้านโชคลาภ [25][26]
地主神位 (แต้จิ๋ว ตี่จู้ซิ้งอุ่ย / จีนกลาง ตี้จู่เสินเว่ย — ที่สถิตของเจ้าที่)	ข้อความบนกระดาษแดงแบบเก่า	สื่อไทยถอดเสียงว่า "ตีจู่ซิ่งอุ่ย" และพบป้ายแบบนี้ที่ซัวเถาด้วย [7][12][28]

ในภาษาไทย คำว่า "ตี่จู้เอี๊ยะ" ใช้เรียกทั้งตัวเทพและศาลแดงตั้งพื้นที่บรรจุป้ายนั้น บางคนเรียกสั้น ๆ ว่า "ตี่จู้" ซึ่งก็หมายถึงศาลเดียวกัน [1] ศิลปวัฒนธรรมยังบันทึกว่าบางคนเรียกเทพองค์นี้ว่า "พระภูมิเจ้าที่" เพราะเทียบได้กับพระภูมิประจำบ้านของคนไทย [1] แต่เราจะเห็นในหัวข้อที่ 2 ว่าการเทียบนี้ถูกเพียงครึ่งเดียว

ทำไมคนไทยสะกดได้หลายแบบ

ชื่อนี้มาจากเสียงแต้จิ๋ว แล้วแต่ละคนถอดเป็นอักษรไทยตามหูของตัวเอง ผลค้นหาของคนไทยจึงกระจายอยู่หลายรูป ข้อมูล Ubersuggest ณ ก.ย.–ต.ค. 2569 พบว่า "ตี่จู้เอี๊ยะ" มีคนค้นราว 8,100 ครั้งต่อเดือน และพุ่งถึง 14,800 ครั้งในเดือนกุมภาพันธ์ 2569 ช่วงตรุษจีน ขณะที่ "ตี่จู่เอี๊ยะ" และ "ตี่จูเอี๊ย" อยู่ราว 260 ครั้ง "ตีจู้เอี๊ยะ" ราว 90 ครั้ง ส่วนรูปที่บางคนใช้อย่าง "ตี่จู๊เอี๊ย" และ "ตี่จู้เอี๊ย" (ไม่มี ะ) มีคนค้นราว 0 และ 90 ครั้งตามลำดับ [14] สื่อแต่ละสำนักก็ใช้ไม่ตรงกัน ศิลปวัฒนธรรมเคยใช้ทั้ง "ตี่จูเอี๊ย" "ตี่จู๋เอี๊ย" และ "ตี่จู้เอี๊ยะ" ส่วนไทยรัฐใช้ "ตี่จู่เอี๊ยะ" [1][7][29][19]

เมื่อเทียบกับพจนานุกรมแต้จิ๋ว mogher.com เสียงสำเนียงเท่งไฮ้ (澄海 — จีนกลาง เฉิงไห่) ของ 地主爷 คือ di7 zu2 ia5 [3] มีข้อสังเกตสองข้อ

• พยางค์ท้ายเป็นเสียงเปิด 爷 ออกเสียง ia5 ไม่มีเสียงหยุดท้ายพยางค์ ตัว "ะ" ใน "เอี๊ยะ" จึงน่าจะมาจากความเคยชินในการสะกดมากกว่าเสียงจริง คำที่มีเสียงหยุดคือ 益 ซึ่งออกเสียง iah4 [3] (ผู้เขียนตีความจากการเทียบเสียง)
• พยางค์กลาง 主 เป็นเสียงวรรณยุกต์ที่ 2 (เสียงสูงตก) ถอดตามหลักวรรณยุกต์ที่เว็บนี้ใช้ได้ "จู้" ตรงกับรูปที่คนไทยค้นมากที่สุด [3]

ทุกรูปสะกดข้างบนหมายถึงสิ่งเดียวกัน บทความนี้ใช้ "ตี่จู้เอี๊ยะ" เป็นชื่อหลักทั้งเรื่อง รวมทั้งในวงเล็บคำจีน เพราะเป็นรูปที่คนไทยรู้จักมากที่สุด

หมายเหตุเรื่อง "เจียวตี้เอี๊ย": ชื่อนี้ไม่ใช่อีกรูปสะกดของตี่จู้เอี๊ยะ แต่เป็นเทพอีกองค์ คือ 昭帝爷 (แต้จิ๋ว เจียวตี้เอี๊ย / จีนกลาง จาวตี้เหยีย — เจ้าที่ไทยที่คนจีนตั้งชื่อจีน) ซึ่งเดิมเป็นเจ้าที่หรือพระภูมิของไทย อ่านรายละเอียดได้ในหัวข้อย่อย "เจียวตี้เอี๊ย 昭帝爷: เจ้าที่ไทยในเครื่องทรงจีน" ในหัวข้อที่ 2 [280]

ป้ายตี่จู้เอี๊ยะเขียนว่าอะไร

ศาลตี่จู้เอี๊ยะแทบทุกหลังมีป้ายอักษรอยู่ข้างใน ป้ายแบบมาตรฐานที่เห็นจากภาพจริงมีสองคอลัมน์กลาง และมีคำกลอนคู่ (对联) ขนาบสองข้าง บางป้ายมีหัวป้ายเป็นชื่อหอ เช่น 聚宝堂 (หอรวมทรัพย์) [5][6]

ตำแหน่งบนป้าย	ป้ายแบบจีนและฮ่องกง	ป้ายแบบมาเลเซียและสิงคโปร์
กลอนขวา	土能生白玉	五方财宝进
คอลัมน์กลางขวา	五方五土龙神	五方五土龙神
คอลัมน์กลางซ้าย	前后地主财神	唐番地主财神
กลอนซ้าย	地可出黄金	中外贵人扶

ที่มา: ภาพป้ายจริงใน Wikimedia Commons ที่ผู้ค้นคว้าเปิดดูแล้ว และวิกิพีเดียภาษาอังกฤษ [5][6][4]

1) 五方五土龙神 (แต้จิ๋ว โหงวฮึงโหงวโท่วเล้งซิ้ง / จีนกลาง อู่ฟางอู่ถู่หลงเสิน — เทพมังกรแห่งแผ่นดินห้าทิศ)

• 五方 คือห้าทิศ ได้แก่ ตะวันออก ใต้ ตะวันตก เหนือ และกลาง [30][31]
• คำว่า 五土 ในคัมภีร์《周礼》 หมายถึงดินห้าประเภท คือ ภูเขาป่าไม้ ห้วยหนอง เนินเขา ที่ราบ และที่ลุ่ม (ผู้ค้นคว้ายังไม่ได้ดึงต้นฉบับมาตรวจ) [31]
• มีเว็บจีนหนึ่งเสนอให้อ่านเป็น "五方 · 五 · 土龙神" คือเทพมังกรดินห้าองค์ประจำห้าทิศ (แหล่งเดียว) [31]
• "มังกร" ในที่นี้ ถ้าอ่านแบบฮวงจุ้ยหมายถึงชีพจรของแผ่นดิน (龙脉) วิกิพีเดียภาษาอังกฤษเรียกส่วนนี้ว่า "Dragon God of the Five Directions and Five Lands" และโยงกับฮวงจุ้ย [4]
• คำอธิบายที่ชัดที่สุดมาจากพิธีขอบคุณแผ่นดินหลังก่อสร้าง (谢土) ซึ่งอัญเชิญ "เทพมังกรห้าทิศ" มาเป็นรายองค์ ตั้งแต่ 东方青帝九气青龙神君 ถึง 中央黄帝一气黄龙神君 ตรงกับคำว่า 五方五土龙神 ทุกประการ [32][33] รายละเอียดอยู่ในหัวข้อที่ 6

2) 前后地主财神 (แต้จิ๋ว โจ๊ยเอ๋าตี่จู้ไฉ่ซิ้ง / จีนกลาง เฉียนโฮ่วตี้จู่ไฉเสิน — เจ้าที่ผู้ให้ทรัพย์ทั้งหน้าบ้านและหลังบ้าน)

คำว่า 前后 แปลว่า "หน้าและหลัง" คือทั้งบริเวณที่ดินตั้งแต่หน้าบ้านถึงหลังบ้าน วิกิพีเดียแปลว่า "from front to back" และระบุว่าป้ายแบบนี้ใช้ในฮ่องกงและชุมชนจีนโพ้นทะเลหลายแห่ง [4][15] เว็บฮวงจุ้ยจีนอธิบายเพิ่มว่า แต่เดิมเจ้าที่ในบ้าน (地主) จะคู่กับเจ้าที่นอกประตู (门口土地) เป็นคู่ "ในหนึ่ง นอกหนึ่ง" เมื่ออาคารสูงสมัยใหม่ไม่อนุญาตให้ตั้งศาลที่ทางเดินส่วนกลาง เจ้าที่ในบ้านจึงต้องทำสองหน้าที่ และต้องหันหน้าหาประตูใหญ่ [34] (สายฮวงจุ้ย)

3) 唐番地主财神 (แต้จิ๋ว ตึ๊งฮวงตี่จู้ไฉ่ซิ้ง / จีนกลาง ถังฟานตี้จู่ไฉเสิน — เจ้าที่ผู้ให้ทรัพย์ทั้งฝ่ายจีนและฝ่ายท้องถิ่น)

ป้ายแบบนี้พบมากในสิงคโปร์และมาเลเซีย [4][15] สองพยางค์แรกเป็นหัวใจของความหมาย

• 唐 (แต้จิ๋ว ตึ๊ง / จีนกลาง ถัง — คนจีน) ในภาษาจีนโพ้นทะเลหมายถึงคนจีน เช่น 唐人 (ตึ่งนั้ง) และ 唐山 (เมืองจีน)《明史》บันทึกว่า "唐人者，诸番呼之称也" คือคำว่าคนถังเป็นคำที่ชาวต่างแดนใช้เรียกคนจีน [35][3]
• 番 (แต้จิ๋ว ฮวง / จีนกลาง ฟาน — ต่างแดนหรือคนพื้นเมือง) ชาวแต้จิ๋วใช้คำนี้กับทุกเรื่องของชีวิตโพ้นทะเล เช่น 过番 (ไปทะเลใต้) 番客 (คนจีนที่ไปอยู่ทะเลใต้) 番批 (จดหมายส่งเงินกลับบ้าน หรือโพยก๊วน) และ 番婆 (ภรรยาชาวพื้นเมือง) มีสำนวนแต้จิ๋วว่า "番邦钱财唐山福" คือ "เงินจากแดนใต้ เป็นวาสนาของเมืองจีน" [36][37]

การตีความ 唐番地主财神 มีสองแนว [4][7][38][39][9]

แนว	ความหมาย	หลักฐาน	น้ำหนัก
ก	เจ้าที่ทั้งฝ่ายจีนและฝ่ายท้องถิ่น (唐 และ 番 เป็นคำเสมอกัน)	ป้ายกระดาษแดงยุคแรกในไทยมี "ตึ่ง" ที่มุมหนึ่งและ "ฮวง" อีกมุมหนึ่ง ภายหลังเปลี่ยนเป็น "ตง" (中) กับ "ไท" (泰); ป้ายมาเลเซียตะวันออกจับคู่ 唐番地主 กับกลอน 中外贵人扶; มาเลเซียแบ่งดาโต๊ะกงเป็น 唐拿督 กับ 番拿督; สถาบันเต๋าในมาเลเซียอธิบายว่า 番 คือกลุ่มชนที่ไม่ใช่ชาวฮั่น	หนักกว่า (หลักฐานแวดล้อมหลายชิ้น)
ข	เจ้าที่ของคนจีน (唐) ในต่างแดน (番)	วิกิพีเดียภาษาอังกฤษแปลว่า "The Landlord Wealth God of the Overseas Tang People"	เบากว่า (แปลเพียงครึ่งเดียว ไม่มีแหล่งจีนรองรับ)

ถ้าอ่านตามแนว ก ป้ายนี้คือการไหว้ "เจ้าที่ผู้ให้ทรัพย์ ไม่ว่าจะเป็นฝ่ายจีนที่ตามเรามา หรือฝ่ายเจ้าของแผ่นดินเดิมที่อยู่มาก่อน" ซึ่งตรงกับคำอธิบายของอาจารย์ถาวรว่าการตั้งตี่จู้เป็นการเคารพแผ่นดินที่มาพึ่งพาอาศัย [1] (ผู้เขียนสรุปจากหลักฐานแวดล้อม) บล็อกของสถาบันเต๋าในมาเลเซียยังเล่าว่า เพราะ "เจ้าที่ฝ่าย 番" รวมถึงดาโต๊ะกงที่ถือว่าเป็นมุสลิม ผู้ไหว้ 唐番地主财神 ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้จึงมักงดของไหว้ที่ทำจากหมู (แหล่งเดียว) [9] ข้อนี้ไม่พบในไทย และผู้ค้นคว้าคาดว่าไทยไม่งดหมูเพราะไม่มีบริบทแบบมลายู (รอตรวจ) [9]

ข้อสังเกตเรื่องบทความศิลปวัฒนธรรม: บทความปี 2569 ที่อ้างหนังสือของเสี่ยวจิวเขียนว่า "ตึ่ง มาจากตึ่งนั้ง คือ คนไทย" แล้วต่อด้วย "ฮวง คือ คนไทย มาจากคำว่า ฮวงนั้ง" ข้อความแรกน่าจะพิมพ์ผิด เพราะ 唐人 (ตึ่งนั้ง) แปลว่าคนจีน และเนื้อความต่อมาที่ว่า ตึ่ง เปลี่ยนเป็น ตง (中国) และ ฮวง เปลี่ยนเป็น ไท (泰) ก็ยืนยันว่าคู่นี้คือ "จีนกับไทย" [7]

4) 地主神位 และป้ายแบบอื่น

• แต้จิ๋วในจีน มักใช้กระดาษแดงเขียนว่า "地主神位" มีกระถางธูปและตะเกียง บางโรงงานมีรูปปั้นทองด้วย [12][28] บางแหล่งเขียน "本宅地主" (เจ้าที่ประจำบ้านนี้) [40]
• ไทยยุคแรก ใช้กระดาษแดงหมึกดำเขียน 地主神位 กลางป้าย มุมหนึ่งเขียน 唐 อีกมุมเขียน 番 และเปลี่ยนกระดาษทุกตรุษจีน ต่อมาจึงเปลี่ยนเป็น 中 กับ 泰 และปัจจุบันนิยมป้ายกระจกพิมพ์สีแทนกระดาษ [7][41]
• ร้านค้าในจีน มีป้าย "护宅地主财神" (เจ้าที่ผู้ให้ทรัพย์ผู้คุ้มครองบ้าน) [42]
• นอกประตูแบบกวางตุ้ง ป้ายเขียน "门口土地财神" ซึ่งเป็นเทพอีกตำแหน่งหนึ่ง (ดูหัวข้อที่ 2) [22][43]
• แบบแคะ (ฮากกา) ใช้ป้าย 土地龙神 หรือ 龙神土地 เช่นป้าย "地龙神香座" ในบ้านชาวแคะไต้หวัน [44]

5) คำกลอนคู่ข้างป้าย

กลอน	ความหมาย	พบที่
土能生白玉 / 地可出黄金	ดินให้กำเนิดหยกขาว แผ่นดินให้ทองคำ	ข้างป้าย 五方五土龙神 前后地主财神 [30]
四方金银进 / 五路财宝来	เงินทองเข้ามาจากสี่ทิศ ทรัพย์สมบัติมาจากห้าทาง	หนังสือ ตึ่งหนั่งเกี้ย ของจิตรา ก่อนันทเกียรติ ถอดเป็นไทยว่า "ซี้ ฮึง กิม งิ้ง จิง / โหงว โหล่ว ไช้ ป๋อ ไล้" [19]
五方财宝进 / 中外贵人扶	ทรัพย์เข้ามาจากห้าทิศ ผู้อุปถัมภ์ทั้งจีนและต่างชาติช่วยค้ำจุน	ป้ายแบบมาเลเซียตะวันออก [5]
土能生万物 / 地可发千祥	ดินให้กำเนิดสรรพสิ่ง แผ่นดินบันดาลมงคลนับพัน	ศาลเทพที่ดิน [45][46]
土地堂前坐 / 保佑全家人	นั่งอยู่หน้าโถง คุ้มครองคนทั้งบ้าน	ป้ายในบ้าน [45]

ผู้ค้นคว้าเทียบเสียงกลอน "ซี้ ฮึง กิม งิ้ง จิง / โหงว โหล่ว ไช้ ป๋อ ไล้" กับพจนานุกรมแล้ว ตรงกับ 四方金银进 / 五路财宝来 ทุกพยางค์ [3] กลอนชุดนี้จึงเป็นหลักฐานว่าคนไทยเชื้อสายแต้จิ๋วท่องคำมงคลข้างป้ายตี่จู้เป็นเสียงแต้จิ๋วจริง

6) ฐานรองป้าย เว็บจีนสายฮวงจุ้ยแนะนำว่าไม่ควรวางป้ายกับพื้นเปล่า ให้วางบนแผ่นหินอ่อนหรือกระเบื้องสีเหลือง เพราะสีเหลืองเป็นสีของธาตุดิน และ "ดินให้กำเนิดทอง" (土生金) (แหล่งเดียว สายฮวงจุ้ย) [30] ส่วนสื่อไทยบางแห่งกลับบอกให้ตั้ง "ติดพื้นโดยไม่มีฐานรอง" [11] ความเห็นขัดกันข้อนี้จะกลับมาในหัวข้อที่ 9

ตี่จู้เอี๊ยะคือใคร: ทฤษฎีที่มาสี่แบบ

ไม่มีใครบอกได้ว่าตี่จู้เอี๊ยะ "เป็นใคร" อย่างแน่ชัด เพราะท่านไม่มีชื่อตัว ไม่มีรูปเคารพตามขนบ และไม่มีตำนานประจำตัวเหมือนเทพองค์อื่น แหล่งจีนและไทยให้คำอธิบายไว้สี่แบบ [12][1][8][21][47]

แบบ	คำอธิบาย	แหล่ง	ระดับ
ก	วิญญาณผู้บุกเบิกที่ดินเดิม (开基之祖) ผู้ตั้งรกรากบนที่ดินผืนนั้นคนแรกแต่ไม่มีลูกหลานสืบต่อ ที่ดินจึงตกเป็นของคนอื่น เจ้าของใหม่ "ใช้ที่ของท่าน" จึงต้องไหว้เพื่อขออยู่ร่วม	สารานุกรม Sogou ตรงกับคำอธิบาย 地基主 ของไต้หวัน	คติที่แพร่หลาย
ข	บริวารที่ 福德正神 ส่งมา เทพที่ดินชุมชนงานล้นมือ ดูแลทุกบ้านไม่ไหว จึงส่งลูกน้องมาประจำแต่ละบ้าน	สารานุกรม Sogou	ตำนาน
ค	บรรพชนที่ทำบุญไว้มาก "据说祖先如果生前积德行善的话，也可能会被选任到自己子孙家宅当地主爷" คือบรรพชนที่ทำความดีอาจได้รับเลือกให้มาเป็นตี่จู้ของบ้านลูกหลาน	สารานุกรม Sogou	ตำนาน
ง	เทพกลางเรือน 中霤 ในพิธีโบราณ สืบมาจากการบูชาห้าแห่งในบ้าน (五祀) ตามคัมภีร์《礼记》	ถาวร สิกขโกศล และเว็บแต้จิ๋ว	มีหลักฐานในตำรา

อาจารย์ถาวรสรุปไว้เป็นสองกลุ่มใหญ่ คือ (1) มาจากเทพที่ดินหรือบริวารของท่าน และ (2) มาจากผีหรือเทพที่เป็นเจ้าของบ้านหรือท้องถิ่นนั้นมาก่อน แล้วบอกว่าคำว่า "ตี่จู้" เป็น "คำที่มีความหมายกว้าง ครอบคลุมที่มาของตี่จู้ทุกประเภท" [1] ข้อนี้สำคัญที่สุดเมื่อเทียบกับไทยและพม่า เพราะตี่จู้เอี๊ยะรวม "เทพที่ดิน" กับ "วิญญาณเจ้าของเดิม" ไว้ในองค์เดียว ขณะที่ไทยแยกสองด้านนี้เป็นสองศาล คือศาลพระภูมิกับศาลตายาย

ลำดับชั้นของเทพแห่งดิน

อาจารย์ถาวรอธิบายระบบเทพแห่งดินของจีนเป็นสามชั้น ซึ่งแหล่งจีนก็ให้ภาพเดียวกัน [1][8][48]

ระดับ	ชื่อจีน	ขอบเขต
ทั้งแผ่นดิน	后土 (แต้จิ๋ว โหวโท่ว / จีนกลาง โฮ่วถู่ — เจ้าแห่งแผ่นดิน)	แผ่นดินทั้งหมด ในคัมภีร์《礼记》เป็นเทพแห่งธาตุดินที่อยู่ตรงกลาง
ชุมชน	社 (แต้จิ๋ว เสีย / จีนกลาง เซ่อ — ศาลเทพดินของชุมชน) ต่อมาเรียก 土地 หรือ 土地公 (แต้จิ๋ว โท่วตี่กง / จีนกลาง ถู่ตี้กง — ท่านเจ้าที่) และ 伯公 (แต้จิ๋ว แป๊ะกง / จีนกลาง ปั๋วกง — เจ้าที่ชุมชน)	หมู่บ้านหรือชุมชน "คล้ายกำนันผู้ใหญ่บ้าน"
บ้านหลังหนึ่ง	中霤 (แต้จิ๋ว ตงลิ่ว / จีนกลาง จงลิ่ว — เทพกลางเรือน) ต่อมาคือ 地主	เรือนหลังเดียว เดิมไหว้ที่ห้องโถงกลาง

อาจารย์ถาวรเขียนว่า "ตี่จู้ทุกองค์อยู่ใต้บังคับบัญชาของถู่ตี้กงหรือเส้อประจำชุมชนนั้น เส้อหรือถู่ตี้ทุกองค์ขึ้นกับโฮ่วถู่" [1] คติจีนก็พูดทำนองเดียวกันว่า 福德正神 งานยุ่งจึงส่งลูกน้องมาแต่ละบ้าน [12] วิกิพีเดียภาษาอังกฤษจัดให้ 土地 อยู่ใต้เทพเมือง 城隍 และอยู่เหนือ 地主神 โดยถือว่าเป็นเทพคนละองค์ [49]

中霤 คืออะไร คัมภีร์《礼记》จัด 中霤 ไว้ในการบูชาห้าแห่งของบ้าน (五祀) ซึ่งเจิ้งเสวียน (郑玄) นักอรรถาธิบายสมัยฮั่นอธิบายว่าคือ ประตูชั้นใน (户) เตาไฟ (灶) กลางเรือน (中霤) ประตูใหญ่ (门) และทางเดิน (行) [8] อาจารย์ถาวรอธิบายแบบไทยว่าบ้านจีนโบราณมีเทพห้าองค์ที่ประตูบ้าน ประตูห้อง เตาไฟ บ่อน้ำ และห้องโถงกลาง ต่อมาเทพประตูห้องเลือนไปจึงเอาเทพส้วมมาแทน และเทพห้องโถงกลางเป็น "ประธานของเทพในบ้านทุกองค์" [1] รายการของสองแหล่งต่างกันเล็กน้อย (บ่อน้ำแทนทางเดิน) จึงควรเข้าใจว่าห้าบูชามีหลายฉบับตามยุค

หนังสือ《春渚纪闻》ของเหอเวี่ยน (何薳) สมัยซ่ง บรรยายเทพกลางเรือนไว้ว่า "中霤之神，实司一家之事而阴佑于人者，晨夕香火之奉，故不可不尽诚敬" แปลว่า เทพกลางเรือนดูแลกิจการทั้งหมดของบ้าน และคุ้มครองคนอยู่อย่างลับ ๆ การจุดธูปเช้าเย็นจึงต้องทำด้วยความนอบน้อม [8] เว็บแต้จิ๋วนำคำนิยามนี้มาใช้อธิบายตี่จู้เอี๊ยะโดยตรง และเรียกท่านว่าเป็นเทพที่ "ไม่ถือตัวและเป็นกันเองที่สุด" [8] การโยงตี่จู้เอี๊ยะกับ 中霤 เป็นการตีความของคนรุ่นหลัง แต่ตรงกับสายความคิดในตำรา

ทำไมตี่จู้ในบ้านมีมากในหมู่จีนโพ้นทะเล

คนไทยเชื้อสายจีนหลายคนเคยได้ยินว่า "คนจีนในเมืองจีนไม่มีตี่จู้" หลักฐานที่รวบรวมได้ให้ภาพที่ละเอียดกว่านั้น

1. คำอธิบายของอาจารย์ถาวร สิกขโกศล จีนโพ้นทะเลรุ่นแรกไม่ได้คิดตั้งรกราก ป้ายวิญญาณบรรพชนจึงถูกส่งกลับไปไว้ที่บ้านเกิด บ้านที่อยู่ช่วงแรกก็ต้องเช่าเขา จึง "ต้องมีตี่จู้อยู่ในบ้าน" ภายหลังแม้มีบ้านของตัวเองแล้ว แต่ "เมืองไทยก็ไม่ใช่แผ่นดินของตน" การตั้งตี่จู้จึงเป็นการแสดงความเคารพแผ่นดินที่มาพึ่งพาอาศัย [1] อาจารย์ยังอธิบายว่าในจีนการบูชาเทพกลางเรือนเสื่อมลง เพราะคนหันไปถือวิญญาณบรรพชนเป็นผู้คุ้มครองบ้านแทน [1]
2. ทัศนะที่เสี่ยวจิวบันทึกไว้ ในหนังสือ ตัวตนคน 'แต้จิ๋ว' (มติชน 2554) ว่า "ที่เมืองจีนถือว่าถ้าบ้านไหนมีตี่จู๋เอี๊ย ไม่ใช่เรื่องน่ายินดี" เพราะแสดงว่าเป็นบ้านที่อาศัยคนอื่นอยู่ ไปบ้านญาติที่เมืองจีนจึงไม่ควรถามถึงตี่จู้ของบ้านเขา และบ้านในจีน "ไหว้เจ้าเตาเป็นหลัก" [7]
3. ข้อมูลจากแต้จิ๋วเองไม่ได้ตรงกับข้อ 2 ทั้งหมด เว็บแต้จิ๋วเขียนว่า "潮汕大部分人家家中都有地主爷神位" คือบ้านส่วนใหญ่ในแต้จิ๋วมีป้ายตี่จู้เอี๊ยะ ซัวเถาในเมืองไหว้เดือนละสองครั้ง บางบ้านในเท่งไฮ้และเฮาเจียง (濠江) ไหว้เดือนละสี่ครั้ง แต่ที่เจียหยาง (揭阳) มีแต่ผู้เช่าบ้านและร้านค้าที่ไหว้ [8] สารานุกรม Sogou ก็เรียกตี่จู้เอี๊ยะว่าเป็นความเชื่อ "เฉพาะตัวของแต้จิ๋วและแพร่หลายสูงมาก" [12]
4. ผศ.คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง อธิบายว่าคนฮกเกี้ยนไม่ค่อยมีศาล "เต่จู้" เพราะเซ่นผีเรือนครั้งเดียวตอนขึ้นบ้านใหม่ และเทพดูแลบ้านคือเทพเตาไฟ เต่จู้ "ไม่ใช่เทพ" ถ้าเทียบกับไทยน่าจะเท่ากับผีเรือน (คนฮกเกี้ยนเรียก "เต่กี้จู้") อาจารย์ยังชี้ว่าศาลยุคแรกไม่มีรูปเคารพ ใช้กระดาษเขียนตัวหนังสือแปะมุมบ้านติดพื้น ต่อมาคนนำรูปเคารพเทพชั้นสูงเข้าไปใส่ ทำให้ความเข้าใจคลาดเคลื่อนไปจากเดิม [29]

ข้อสรุปที่ปลอดภัยคือ ตี่จู้ในบ้านมีอยู่จริงในแต้จิ๋ว แต่ความหมายขึ้นกับท้องถิ่น บางถิ่นไหว้เกือบทุกบ้าน บางถิ่นถือว่าเป็นของผู้เช่า และเมื่อมาถึงโพ้นทะเล ตี่จู้ก็มีบทบาทสูงขึ้นเพราะคนทั้งรุ่นเป็น "ผู้อาศัย" บนแผ่นดินใหม่ ข้อมูลเจียหยางสนับสนุนคำอธิบายของอาจารย์ถาวรได้ดี เพราะเป็นหลักฐานจากฝั่งจีนเองว่า "คนอาศัยไหว้เคร่งกว่าเจ้าของบ้าน" [8][1]

---

2. ตี่จู้เอี๊ยะต่างจากแป๊ะกง ศาลพระภูมิ ศาลตายาย และเจ้าที่องค์อื่นอย่างไร

คำว่า "เจ้าที่" ในภาษาไทยครอบคลุมสิ่งศักดิ์สิทธิ์หลายองค์ที่มาจากหลายวัฒนธรรม คนไทยเชื้อสายจีนบ้านหนึ่งอาจมีทั้งศาลพระภูมิหน้าบ้าน ศาลตายายข้างรั้ว หิ้งเทพรวมบนผนัง และศาลตี่จู้เอี๊ยะบนพื้น แล้วเรียกทั้งหมดปน ๆ กันว่า "เจ้าที่" สื่อไทยบางสำนักถึงกับเขียนว่า "ตี่จู่เอี๊ยะ (องค์แป๊ะกง)" [10] หัวข้อนี้จะแยกทีละองค์ แล้วสรุปเป็นตารางให้เห็นภาพรวม

ตารางเปรียบเทียบใหญ่

สิ่งศักดิ์สิทธิ์	ชื่อจีนหรือชื่อเดิม	เป็นใคร	ระดับ	ตั้งที่ไหน	รูปเคารพหรือสัญลักษณ์	วันไหว้หลัก	ถิ่นที่พบ
ตี่จู้เอี๊ยะ	地主爷 / 地主公	เทพที่ดินระดับบ้าน หรือวิญญาณผู้บุกเบิกที่ดินเดิม หรือบริวารของ 福德正神	บ้าน ร้าน โรงงาน	ในอาคาร บนพื้น ใต้หิ้งเทพหรือมุมโถง หันออกประตู	ป้ายอักษร 五方五土龙神 กับ 前后/唐番地主财神 (บางแห่งมีรูปปั้น)	1 และ 15 ค่ำ หรือ 2 และ 16 ค่ำ	แต้จิ๋ว กวางตุ้ง ไทย สิงคโปร์ มาเลเซีย ฮ่องกง เวียดนาม
แป๊ะกง / ถู่ตี้กง	伯公 / 土地公 / 福德正神 / 福德老爷	เทพที่ดินระดับชุมชน สืบจาก 社 ตำนานยุคใหม่ว่าชื่อ 张福德	หมู่บ้าน ตลาด ท่าเรือ	ศาลหรือวัดของตัวเอง หัวไร่ปลายนา โคนต้นไม้	ชายชราเคราขาว ถือไม้เท้าหรือก้อนเงิน	แต้จิ๋ว 29 ค่ำ เดือน 3 / ทั่วไป 2 ค่ำ เดือน 2	ทั่วจีนใต้ ไต้หวัน ทะเลใต้
แป๊ะเอี๊ยะกง (ข้อถกเถียง)	伯益公 / 感天大帝	ขุนนางในตำนานยุคพระเจ้าอวี่ ผู้ปราบเสือ	หมู่บ้าน	วัดชุมชน	นักรบเคราขาว ถือกระบี่ ขี่เสือ	29 ค่ำ เดือน 3 (ซัวเถา)	ซัวเถา สิงคโปร์ ไทย (เจ้าพ่อเขาตก)
地基主	地基主 / 地基公 / 开基主	ผีเจ้าของที่หรือผู้อยู่เดิมที่ไม่มีทายาท	บ้านหลังเดียว	ครัวหรือประตูหลัง โต๊ะเตี้ยชั่วคราว	ปกติไม่มีป้าย	เทศกาลใหญ่และวันย้ายบ้าน	ไต้หวัน หมิ่นหนาน
เจ้าที่หน้าประตู	门口土地(财神)	เทพที่ดินผู้เฝ้าประตู	บ้าน ร้าน	นอกประตู บนพื้น ด้านขวา	ป้ายหรือซุ้มหินเล็ก	ธูป 3 ดอกทุกวัน	กวางตุ้ง ฮ่องกง มาเก๊า
ไต่แป๊ะกง	大伯公	福德正神 ในบทบาทเทพผู้บุกเบิกทะเลใต้	ชุมชน ท่าเรือ	วัดของชุมชน	ชายชราเคราขาว (แต้จิ๋วสิงคโปร์บางแห่งเป็นนักรบขี่เสือ)	ตามวัด เกาะกูซูเดือน 9	สิงคโปร์ มาเลเซีย อินโดนีเซีย
ดาโต๊ะกง	拿督公 (Datuk Kong)	ผีศักดิ์สิทธิ์แบบมลายู (keramat) ที่คนจีนรับมาไหว้	ท้องที่	ศาลกลางแจ้ง โคนต้นไม้ ทาสีเหลือง	ชายชรามลายูสวมหมวกซงก๊ก	พฤหัสบดี ศุกร์ หรือ 1 และ 15 ค่ำ	มาเลเซีย สิงคโปร์ อินโดนีเซีย
ศาลพระภูมิ	—	เทวดา (พระชัยมงคล) ตามตำนาน หรือผีที่ "บวช" เป็นพราหมณ์ ตามการตีความทางวิชาการ	บ้าน	นอกอาคาร บนเสาเดียว สูง	เจว็ดหรือเทวรูป	ตามสะดวก วันพระ	ไทยภาคกลาง ลาว กัมพูชา
ศาลเจ้าที่ / ศาลตายาย	—	ผีเจ้าของที่ดั้งเดิม หรือผีบรรพชน	บ้าน	นอกอาคาร 4–6 เสา ต่ำกว่าศาลพระภูมิ	ตุ๊กตาตายาย หรือโล่ง	ตามสะดวก	ไทย
เจียวตี้เอี๊ย	昭帝爷 (เสียงใกล้คำไทย "เจ้าที่")	เจ้าที่หรือพระภูมิของไทย ที่คนจีนรับมาไหว้แล้วตั้งชื่อจีน	ย่าน ตรอก ศาลเจ้า	ในศาลเจ้าจีน มักตั้งบนพื้น หรือศาลจีนที่สร้างครอบศาลพระภูมิเดิม	กิมซิงแบบจีน สวมเทริดหรือชฎาแบบไทย ถือพระขรรค์หรือดาบกับถุงเงินหรือก้อนเงิน คล้ายพระชัยมงคล	ตามศาลเจ้า	ไทย: สำเพ็ง–เยาวราช คลองสาน จันทบุรี
นัตในเรือนของพม่า	မင်းမဟာဂီရိ (มินมหาคีรี)	ผู้คุ้มครองบ้าน วีรบุรุษที่ตายด้วยไฟ	บ้าน	แขวนสูง ที่เสาหรือมุมตะวันออกเฉียงใต้	มะพร้าวทั้งลูก ผ้าแดง	ตามธรรมเนียม	เมียนมา

ที่มา: สังเคราะห์จากรายงานค้นคว้า D1 และ D4 [1][12][50][51][13][21][22][38][23][24][52][53][54][55] แถวเจียวตี้เอี๊ยเพิ่มจากข้อมูลของเจ้าของเว็บและงานวิจัยศาลเจ้าซำไนเก็ง [280] คำอ่านไทยในตารางยังต้องตรวจ

แป๊ะกง 伯公 ถู่ตี้กง 土地公 และฮกเต็กเจี่ยซิ้ง 福德正神

ชื่อเรียก เทพที่ดินระดับชุมชนองค์นี้มีชื่อเรียกหลายแบบ [51][56][48]

• 伯公 (แต้จิ๋ว แป๊ะกง / จีนกลาง ปั๋วกง — เจ้าที่ชุมชน) แปลตรงตัวว่า "ลุงปู่" คือพี่ชายของปู่ เป็นคำเรียกอย่างสนิทสนมแบบผู้อาวุโสในครอบครัว ใช้มากในกลุ่มแคะและแต้จิ๋ว
• 土地公 (แต้จิ๋ว โท่วตี่กง / จีนกลาง ถู่ตี้กง — ท่านเจ้าที่) เป็นชื่อกลางที่ใช้ทั่วไป
• 福德正神 (แต้จิ๋ว ฮกเต็กเจี่ยซิ้ง / จีนกลาง ฝูเต๋อเจิ้งเสิน — เทพผู้มีบุญและคุณธรรม) เป็นนามยกย่องทางการ
• 福德老爷 (แต้จิ๋ว ฮกเต็กเหล่าเอี๊ย / จีนกลาง ฝูเต๋อเหล่าเหยีย — ท่านเจ้าที่) เป็นชื่อที่ชาวแต้จิ๋วนิยม ศาลเรียก 福德庙 หรือ 福德祠

สารานุกรม Sogou บอกตรง ๆ ว่า "潮汕人、客家人称土地公为'伯公'" คือชาวแต้จิ๋วและแคะเรียกถู่ตี้กงว่าแป๊ะกง [51] บทความแป๊ะกงกวักกำไร ทำไมจึงมี 3 องค์ ในเว็บนี้ก็อธิบายชื่อเรียกชุดเดียวกันไว้

รูปลักษณ์ รูปเคารพของแป๊ะกงที่คุ้นตาคือชายชราเคราขาว สวมหมวกหรือมงกุฎ ถือไม้เท้าหรือก้อนเงิน [48] บทสรรเสริญ (宝诰) ฉบับหนึ่งบรรยายว่า "童颜鹤髮 … 头戴平顶金冠 手执花龙杵杖" คือ หน้าเหมือนเด็ก ผมขาวดังกระเรียน สวมมงกุฎทองยอดแบน ถือไม้เท้ามังกร (แหล่งเดียว) [57] วิกิพีเดียจีนสังเกตว่าเจ้าที่ในเมืองมักถือก้อนทองหรือเงิน ส่วนเจ้าที่ในชนบทถือไม้เท้า และศาลจำนวนมากในไต้หวันมีเสือ (虎爷) อยู่ใต้โต๊ะเทพ [58] ตำนานยังเล่าว่าเจ้าที่บางองค์สวม "หมวกอัครมหาเสนาบดี" เพราะพระเจ้าโจวอู่หวางเคยตรัสยกย่องความภักดีของท่าน (ดูหัวข้อที่ 3) [59]

ตี่จู้เอี๊ยะกับแป๊ะกงต่างกันตรงไหน

ด้าน	แป๊ะกง (伯公 / 土地公 / 福德正神)	ตี่จู้เอี๊ยะ (地主爷)
ขอบเขต	ชุมชน หมู่บ้าน ตลาด ท่าเรือ ทุ่งนา	บ้าน ร้าน หรือโรงงานหลังเดียว
ที่ตั้ง	ศาลหรือวัดของตัวเอง (福德祠 / 大伯公庙) หัวไร่ปลายนา โคนต้นไม้	ในอาคาร บนพื้น ใต้หิ้งใหญ่ หรือมุมโถง
รูปเคารพ	ชายชราเคราขาว ถือไม้เท้ามังกรหรือก้อนเงิน	ส่วนใหญ่ มีแค่ป้ายอักษร บางโรงงานมีรูปปั้นทอง
คู่ครอง	มี 土地婆 หรือ 伯婆 ในบางศาล	ไม่มี ป้ายไม่กล่าวถึงเพศ
พิธีชุมชน	งานวันเกิด งิ้ว แห่	เรื่องในบ้าน เช่น มีคนเกิด คนตาย ย้ายบ้าน
สายบังคับบัญชา	หัวหน้าของตี่จู้ในเขตเดียวกัน	ลูกน้องหรือผู้แทนของแป๊ะกง

ที่มา: [1][7][12][8][48][13]

ในทางปฏิบัติ คนไทยเชื้อสายจีนบางบ้านนำรูปเคารพชายชราถือไม้เท้าใส่ไว้ในศาลตี่จู้แล้วเรียกว่า "แป๊ะกง" ผู้เขียนเห็นว่าการเรียกแบบนี้ไม่ผิดต่อศรัทธาของใคร แต่ในทางศัพท์ทั้งสองเป็นคนละระดับ เสี่ยวจิวก็อธิบายว่าในเมืองจีน "แป๊ะกง" คือเจ้าที่ประจำหมู่บ้าน ไม่ใช่เจ้าที่ในบ้าน [7] ผศ.คมกฤชยังชี้ว่าการนำรูปเคารพเทพชั้นสูงเข้าไปในศาลตี่จู้ทำให้ความเข้าใจเดิมคลาดเคลื่อน [29]

土地婆 ยายเจ้าที่ 土地婆 (แต้จิ๋ว โท่วตี่พั้ว / จีนกลาง ถู่ตี้พัว — ยายเจ้าที่) คือภรรยาของถู่ตี้กง พจนานุกรมจีนนิยามว่า "社神之妻，即土地公的老婆" [60] ชาวแต้จิ๋วเรียก 伯婆 หรือ 土地嬷 และศาลหินแป๊ะกงที่ปากหมู่บ้านแต้จิ๋วมักประดิษฐานทั้งแป๊ะกงและแป๊ะม่า คนไปขอลูกเพราะเชื่อว่าท่านช่วย "添丁进口" คือเพิ่มลูกหลานในบ้าน [61][48] แต่หลายถิ่นไม่ไหว้ยายเจ้าที่ ด้วยเหตุผลตามตำนานสองแบบ (ตำนาน) [62][63][64]

1. ยายผู้หวงทรัพย์ ยายเจ้าที่ไม่ยอมให้ตาเจ้าที่แจกเงินแก่คนจน เพราะกลัวว่าเมื่อลูกสาวแต่งงานจะไม่มีเงินจ้างคนหามเกี้ยว ตาเจ้าที่จึงบอกคนที่มาขอพรว่า "กลับไปทำความดีเถิด แล้วข้าจะคุ้มครองอยู่เงียบ ๆ"
2. ยายผู้พูดความจริง เมื่อเง็กเซียนฮ่องเต้ส่งถู่ตี้กงลงมาโลก ถู่ตี้กงอยากให้ทุกคนมีกินมีใช้ ยายแย้งว่าถ้าทุกคนรวยหมดก็ไม่มีใครยอมทำงานหนัก ต่อมาเมื่อถู่ตี้กงอยากชุบชีวิตคนตาย ยายก็ห้ามว่าเกิดตายเป็นกฎธรรมชาติ ชาวบ้านจึงมองนางเป็น "ยายใจร้าย" บทความไต้หวันชี้ว่า "นางไม่ได้หน้าตาน่าเกลียด เพียงแต่นางพูดความจริง" [64]

ในด้านบวก ศาลเจ้าที่เมืองหยางโจวมีคำกลอน "公公十分公道，婆婆一片婆心" คือ ตาเที่ยงธรรมเต็มที่ ยายมีแต่ความเมตตา [45] ตี่จู้เอี๊ยะในบ้านไม่มีคู่ครองแบบนี้ เรื่องตายายเจ้าที่จึงไม่ควรนำไปปนกับ "ศาลตายาย" ของไทย ซึ่งเป็นผีบรรพชนหรือผีเจ้าที่ ไม่ใช่สามีภรรยาเทพจีน

ปมที่ยังไม่ยุติ: แป๊ะกงของแต้จิ๋วคือ 伯益 หรือไม่

ในซัวเถามีอีกชั้นของความสับสนที่แม้คนแต้จิ๋วเองยังเถียงกันอยู่ บทความแต้จิ๋วออนไลน์หลายชิ้นตั้งชื่อเรื่องทำนองว่า "伯爷公？土地公？很多潮汕人还傻傻分不清！" คือ "แป๊ะเอี๊ยกงหรือถู่ตี้กง คนแต้จิ๋วจำนวนมากยังแยกไม่ออก" [50][48] ฝ่ายหนึ่งเห็นว่าแป๊ะกงคือเทพที่ดิน อีกฝ่ายเห็นว่าเป็นบุคคลในตำนานอีกองค์หนึ่ง

ประเด็น	ฝ่ายที่ 1: 伯公 = เทพที่ดิน	ฝ่ายที่ 2: 伯公 = 伯益公 (感天大帝)
ข้อเสนอ	ชาวแต้จิ๋วเรียกเทพที่ดินว่า 伯公, 伯爷, 伯爷公	คนเรียกเพี้ยนจาก 伯益公 เป็น 伯爷公 เพราะ 益 (iah4) กับ 爷 (ia5) ออกเสียงใกล้กัน
วันเกิด	三月廿九 (29 ค่ำ เดือน 3) คือวันเกิดแป๊ะกง	三月廿九 เป็นวันของ 伯益 ส่วนวันเกิดเทพที่ดิน (土地爷生) ของแต้จิ๋วคือ 六月廿六 (26 ค่ำ เดือน 6)
รูปเคารพ	ชายชราใจดี	ชายเคราขาวถือกระบี่ขี่เสือ มีสำนวนว่า "伯公无点头，老虎唔敢食人" (ถ้าแป๊ะกงไม่พยักหน้า เสือก็ไม่กล้ากินคน)
แหล่ง	สารานุกรม Sogou, เว็บท้องถิ่นเท่งไฮ้	360doc, Toutiao, เว็บถามตอบ 360

ที่มา: [50][48][51][65][66][67][68]

伯益 (แต้จิ๋ว แป๊ะเอี๊ยะ / จีนกลาง ปั๋วอี้ — ขุนนางในตำนาน) เป็นขุนนางยุคพระเจ้าซุ่นและพระเจ้าอวี่ ตำนานว่าช่วยพระเจ้าอวี่ปราบน้ำท่วมและปราบเสือ และได้รับการบูชาในนาม 感天大帝 (แต้จิ๋ว กั้งทีไต่ตี่ / จีนกลาง ก่านเทียนต้าตี้ — มหาจักรพรรดิผู้ทำให้ฟ้าซาบซึ้ง) [50][68] Culturepaedia ของสิงคโปร์ก็บันทึกว่าชาวแต้จิ๋วในสิงคโปร์โยง 大伯公 กับ 感天大帝 ซึ่งมีรูปเป็นนักรบสวมเกราะ ถือกระบี่ นั่งบัลลังก์ วางเท้าบนเสือ ต่างจากรูปชายชราอ้วนยิ้มแบบทั่วไป [54]

แต่ในทางปฏิบัติสองฝ่ายใช้ปนกัน แหล่งแต้จิ๋วเล่าว่าก่อนลงมือสร้างบ้าน ชาวแต้จิ๋วตั้งศาลชั่วคราวไหว้ "伯爷" แล้วทำพิธีบนบาน (许土) ตอนบ้านเสร็จจึงทำพิธีขอบคุณแผ่นดิน (谢土) แหล่งเดียวกันบอกว่า 伯爷 คือ 伯益 แต่ทำหน้าที่เทพที่ดิน [69] อีกแหล่งเสนอทางสายกลางว่า 六月廿六 เป็นวันไหว้ที่ดินเพาะปลูก ส่วนการไหว้ที่ดินที่อยู่อาศัยคือการตั้งป้าย 地主神位 ในบ้าน [70]

ในไทยมีกรณีที่น่าสนใจ สุรสิทธิ์ อมรวณิชศักดิ์ ศึกษาศาลเจ้าพ่อเขาตก จังหวัดสระบุรี พบป้ายหน้าศาลเขียนว่า 感天大帝 และ 南天门老伯公 แล้วสรุปว่าศาลนี้ได้รับอิทธิพลจาก "แนวคิดเทพที่ดินจีน โดยเฉพาะชาวแต้จิ๋วโพ้นทะเล" [71] แปลว่าในไทย "老伯公" ก็ทำหน้าที่เทพที่ดินด้วย

ผู้ค้นคว้าเสนอว่าในโลกแต้จิ๋วน่าจะมี "แป๊ะกง" สองสายซ้อนกัน คือ เทพที่ดิน (土地公 / 福德老爷) กับ 伯益公 / 感天大帝 ซึ่งเป็นเทพป่าเขาผู้ปราบเสือ และวันที่ 29 เดือน 3 อาจเป็นของสายหลัง [68][54] ข้อนี้ยังเป็นข้อสันนิษฐาน ต้องหางานวิชาการแต้จิ๋ว (潮学) หรืองานภาคสนามในหมู่บ้านแต้จิ๋วมายืนยัน บทความนี้จึงบันทึกไว้ทั้งสองฝ่ายโดยไม่ตัดสินแทนชาวบ้าน

地基主: เจ้าที่ฐานบ้านแบบไต้หวัน

ชื่อ 地基主 (แต้จิ๋ว ตี่กีจู้ / จีนกลาง ตี้จีจู่ — ผีเจ้าของฐานบ้าน) เป็นคำของชาวฮกเกี้ยนไต้หวัน ออกเสียงฮกเกี้ยนว่า tē-ki-tsú ผศ.คมกฤชบอกว่าคนฮกเกี้ยนในไทยเรียก "เต่จู้" หรือ "เต่กี้จู้" [21][29] ชื่ออื่นที่พบได้แก่ 地基公 开基主 地龙公 地灵公 厝宅公 และวิกิพีเดียจีนถือว่า 地基主 เป็นชื่อแบบไต้หวันของความเชื่อเดียวกับ 地主神 [13][72][27]

เป็นใคร วิกิพีเดียจีนสรุปทฤษฎีที่มาไว้สี่แบบ [21]

1. วิญญาณทั่วไปของผู้ที่เคยอยู่บ้านนั้น หรือผู้ที่ตายโดยไม่มีลูกหลานไหว้
2. วิญญาณบรรพชนของชาวพื้นเมืองที่ราบ (平埔族) ซึ่งเคยฝังศพใต้เตียงหรือข้างบ้าน แต่วิกิพีเดียค้านเองว่าเฉวียนโจว จางโจว เผิงหู และจินเหมิน ก็ไหว้ 地基主 ทั้งที่ไม่มีชาวพื้นเมืองที่ราบ
3. เทพบ้าน 屋神 หรือ 中霤 ตามพิธีโบราณ
4. คติสัญญาซื้อที่ดินกับเทพแห่งดิน (买地券) ซึ่งมีตัวอย่างเอกสารปี ค.ศ. 1149

ทฤษฎีที่ 2 น่าสนใจเมื่อเทียบกับป้าย 唐番 เพราะในไต้หวันก็มีการรับรู้ว่า "เจ้าของเดิมเป็นคนพื้นเมือง" แบบเดียวกับฝ่าย 番 บนป้ายโพ้นทะเล (ผู้เขียนตีความ)

ไหว้อย่างไร ข้อมูลจากสารานุกรม Sogou เว็บถามตอบ และวิกิพีเดียจีน [21][73][47][72][74]

หัวข้อ	รายละเอียด
ที่ไหว้	ครัวหรือมุมสงบของประตูหลัง อีกสำนักหนึ่งให้ไหว้ที่ประตูใหญ่โดยหันหน้าเข้าบ้าน
โต๊ะ	ต้องเตี้ย โต๊ะเตี้ยหรือม้านั่ง ห้ามสูงเท่าโต๊ะเทพ เพราะเชื่อว่า 地基主 ตัวเล็ก
เวลา	หลังเที่ยงถึงก่อนค่ำ บางสำนักให้ไหว้ช่วงยามโหย่ว (酉时) 17.00–19.00 น.
วัน	ตรุษจีน 15 ค่ำเดือนอ้าย เช็งเม้ง ไหว้บ๊ะจ่าง สารทจีน ไหว้พระจันทร์ 9 ค่ำเดือน 9 ตังโจ่ย สิ้นปี และวันย้ายเข้าบ้านใหม่ บางบ้านไหว้วันที่ 2 และ 16 ร่วมกับถู่ตี้กง
ของไหว้	ข้าวแบบบ้าน ๆ (便饭) ข้าว 1 ชาม เนื้อ 1 อย่าง ผัก 1 อย่าง ซุป 1 ถ้วย มีน่องไก่ยิ่งดี ชาหรือเหล้า 3 ถ้วย ธูป 3 ดอก ปัจจุบันใช้ข้าวกล่องได้
กระดาษ	寿金 刈金 และ 土地公金 ทางเหนือของไต้หวันใช้ 刈金
ป้าย	ปกติไม่มีป้ายหรือรูปถาวร แต่บางวัดหรือบ้านก็มีป้าย 地基主

วิกิพีเดียจีนเล่าว่าตามธรรมเนียมใช้ชามข้าวสวยเป็นกระถางธูป ปักธูปสามดอกลงในข้าว เมื่อธูปไหม้ไปราวหนึ่งในสามจึงกล่าวเชิญว่า "烦请地基主移驾，到金炉领用财帛" คือขอเชิญท่านไปรับทรัพย์ที่เตาเผา แล้วจึงเผากระดาษ [21] บางสำนักห้ามเรียกชื่อตรง ๆ ให้เรียก "地龙公" หรือ "地灵公" แทน (สายมู) [72] คนเฒ่าคนแก่ไต้หวันยังมีคติว่า ถ้าเด็กร้องไม่หยุดหรือคนในบ้านป่วยบ่อย แปลว่า "地基主 หิว" จึงไหว้ด้วยข้าวกล่องหรือน่องไก่ (คติชาวบ้าน) [75]

ด้าน	地基主 (ไต้หวัน)	ตี่จู้เอี๊ยะ (แต้จิ๋วและไทย)
ความถาวร	ชั่วคราว ตั้งโต๊ะเตี้ยตามวาระ	ศาลหรือป้ายถาวรตั้งพื้น
ภาพลักษณ์	"ผี" ที่ต้องเอาใจ บางแหล่งบรรยายว่าตัวเล็ก	"เทพ" ที่เป็นกันเอง (เทพกลางเรือน) และเทพโชคลาภ
หน้าที่โชคลาภ	มีบ้าง ซินแสบางคนบอกว่าดีต่อการค้า	เด่นมาก มีคำว่า 财神 บนป้าย
ทิศ	ครัวหรือหลังบ้าน บางสำนักหันหน้าเข้าบ้าน	โถงในบ้านหรือใต้หิ้งใหญ่ หันหน้าออกประตู
ความถี่	เทศกาลใหญ่	ทุกเดือน 2–4 ครั้ง

ที่มา: [21][73][27][16][8]

ทั้งสองคือความเชื่อตระกูลเดียวกันเรื่อง "เจ้าของที่ดินเดิม" แต่ตี่จู้เอี๊ยะได้รับการ "ยกฐานะ" ให้เป็นเทพที่มีป้าย มีคำว่า 财神 และมีที่ตั้งถาวร (ผู้เขียนสรุปจากการเปรียบเทียบ) แหล่งแต้จิ๋วบางแห่งถึงกับเขียนว่า 地主爷 "又名地基主" (มีอีกชื่อว่า 地基主) [8] แต่รูปแบบการไหว้ต่างกันมาก จึงไม่ควรเหมาว่าเหมือนกันทุกประการ

门口土地 และ 天官赐福: สามชั้นของบ้านจีนทางใต้

เจ้าที่หน้าประตู 门口土地 (แต้จิ๋ว มึ้งเข้าโท่วตี่ / จีนกลาง เหมินโข่วถู่ตี้ — เจ้าที่หน้าประตู) เป็นป้ายแบบกวางตุ้งและฮ่องกง มักเขียนว่า 门口土地财神 หรือ 门官土地福神 [22][25][43] เอกสารของหน่วยงานประวัติศาสตร์ท้องถิ่นนครกว่างโจวอธิบายว่าป้ายนี้ "其神位一般设置在大门外（进门）的右下方" คือตั้งพื้นนอกประตูใหญ่ ด้านขวาล่างเมื่อมองเข้าบ้าน และทำหน้าที่ "专门保佑家宅主人出入平安" คือคุ้มครองการเข้าออกของเจ้าของบ้าน ต่างจากเจ้าที่ของสุสานและเจ้าที่ของชุมชน [22] เอกสารเดียวกันให้ขั้นตอนตั้งไว้ดังนี้

1. เลือกวันดี
2. ตั้งป้าย หรือติดกระดาษแดงเขียน "门口土地财神"
3. เช็ดป้ายด้วยใบส้มโอหรือกระดาษ 溪钱 เป็นการเบิกเนตร
4. วางกระถางธูปเซรามิก
5. ไหว้ด้วยเนื้อสามอย่าง (ไก่ หมูย่าง ปลาหรือเป็ด) ผลไม้ (ส้ม แอปเปิล) เหล้า 1 ถ้วย และชาหรือน้ำ 1 ถ้วย โดยถวายเหล้าก่อนชา
6. เผากระดาษชุด 圆贵人 长贵人 银纸 溪钱 金宝 银宝 และ 土地衣 (เสื้อเจ้าที่)
7. หลังตั้งแล้ว "须每日上香3支" คือต้องจุดธูปวันละ 3 ดอก

ตำราเรื่องบ้านระบุสั้น ๆ ว่า "家中的叫地主，门外的叫土地" คือในบ้านเรียกตี่จู้ นอกประตูเรียกเจ้าที่ (แหล่งเดียว แต่ตรงกับภาพจริง) [76][6][43] เว็บถามตอบจีนเปรียบเจ้าที่หน้าประตูว่าเหมือน "รปภ. ของหมู่บ้าน" ที่ถามคนแปลกหน้า แต่ให้เจ้าของบ้านเข้าได้ (แหล่งเดียว) [25] ร้านในกว่างโจวขายป้าย 门口土地 / 定福灶君 / 天官赐福 เป็นชุดสามชิ้น ซึ่งสะท้อนว่าทั้งสามเป็นธรรมเนียมคู่กัน (เชิงพาณิชย์) [77]

ขุนนางสวรรค์ประทานพร 天官赐福 (แต้จิ๋ว ทีกัวเซ่ฮก / จีนกลาง เทียนกวนชื่อฝู — ขุนนางสวรรค์ประทานพร) เป็นเทพองค์แรกในสามขุนนางของเต๋า (三官) คือ 天官赐福 地官赦罪 水官解厄 นามเต็มคือ 上元一品赐福天官 วันเกิดคือ 15 ค่ำ เดือนอ้าย (上元) [78] บ้านกวางตุ้งและฮ่องกงติดป้าย 天官赐福 นอกประตูในระดับสูงหรือที่ผนังเหนือประตู เป็นชั้น "ฟ้า" ที่คู่กับเจ้าที่หน้าประตูซึ่งเป็นชั้น "ดิน" บนพื้น [78][77]

บ้านแต้จิ๋วและไทยไม่ค่อยใช้ 天官赐福 แต่ใช้ 天地父母 (แต้จิ๋ว ทีตี่แป่บ้อ / จีนกลาง เทียนตี้ฟู่หมู่ — ฟ้าดินผู้เป็นบิดามารดา) และ 天公 (แต้จิ๋ว ทีกง / จีนกลาง เทียนกง — เทพฟ้า) บทความแต้จิ๋วระบุว่า "天地父母三支香，南辰北斗才各一支" คือฟ้าดินจุดธูปสามดอก ส่วนดาวใต้ดาวเหนือองค์ละหนึ่งดอก [2]

เมื่อนำข้อมูลข้างต้นมารวมกัน จะเห็นโครงสามชั้นของบ้านจีนทางใต้ (ผู้ค้นคว้าสังเคราะห์) [13][22][76][6][43]

ชั้น	กวางตุ้ง ฮ่องกง	แต้จิ๋ว ไทย	ตำแหน่ง
ฟ้า	天官赐福	天地父母 / 天公	นอกบ้าน ระดับสูง
คน	หิ้งบรรพชนและหิ้งเทพรวม	หิ้งบรรพชนและหิ้งเทพรวม (ปุนเถ่ากง ไฉ่ซิ้งเอี๊ย)	ในบ้าน ระดับสูง
ดิน	门口土地 (นอกประตู) + 地主 (ในบ้าน)	ตี่จู้เอี๊ยะ (ในบ้าน)	ระดับพื้น

โครงนี้อธิบายได้ว่าทำไมตี่จู้ต้องอยู่บนพื้น เพราะเป็นตัวแทนของ "ดิน" ในบ้าน ขณะที่ฟ้าอยู่สูงนอกบ้าน และเทพหรือบรรพชนอยู่สูงในบ้าน

---

ไต่แป๊ะกง 大伯公: เจ้าที่ของชาวจีนทะเลใต้

大伯公 (แต้จิ๋ว ตั่วแป๊ะกง / จีนกลาง ต้าปั๋วกง — ท่านลุงปู่ผู้ใหญ่) เป็นชื่อที่ชาวจีนในสิงคโปร์ มาเลเซีย และอินโดนีเซียใช้เรียก 福德正神 เมื่อท่านได้รับการยกขึ้นเป็นเทพประจำชุมชนหรือท่าเรือ ชาวฮกเกี้ยนออกเสียงว่า Tua Pek Kong ส่วนสื่อไทยมักเขียน "ไต่แป๊ะกง" หรือ "ไต้แป๊ะกง" [56][39][79] วิกิพีเดียภาษาอังกฤษสรุปว่า 大伯公 เป็น "คำเรียกทั่วไปของเจ้าที่จีนในอุษาคเนย์" และนักวิชาการ 陈志明 (Tan Chee Beng) ชี้ว่าต้องเข้าใจความเชื่อนี้บนฐานพัฒนาการในจีน บวกกับการปรับตัวในภูมิภาค [79][80]

ความต่างจากตี่จู้เอี๊ยะเห็นได้ชัดในภาพศาลที่สิงคโปร์ตอนต้นหัวข้อนี้ คือแป๊ะกงอยู่ชั้นบนเป็นรูปเคารพ ส่วนป้าย 唐番地主 อยู่ชั้นล่างติดพื้น Culturepaedia ของสิงคโปร์ก็บันทึกว่าคนสิงคโปร์มักตั้ง 大伯公 คู่กับเจ้าที่ท้องถิ่น เช่น 土地公 หรือ 唐番地主神 แล้วไหว้ต่อกัน [54] แต่ละกลุ่มภาษาก็มีวัดไต่แป๊ะกงของตัวเอง เช่น 福德祠 ของแคะและกวางตุ้ง (ค.ศ. 1824) 梧槽大伯公 ของฮกเกี้ยน (ค.ศ. 1847) ส่วนชาวแต้จิ๋วในสิงคโปร์บูชา 大伯公 ในรูปของ 感天大帝 ซึ่งสวมเกราะขี่เสือ [54]

ระวังชื่อที่คล้ายกัน ร่างทรงในสิงคโปร์นิยมทรง "大爷伯" และ "二爷伯" ซึ่งเป็นเทพยมโลกคู่ขาวดำ (黑白无常) ฮกเกี้ยนเรียก Tua Ya Pek ชื่อนี้ไม่ใช่ Tua Pek Kong (大伯公) ที่เป็นเทพที่ดิน แม้จะฟังคล้ายกัน [81]

รายละเอียดวัดไต่แป๊ะกงที่ปีนัง เกาะกูซู ซาราวัก และอินโดนีเซีย อยู่ในหัวข้อที่ 8

ดาโต๊ะกง 拿督公: เจ้าที่ฝ่าย "番" ของมาเลเซีย

拿督公 (แต้จิ๋ว น่าตกกง / จีนกลาง หนาตูกง — ท่านดาโต๊ะ) หรือ Datuk Kong เป็นตัวอย่างที่ชัดที่สุดว่าคนจีนโพ้นทะเลไหว้ "เจ้าของที่เดิม" ที่ไม่ใช่จีน งานวิชาการที่เผยแพร่ผ่านสหพันธ์จีนโพ้นทะเลกลับประเทศสรุปว่า ดาโต๊ะกงไม่ใช่เทพจีนดั้งเดิม แต่เกิดจาก การผสมคติ keramat (ผีศักดิ์สิทธิ์) ของมลายูกับความเชื่อเจ้าที่จีน [55]

• หลักฐานเก่าสุด ศิลาจารึกปี 1907 (光绪三十三年) ที่มัสยิดเก่าในมะละกามีคำว่า "哪啅正神" ศาลดาโต๊ะกงที่เก่าที่สุดคือ 水龙宫 ปีนัง ซึ่งมีบันทึกการซ่อมปี 1878–1887 และมีกระถางธูปปี 1886 ที่รัฐเประ การสำรวจห้ารัฐพบศาลดาโต๊ะกง 20 แห่ง และศาลเล็กกว่า 100 แห่ง [55]
• รูปเคารพ เป็นชายชรามลายูนุ่งโสร่ง สวมหมวกซงก๊ก มือขวาถือกริชหรือไม้เท้า มือซ้ายถือทอง ศาลมักทาสีเหลืองหรือพันผ้าเหลืองรอบต้นไม้ และตั้งตามต้นไม้ใหญ่หรือหินรูปแปลก ในจอร์จทาวน์มีคติ "ดาโต๊ะเจ็ดพี่น้อง" (Tujuh Beradik) [55][82][83]
• วันไหว้ วันพฤหัสบดี วันศุกร์ หรือ 1 และ 15 ค่ำ [55]
• ของไหว้ ข้าวขมิ้น (nasi kunyit) แกงไก่ ดอกไม้ กาแฟดำ กำยาน ชุด "拿督公料" ที่มียาเส้น หมาก ใบพลู บางแหล่งเพิ่มบุหรี่ ซิการ์ กล้วย สับปะรด ข้อห้ามสูงสุดคือห้ามหมูและเหล้า เพราะถือว่าดาโต๊ะเป็นมุสลิม ทางเหนือของมาเลเซียบางแห่งเชือดไก่หรือแพะแบบฮาลาลเลี้ยง [55][83]
• แบ่งฝ่าย มาเลเซียมีทั้ง 唐拿督 (ดาโต๊ะฝ่ายจีน) และ 番拿督 (ดาโต๊ะฝ่ายมลายู) คำกลอนบนป้าย "唐番拿督" คือ "拿扶家家好 督庇户户安" ส่วนป้ายทั่วไปใช้ "拿神镇宅旺 督公保平安" [55][38]

ในตรรกะของป้าย 唐番地主 ดาโต๊ะกงคือ "เจ้าที่ฝ่าย 番" ที่ปรากฏตัวชัดเจน บล็อกของสถาบันเต๋าในมาเลเซียก็นับดาโต๊ะกงรวมอยู่ใน "番地主" [9] ผู้ค้นคว้ายังไม่พบรายงานศาลดาโต๊ะกงในไทย

ศาลพระภูมิ: เทวดาบนเสาเดียว

รูปแบบ ศาลพระภูมิเป็นศาลบนเสาเดียว ทรงปราสาท ตั้งนอกตัวบ้าน ริมรั้วหรือมุมหนึ่งของที่ดิน ไม่ควรให้เงาบ้านทับศาล พราหมณ์เป็นผู้ดูฤกษ์และตั้งศาล ศาลหันไปทางทิศเหนือหรือตะวันออก นิยมในไทยภาคกลาง ลาว และกัมพูชา ส่วนภาคเหนือไม่นิยม [23] หมอช้าง ทศพร ศรีตุลา แนะว่าศาลพระภูมิควรสูงราวระดับคิ้วหรือปากของเจ้าบ้าน และห้ามหันหน้าเข้าประตูบ้าน [84] ไทยรัฐระบุว่าไหว้ศาลพระภูมิใช้ธูป 9 ดอก [85]

ตัวตนตามตำนาน ศาลพระภูมิเป็นที่สถิตของพระชัยมงคล หนึ่งในเก้าโอรสของท้าวทศราชแห่งกรุงพาลี ตำนานเล่าว่าท้าวทศราชและโอรสถูกพระวิษณุซึ่งอวตารเป็นพราหมณ์มาขอที่สามก้าวปราบ ภายหลังได้รับอภัยโทษ ให้กลับมาอยู่ "บนศาลที่มีเสาเพียง 1 เสา" ปักลงบนดิน (ตำนาน) [86] พระภูมิทั้งเก้ามีหน้าที่ต่างกัน [86]

องค์	หน้าที่
พระชัยมงคล	เคหสถานและร้านโรง (ถือถุงเงินกับพระขรรค์)
พระนครราช	ป้อม ค่าย ประตูเมือง
พระเทเพล	ฟาร์มและคอกสัตว์
พระชัยศพน์	เสบียงและยุ้งฉาง
พระคนธรรพน์	วิวาห์และเรือนหอ
พระธรรมโหรา	นา ป่า สวน
พระเทวเถร	ปูชนียสถานและวัด
พระธรรมมิกราช	พืชพันธุ์และอุทยาน
พระทาษธารา	แหล่งน้ำ

มุมมองทางวิชาการ ผศ.คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง เขียนว่า "พระภูมินั้น…คือ ผีหรือเจ้าที่ที่ถูก 'จับบวช' เป็นพราหมณ์" ชื่อท้าวทศราชและพระภูมิเก้าองค์ "ไม่มีปรากฏในปุราณะของแขก" หลักฐานความเป็นผีคือพระภูมิยัง "ไหว้ดีพลีถูก" ให้คุณให้โทษได้ ยังเสวยหัวหมู กุ้งพล่า ปลายำ และสุรา ศาลต้อง "ฝังเสา" และเจว็ดแบบเก่าเป็นรูปใบเสมา [24] ข้อนี้เทียบกับตี่จู้เอี๊ยะได้ดีมาก เพราะตี่จู้ก็เป็น "ผีเจ้าของที่" ที่ได้รับการยกขึ้นเป็น "เทพ" เพียงแต่ไทยยกขึ้นด้วยพิธีพราหมณ์ ส่วนจีนยกขึ้นด้วยเต๋าและฮวงจุ้ย (ผู้เขียนตีความตามกรอบของ D1)

ศาลเจ้าที่และศาลตายาย: เจ้าของที่ดั้งเดิม

รูปแบบ ศาลเจ้าที่หรือศาลตายายเป็นศาลสี่หรือหกเสา ทรงเรือนไทย ตั้งคู่และ ต่ำกว่า ศาลพระภูมิ เป็นที่อยู่ของ "เจ้าที่เจ้าทางที่อยู่บนที่ดิน" [23][24] พราหมณ์ชาคริต สอนวงษา แยกไว้ชัดว่า "ศาลเจ้าที่คือ ศาลของวิญญาณเจ้าของพื้นที่ดั้งเดิม… จึงต้องมีการบวงสรวงอัญเชิญเจ้าที่ขึ้นศาลเพื่อเป็นการแสดงความเคารพต่อเจ้าของเดิม" [86] หมอช้างอธิบายว่าศาลพระภูมิเสาเดียวเป็นที่ประทับของพระชัยมงคลซึ่งเป็นเทวดาที่อัญเชิญมา ส่วนศาลตายายเป็นที่เคารพเจ้าที่เดิมผู้ดูแลคนในบ้าน [84] ไทยรัฐระบุว่าไหว้ศาลตายายหรือศาลเจ้าที่ใช้ธูป 5 ดอกกับเทียน 2 เล่ม [85]

คำว่า "ตายาย" สื่อถึงผีบรรพชนหรือผู้อาวุโสที่ล่วงลับ บทบูชาที่ไทยรัฐเผยแพร่ใช้คำว่า "ตายายเทวา" ขอให้คุ้มครองลูกหลาน (แหล่งเดียว ผู้ค้นคว้าเห็นผ่านผลค้น) [85] ผศ.คมกฤชตั้งข้อสังเกตว่าในชนบท ชาวบ้านมักทำศาลง่าย ๆ แบบสี่เสา แล้ว "เรียกว่า ศาลพระภูมิเจ้าที่หรือตายายปนๆ กันไป" และเดิมศาลผีมีศาลเดียวต่อชุมชน ศาลพระภูมิรายบ้านเกิดทีหลังเมื่อคนแยกเป็นปัจเจก [24] ลำดับนี้ขนานกับจีนพอดี คือจาก 社 ของชุมชนมาเป็น 地主 ของบ้าน

ตารางเทียบตี่จู้เอี๊ยะกับศาลไทย

ด้าน	ตี่จู้เอี๊ยะ (地主爷)	ศาลพระภูมิ (พระชัยมงคล)	ศาลตายาย / ศาลเจ้าที่	แป๊ะกง (伯公)
ประเภท	เทพที่ดินระดับบ้าน กับวิญญาณเจ้าของเดิม	เทวดา ตามตำนาน (ผีที่ "บวช" พราหมณ์ ตามการตีความทางวิชาการ)	ผีเจ้าของที่ดั้งเดิม หรือบรรพชน	เทพที่ดินระดับชุมชน
อยู่ที่ไหน	ในอาคาร บนพื้น	นอกอาคาร บนเสาเดียว สูง	นอกอาคาร 4–6 เสา ต่ำกว่าพระภูมิ	ศาลชุมชน
ทิศ	หันออกประตูใหญ่ตามแหล่งจีน	เหนือหรือตะวันออก ตามพราหมณ์	ตามศาลพระภูมิ	ตามฮวงจุ้ยของชุมชน
รูปเคารพ	ป้ายอักษร (บางทีมีรูปปั้น)	เจว็ดหรือเทวรูป แบบเก่าเป็นใบเสมา	ตุ๊กตาตายายหรือโล่ง ๆ	ชายชราเคราขาว
ผู้ทำพิธีตั้ง	เจ้าบ้านหรือผู้อาวุโส บางบ้านเชิญซินแส	พราหมณ์ หมอขวัญ หรือหมอพราหมณ์	ผู้ทำพิธีเดียวกับศาลพระภูมิ	ชุมชน
ธูปตามสื่อไทย	5 ดอก (บางสูตร 7)	9 ดอก	5 ดอก กับเทียน 2 เล่ม	—
หน้าที่โชคลาภ	เด่น มีคำว่า 财神 บนป้าย	มี (ถุงเงินในมือพระชัยมงคล)	น้อย	มี

ที่มา: [1][23][86][24][19][84][85]

มีทั้งสองศาลในบ้านเดียวได้ไหม ผู้ค้นคว้าไม่พบแหล่งไทยที่บอกว่าห้ามมีทั้งศาลพระภูมิและตี่จู้เอี๊ยะ และไม่พบลำดับการไหว้มาตรฐาน [84][87] บ้านคนไทยเชื้อสายจีนจำนวนมากจึงตั้งทั้งสองอย่างโดยไม่รู้สึกว่าซ้ำซ้อน ในเชิงโครงสร้าง ศาลพระภูมิ (นอกบ้าน สูง เทวดาที่อัญเชิญมา) ใกล้กับเจ้าที่ชุมชนหรือเจ้าที่หน้าประตูของจีน ส่วนศาลตายาย (ผีเจ้าที่เดิม) ใกล้กับตี่จู้เอี๊ยะและ 地基主 ตามที่ผศ.คมกฤชเทียบตี่จู้กับ "ผีเรือน" (ผู้เขียนตีความ) [29] และถ้ามองด้วยตรรกะป้าย 唐番 การมีทั้งเจ้าที่ไทยกับเจ้าที่จีนในบ้านเดียวก็คือการไหว้ทั้งฝ่าย 番 และฝ่าย 唐 นั่นเอง

เจียวตี้เอี๊ย 昭帝爷: เจ้าที่ไทยในเครื่องทรงจีน

ชื่อ 昭帝爷 (แต้จิ๋ว เจียวตี้เอี๊ย / จีนกลาง จาวตี้เหยีย — เจ้าที่ไทยที่คนจีนตั้งชื่อจีน) เป็นชื่อที่ชุมชนจีนในไทยใช้เรียกเจ้าที่หรือพระภูมิของไทยที่ถูกรับเข้ามาไหว้ในศาลเจ้าจีน ตามตัวอักษร 昭 แปลว่า "สว่าง รุ่งโรจน์" และ 帝 แปลว่า "จักรพรรดิ" แต่ความหมายตามตัวอักษรไม่ใช่หัวใจของชื่อนี้ งานวิจัยของอู๋อวิ๋นหลง (吴云龙) ในวารสารจีนศึกษา มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บันทึกว่าเสียงของชื่อ 昭帝 ใกล้กับคำไทย "เจ้าที่ เจ้าแดน" มาก คนไทยจึงถือว่าเทพองค์นี้เป็นเจ้าที่ประเภทหนึ่ง [280] ข้อนี้ชี้ว่า 昭帝 น่าจะเป็นการถอดเสียงคำว่า "เจ้าที่" ด้วยอักษรจีนที่มีความหมายดี แล้วเติม 爷 ตามแบบที่ชาวแต้จิ๋วเรียกเทพ (ผู้เขียนตีความจากงานวิจัยนี้ ยังไม่พบแหล่งที่อธิบายที่มาของชื่อโดยตรง)

ตัวอย่างที่มีหลักฐาน: ศาลเจ้าซำไนเก็ง ข้อมูลจากเจ้าของเว็บระบุว่ามีเจียวตี้เอี๊ยที่ศาลเจ้าซำไนเก็ง ผู้ค้นคว้าตรวจแล้วพบว่าศาลนี้คือ 三奶夫人庙 ศาลของเทพสตรีสามองค์ คือ เฉิน หลิน และหลี่ ตั้งอยู่เลขที่ 405 ถนนท่าดินแดง แขวงสมเด็จเจ้าพระยา เขตคลองสาน ฝั่งธนบุรี (คนละฝั่งแม่น้ำกับสำเพ็งและตลาดน้อย ไม่ได้อยู่ในย่านตลาดน้อยเอง) ดูแลโดยสมาคมฮากกาแห่งประเทศไทย และน่าจะสร้างใน พ.ศ. 2390 หรือก่อนหน้านั้น [280] งานวิจัยชิ้นเดียวกันสำรวจโถงหลักแล้วบันทึกไว้ดังนี้ [280]

• 昭帝神 เป็นเทพรอง ตั้ง บนพื้น ระหว่างแท่นเทพเจ้าโชคลาภกับแท่นเทพสตรีทั้งสาม เป็นรูปนั่ง มือขวาถือดาบ มือซ้ายถือก้อนเงิน (元宝) ผู้ดูแลศาลเห็นว่าองค์นี้คือพระอินทร์ (帝释天) ในรูปแบบจีน
• เจ้าที่อีกองค์หนึ่ง ที่คนไทยเรียกว่า "地主爷" ตั้งบนพื้นด้านซ้ายของแท่นเทพสตรี เป็นรูปนั่ง สวมหมวกคล้ายหมวกขุนนางสมัยชิง
• ในโถงเดียวกันยังมีที่ประดิษฐานของ "泰国地主妈" หรือเจ้าแม่เจ้าที่แบบไทย อยู่คู่กับเจ้าแม่กวนอิม

ศาลเดียวจึงมีทั้งเจียวตี้เอี๊ยและตี่จู้เอี๊ยะตั้งแยกกันคนละจุด เป็นหลักฐานว่าคนในศาลเองก็ไม่ได้ถือว่าเป็นเทพองค์เดียวกัน ส่วนเครื่องถือ "ดาบกับก้อนเงิน" ก็ตรงกับพระชัยมงคลในตารางพระภูมิเก้าองค์ข้างบน ซึ่งถือพระขรรค์กับถุงเงิน [86][280]

ที่มาตามคำบอกเล่า ข้อมูลจากเจ้าของเว็บ ซึ่งสรุปจากโพสต์ที่เจ้าของแบ่งปัน ให้ภาพรวมของเจียวตี้เอี๊ยไว้ดังนี้ (ผู้ค้นคว้ายังไม่พบเอกสารที่ยืนยันได้ทุกข้อ)

1. เดิมเป็นเจ้าที่ของไทย คือศาลพระภูมิหรือเจ้าพ่อประจำท้องที่ เมื่อคนจีนเข้ามาอยู่ในย่านนั้นมากขึ้นก็เรียกชื่อท่านเป็นภาษาจีน
2. ศาลไทยกลายเป็นศาลจีน เมื่อพ่อค้าจีนลงทุนบูรณะ ศาลไทยบางแห่งจึงถูกสร้างใหม่เป็นศาลแบบจีนที่ใช้ชื่อ 昭帝爷
3. ศาลซ้อนศาล ศาลเจียวตี้เอี๊ยหลายแห่งยังเห็นศาลพระภูมิแบบไทยอยู่ข้างใน โดยมีศาลจีนสร้างครอบภายหลัง บางแห่งศาลเดิมและรูปเคารพไทยหายไปแล้ว ช่างจีนจึงปั้น 金身 (แต้จิ๋ว กิมซิง / จีนกลาง จินเซิน — รูปเคารพปิดทอง) ขึ้นใหม่ ให้สวมเทริดหรือชฎาแบบไทย ถือพระขรรค์กับถุงเงิน โดยเลียนแบบพระภูมิชัยมงคล
4. พบที่ไหน ตามตรอกซอยรอบสำเพ็งและเยาวราช และพบมากเป็นพิเศษที่จันทบุรี รูปเคารพเป็นงานช่างจีน แต่แต่งกายแบบเทพารักษ์ไทย

การที่ชุมชนจีนในไทยรับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ของไทยมาไหว้แล้วให้ชื่อจีนไม่ได้มีแค่กรณีนี้ งานวิจัยอีกสองชิ้นพบรูปแบบคล้ายกัน คือ รูปเคารพหินของเมืองสุพรรณบุรีที่ชุมชนจีนเรียกว่า 石本头公 ("เจียผุงเถ่ากง") [266] และเจ้าพ่อหมื่นรามจากสระบุรีที่ชาวจีนในตรังไหว้ในนามจีน 三法师 [281]

ต่างจากตี่จู้เอี๊ยะและแป๊ะกงอย่างไร สรุปสั้น ๆ คือ ตี่จู้เอี๊ยะและแป๊ะกงเป็นเทพที่ดินของจีนที่ตามคนจีนมา ส่วนเจียวตี้เอี๊ยคือ เจ้าที่ไทยที่สวมชุดจีน ถ้ามองด้วยตรรกะของป้าย 唐番 เจียวตี้เอี๊ยคือฝ่าย "番" หรือเจ้าของแผ่นดินเดิม ที่ได้ศาลและรูปเคารพเป็นของตัวเอง (ผู้เขียนตีความ)

ด้าน	ตี่จู้เอี๊ยะ (地主爷)	แป๊ะกง (伯公 / 土地公)	เจียวตี้เอี๊ย (昭帝爷)
ต้นกำเนิด	เจ้าที่ประจำบ้านตามคติจีน	เทพที่ดินระดับชุมชนตามคติจีน สืบจาก 社	เจ้าที่หรือพระภูมิของไทย ที่คนจีนรับมาไหว้แล้วตั้งชื่อจีน
อยู่ในสายบังคับบัญชาของเทพจีนไหม	อยู่ ใต้แป๊ะกงหรือเจ้าที่ชุมชน แล้วขึ้นต่อเทพเมือง	อยู่ ใต้เทพเมือง (城隍)	ไม่อยู่ในสายราชการสวรรค์ของจีน เป็นเจ้าของที่ฝ่ายไทย
รูปเคารพ	ป้ายอักษร 五方五土龙神 กับ 地主财神	ชายชราเคราขาว ถือไม้เท้าหรือก้อนเงิน	กิมซิงแบบจีน สวมเทริดหรือชฎา ถือพระขรรค์หรือดาบกับถุงเงินหรือก้อนเงิน
ที่ตั้ง	บนพื้นในบ้าน ร้าน โรงงาน	ศาลของชุมชน หัวไร่ปลายนา	ในศาลเจ้าจีน (เช่นบนพื้นในโถงศาลเจ้าซำไนเก็ง) หรือศาลจีนที่ครอบศาลพระภูมิเดิม
ระดับ	บ้านหลังเดียว	ชุมชน	ย่านหรือชุมชน
ถิ่นที่พบ	ทุกที่ที่มีคนจีนโพ้นทะเล	จีนใต้ ไต้หวัน และทะเลใต้	ไทย (เท่าที่พบ: คลองสาน สำเพ็ง–เยาวราช จันทบุรี)

ที่มา: [1][13][86][280] และข้อมูลจากเจ้าของเว็บ

ผีเรือนของพม่า: มินมหาคีรีกับมะพร้าวนัต

มินมหาคีรี (မင်းမဟာဂီရိ, Min Mahagiri) แปลว่า "เจ้าแห่งภูเขาใหญ่" เป็นหนึ่งในนัตทางการ 37 องค์ และเป็น "หัวหน้านัตประจำบ้าน" มีอีกชื่อว่า အိမ်တွင်းနတ် (Eindwin Nat) แปลว่า "นัตในเรือน" [52] ตำนานเล่าว่า (ตำนาน) [52]

• เดิมท่านชื่อหม่องตินเด (မောင်တင့်တယ်) ลูกช่างตีเหล็กแห่งตะกอง (Tagaung) ผู้มีกำลังมาก
• กษัตริย์ตะกองระแวงว่าจะชิงบัลลังก์ จึงล่อตัวกลับมาแล้วมัดกับต้นจำปา (စံကားဝါပင်) เผาทั้งเป็น
• น้องสาวชื่อชเวเมียตนา (Shwe Myet Hna) กระโดดเข้ากองไฟตายตาม ทั้งสองกลายเป็นนัตที่ดุร้าย
• ต้นจำปาลอยตามแม่น้ำอิรวดีไปถึงพุกาม จึงได้รับการตั้งเป็นนัตที่ประตูท่าราบา (Tharaba Gate) ในรัชกาลพระเจ้าตินลิจอง

มะพร้าวนัต (နတ်အုန်း, nat oun) สารานุกรมศาสนาระบุว่า "every Burmese home has a house pole that carries his symbols: a coconut and red cloth" คือบ้านพม่าทุกหลังมีเสาที่แขวนสัญลักษณ์ของท่าน ได้แก่มะพร้าวกับผ้าแดง [53] Britannica (อ้างผ่านผลค้น) ระบุว่าบ้านส่วนใหญ่แขวนมะพร้าวที่เสาทิศตะวันออกเฉียงใต้ของบ้านเพื่อบูชามินมหาคีรี [88] คำบรรยายภาพใน Wikimedia Commons ให้รายละเอียดว่า มะพร้าวทั้งขั้วแขวนในตะกร้าปิดทองที่มุมตะวันออกเฉียงใต้ของบ้านในมัณฑะเลย์ ประดับริบบิ้น พวงมะลิ และพัด ถวายกิ่งไม้เขียวและน้ำ และ ต้องมีม่านกั้นแสงไฟตอนกลางคืน "as the nats in their human incarnation were burnt to death" เพราะนัตทั้งสองตายด้วยไฟ ผนังทิศตะวันออกของห้องเดียวกันเป็นหิ้งพระพุทธรูป [89] งานวิชาการอธิบายว่ามะพร้าวเป็นทั้งตัวแทน ของถวาย และที่สิงสถิตของนัต [88] ส่วน British Museum (อ้างผ่านผลค้น) ระบุว่าถ้าล่วงเกินท่านจะเกิด "illness, poverty, and strife" และท่านคุ้มกันบ้านจากโจรและศัตรู [90]

นัตตระกูลและนัตบรรพชน Manning Nash แบ่งนัตเป็นสี่ระดับ คือ นัตแคว้น นัตหมู่บ้าน นัตครอบครัวซึ่งเรียก mizaing (สายแม่) และ hpazaing (สายพ่อ) ที่ "inherited from the mother and father respectively" และนัตเฉพาะกิจ เช่น การเดินทางและการคุ้มครองบ้าน [53] งานภาคสนามของ Iikuni Yukako (2014) ศึกษาพิธีไหว้นัตตามประเพณี (mizain hpazain nat) ในหมู่บ้านพม่าตอนบน และอ้าง Spiro ที่เรียกพิธีนี้ว่า "simple and essentially private" [91] ส่วนนัตหมู่บ้านเรียกโบโบจี (ဘိုးဘိုးကြီး, Bo Bo Gyi) เป็นนัตผู้พิทักษ์ประจำวัดหรือเจดีย์ รูปชายชราสวมหมวกโค้ง บางครั้งถือไม้เท้า คนถวายผ้าพันคอหรือผ้าโสร่ง [92][93] หน้าที่ "ผู้เฒ่าประจำที่" คล้ายถู่ตี้กงมาก แต่ยังไม่พบแหล่งยืนยันว่าชาวจีนพม่าถือโบโบจีเป็นองค์เดียวกับ 土地公 [93]

ลัทธินัตมีมาก่อนพุทธเถรวาทและอยู่ร่วมกัน นัตจัดการเรื่องเฉพาะหน้า ส่วนพุทธจัดการเรื่องการเกิดใหม่และนิพพาน [53] ภาพนี้คล้ายบ้านคนไทยเชื้อสายจีนที่มีพระพุทธรูปบนหิ้งสูงและตี่จู้เอี๊ยะบนพื้น

ด้าน	ตี่จู้เอี๊ยะ	มินมหาคีรี (นัตในเรือน)	นัตตระกูล mizaing / hpazaing	ศาลตายาย
ประเภท	เทพที่ดิน กับเจ้าของเดิม	ผู้คุ้มครอง (วีรบุรุษที่ตายโหง)	บรรพชนหรือมรดกตระกูล	ผีเจ้าที่หรือผีบรรพชน
สัญลักษณ์	ป้ายอักษรแดงทอง	มะพร้าว ผ้าแดง	ตามธรรมเนียมตระกูล	ตุ๊กตาตายาย
ตำแหน่ง	พื้นในบ้าน	เสาหรือมุมตะวันออกเฉียงใต้ แขวนสูง	ในบ้าน	นอกบ้าน ศาลเตี้ย
ผูกกับ	ที่ดินแปลงนั้น	บ้านทุกหลังของชาวพม่า	สายเลือด ตามคนไปได้	ที่ดินแปลงนั้น
ข้อห้ามเด่น	ไม่ย้ายบ่อย ไม่ถามถึงในบ้านคนจีนแผ่นดินใหญ่	ห้ามแสงไฟตอนกลางคืน	—	ต้องตั้งต่ำกว่าพระภูมิ

ที่มา: [7][19][23][53][89]

สามแกนที่ช่วยแยกเจ้าที่ทุกองค์

ผู้ค้นคว้า D1 เสนอแกนสามแกนสำหรับแยกสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหมดข้างต้น (กรอบวิเคราะห์ของผู้ค้นคว้า ไม่ใช่ข้อสรุปของแหล่งใดแหล่งหนึ่ง) [1][12][21][53]

1. ผูกกับดิน หรือผูกกับเลือด ตี่จู้เอี๊ยะ 地基主 แป๊ะกง ศาลพระภูมิ และศาลตายายในฐานะเจ้าที่ ผูกกับดิน ส่วนหิ้งบรรพชน นัตตระกูล และศาลตายายในฐานะ "ตายายของตระกูล" ผูกกับเลือด
2. อยู่มาก่อนเรา หรือมากับเรา 地基主 ศาลเจ้าที่ และฝ่าย 番 ของป้าย 唐番 คือผู้ที่อยู่มาก่อน ส่วนฝ่าย 唐 ซึ่งตามคติจีนคือสายบังคับบัญชาของถู่ตี้กง และหิ้งบรรพชน คือผู้ที่มากับเรา
3. ระดับ "ผี" หรือระดับ "เทพ" ไทยแยกด้วยศาลสองแบบ (เสาเดียวกับหลายเสา) จีนแยกด้วยความสูง (หิ้งบนกับพื้น) และคำเรียก (神 / 爷 กับ 主 / 好兄弟)

ตี่จู้เอี๊ยะอยู่ตรงจุดตัดของทั้งสามแกน ท่านผูกกับดิน แต่บางคติว่าบรรพชนที่มีบุญได้มาเป็นตี่จู้ของบ้านลูกหลาน ท่านเป็นทั้งผู้อยู่มาก่อนและผู้มากับเรา และเป็นผีเจ้าที่ที่ได้รับการยกเป็นเทพโชคลาภ นี่อาจเป็นเหตุที่คนไทยเชื้อสายจีนรู้สึกว่าตี่จู้ "ใกล้ตัวที่สุด" และเป็นเหตุให้แหล่งข้อมูลอธิบายไม่ตรงกัน

เรื่องที่คนชอบสับสน

ความเข้าใจที่พบบ่อย	ข้อเท็จจริงจากหลักฐาน
"ตี่จู้เอี๊ยะ คือ แป๊ะกง"	ต่างระดับกัน แป๊ะกงคือเจ้าที่ชุมชนที่มีศาลของตัวเอง ตี่จู้เอี๊ยะคือเจ้าที่ในบ้าน และเป็นลูกน้องหรือผู้แทนของแป๊ะกง [1][13][7]
"五方五土龙神 เป็นเทพอีกองค์ที่ต้องตั้งแยก"	เป็นคอลัมน์หนึ่งบนป้ายของตี่จู้เอี๊ยะเอง [4][6]
"唐番 แปลว่าคนจีนในต่างแดน"	แปลได้ แต่หลักฐานส่วนใหญ่ชี้ว่าหมายถึง "ทั้งจีนและคนท้องถิ่น" [7][9][5]
"คนจีนแผ่นดินใหญ่ไม่มีตี่จู้เลย"	แต้จิ๋วหลายถิ่นมีเกือบทุกบ้าน แต่บางถิ่น เช่น เจียหยาง ไหว้เฉพาะผู้เช่า [8]
"วันเกิดตี่จู้เอี๊ยะคือ 14 มีนาคม"	14 มี.ค. 2564 คือวันขึ้น 2 ค่ำ เดือน 2 จันทรคติของปีนั้นเท่านั้น และเป็นวันเกิดถู่ตี้กงที่สื่อไทยยืมมาใช้ ทุกปีต้องคำนวณใหม่ [10]
"地基主 กับตี่จู้เอี๊ยะเหมือนกันทุกอย่าง"	ความเชื่อตระกูลเดียวกัน แต่ที่ตั้ง ความถาวร ทิศ และความถี่ในการไหว้ต่างกันมาก [21][8]
"เจ้าที่หน้าประตู (门口土地) คือองค์เดียวกับตี่จู้"	ตำราจีนแยก "ในบ้านเรียก 地主 นอกประตูเรียก 土地" [76][22]
"ตี่จู้เอี๊ยะคือศาลพระภูมิแบบจีน"	ถูกครึ่งเดียว ศาลพระภูมิเป็นเทวดาอยู่นอกบ้านบนเสาเดียว ตี่จู้เอี๊ยะใกล้ศาลตายายและ 地基主 มากกว่า [23][24][29]
"ศาลตายายคือ土地公กับ土地婆"	ไม่ใช่ ศาลตายายเป็นผีบรรพชนหรือผีเจ้าที่ของไทย ส่วน 土地婆 คือภรรยาเทพที่ดินจีน [60][86]
"ปุนเถ่ากงก็คือแป๊ะกง"	ปุนเถ่ากง (本头公 แต้จิ๋ว ปุนเถ่ากง / จีนกลาง เปิ่นโถวกง — เทพประจำย่าน) เป็นเทพประจำย่านแบบแต้จิ๋วในไทย เช่นศาลเจ้าเล่าปุนเถ่ากง ถนนทรงวาด ไม่ควรเขียนรวมเป็นองค์เดียวกับแป๊ะกง และทั้งสองเป็นเทพระดับชุมชน ไม่ใช่ระดับบ้าน [94][95][1]
"Tua Pek Kong กับ Tua Ya Pek คือองค์เดียวกัน"	คนละองค์ องค์แรกคือเทพที่ดิน (大伯公) องค์หลังคือเทพยมโลก (大爷伯) [81]
"เจียวตี้เอี๊ยคือตี่จู้เอี๊ยะ (หรือแป๊ะกง) ที่เรียกอีกแบบ"	คนละองค์ เจียวตี้เอี๊ย (昭帝爷) คือเจ้าที่หรือพระภูมิของไทยที่คนจีนรับมาไหว้และตั้งชื่อจีน ที่ศาลเจ้าซำไนเก็งมีทั้งเจียวตี้เอี๊ยและ "地主爷" ตั้งแยกกันคนละจุด [280]

---

3. ประวัติและตำนาน: จากแผ่นดินศักดิ์สิทธิ์ถึงเจ้าที่ในบ้าน

ตี่จู้เอี๊ยะในบ้านคนไทยเชื้อสายจีนเป็นปลายทางของความเชื่อที่มีอายุหลายพันปี หัวข้อนี้เล่าตามลำดับเวลา โดยแยกสามชั้นให้ชัด คือ (1) ตัวบทคลาสสิกที่ผู้ค้นคว้าดึงต้นฉบับมาอ่านเอง (2) ข้อความคลาสสิกที่อ้างผ่านแหล่งรอง และ (3) ตำนานยุคใหม่

社 คือ 土: แผ่นดินที่กลายเป็นเทพ

ในอักษรกระดองเต่า ตัว 社 (ศาลเทพดิน) เดิมเขียนเหมือนตัว 土 (ดิน) คือเป็นตัวเดียวกัน ต่อมาในอักษรจ้วนสมัยโจวจึงเติมหมวด 示 ซึ่งเป็นหมวดของสิ่งศักดิ์สิทธิ์ กลายเป็น 社 [96][97] พจนานุกรม《说文解字》 (จีนกลาง ซัวเหวินเจี่ยจื้อ — พจนานุกรมอักษรจีนสมัยฮั่นตะวันออก) นิยามว่า "社，地主也" คือ "เส้อ คือเจ้าแห่งแผ่นดิน" และยกคำในคัมภีร์ชุนชิวว่า "共工之子句龙为社神" [96] คำนิยามนี้สำคัญมาก เพราะเป็นหลักฐานว่าคำว่า 地主 ใช้หมายถึงเทพแห่งแผ่นดินมาตั้งแต่ราว ค.ศ. 100 นานก่อนที่จะกลายเป็นชื่อเจ้าที่ในบ้าน

แหล่งข้อมูลจีนอธิบายว่า 社 เกิดจากการบูชาธรรมชาติยุคดึกดำบรรพ์ คนโบราณเห็นว่าแผ่นดินรองรับและเลี้ยงดูสรรพสิ่ง แต่แผ่นดินกว้างเกินกว่าจะไหว้ได้ทั่ว จึงก่อเนินดิน (封土) ขึ้นเป็นตัวแทนสำหรับไหว้ [98][99]

后土 และ 句龙: เทพแผ่นดินที่เคยเป็น "คน"

คัมภีร์《国语·鲁语》และ《左传》 (ปีที่ 29 ของ 昭公) เล่าว่า 句龙 (จีนกลาง โกวหลง) บุตรของ 共工 ปกครองดินแดนเก้าแคว้นได้ จึงได้เป็น 后土 และต่อมาถูกบูชาเป็น 社 (ข้อความคลาสสิกที่อ้างผ่านแหล่งรอง) [97] คำว่า 后 ในที่นี้เดิมแปลว่า "ผู้เป็นใหญ่" (君长) ไม่ใช่ "ราชินี" 后土 จึงแปลว่า "เจ้าแห่งแผ่นดิน" เจิ้งเสวียน (郑玄) นักอรรถาธิบายสมัยฮั่นตะวันออกเขียนว่า "社，后土也，使民祀焉，神其农业也" คือ เส้อก็คือโฮ่วถู่ ให้ราษฎรไหว้เพื่อให้การเกษตรศักดิ์สิทธิ์ [97]

ในสมัยฮั่นตะวันตก ความเชื่อเริ่มแยกทาง [97][100]

• 后土 ถูกยกเป็นเทพแผ่นดินสูงสุดคู่กับฟ้า กลายเป็นวลี 皇天后土 (ฟ้าใหญ่ แผ่นดินใหญ่)
• 社稷 ถูกลดเหลือเป็นสัญลักษณ์ของรัฐ
• คติฟ้าเป็นหยาง ดินเป็นหยิน ทำให้ 后土 ค่อย ๆ กลายเป็นเทพหญิง เรียก 后土娘娘
• สมัยซ่ง ราชสำนักถวายพระนาม 后土皇地祇 และศาสนาเต๋านับเป็นหนึ่งในสี่จักรพรรดิสวรรค์ (四御)

เมื่อ 后土 ขึ้นไปเป็นเทพชั้นสูงเกินกว่าจะเป็น "เจ้าที่" ชาวบ้านจึงไปไหว้เทพที่ดินชั้นล่างแทน คือ 社公 และต่อมาคือ 土地公 [101][1]

สมัยโจว: 社稷 และคำสอน "教民美报"

คัมภีร์《礼记》 (จีนกลาง หลี่จี้ — บันทึกว่าด้วยพิธี) บท 郊特牲 ซึ่งผู้ค้นคว้าดึงต้นฉบับจากวิกิซอร์ซ《礼记·郊特牲》 มาอ่าน เขียนไว้ว่า [102]

社祭土而主阴气也……天子大社，必受霜露风雨，以达天地之气也。是故丧国之社屋之，不受天阳也……社，所以神地之道也。地载万物，天垂象，取财于地，取法于天，是以尊天而亲地也，故教民美报焉。家主中霤而国主社，示本也。……所以报本反始也。

ถอดความ (ไม่ใช่แปลคำต่อคำ)

• การไหว้ 社 คือการไหว้แผ่นดิน ซึ่งเป็นพลังฝ่ายหยิน
• แท่น 社 ของโอรสสวรรค์ต้องเปิดโล่ง รับน้ำค้าง ลม และฝน เพื่อให้ฟ้ากับดินถึงกัน ส่วน 社 ของแคว้นที่ล่มสลายแล้วจะถูกมุงหลังคาปิด ไม่ให้รับพลังฟ้า
• "社，所以神地之道也" การตั้งเส้อคือการยกย่องหนทางของแผ่นดินให้เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์
• แผ่นดินแบกรับสรรพสิ่ง ฟ้าแสดงลางให้เห็น คนได้ทรัพย์จากดินและได้แบบอย่างจากฟ้า จึงเคารพฟ้าและ "ใกล้ชิด" ดิน (尊天而亲地) จึง สอนให้ราษฎรตอบแทนอย่างงดงาม (教民美报)
• "家主中霤而国主社" ในบ้านให้บูชาเทพกลางเรือน ในรัฐให้บูชา 社 เพื่อแสดงว่ารู้รากของตน
• ทั้งหมดนี้เพื่อ "报本反始" คือตอบแทนต้นกำเนิด และหวนระลึกถึงจุดเริ่มต้น

ประโยค "家主中霤而国主社" คือต้นแบบของการแยก "เจ้าที่ในบ้าน" ออกจาก "เจ้าที่ของชุมชนหรือรัฐ" ซึ่งอาจารย์ถาวรก็ยกประโยคเดียวกันนี้ [1][102] ส่วน "教民美报" คือกุศโลบายต้นตำรับของการไหว้เจ้าที่ ซึ่งจะกลับมาในหัวข้อที่ 5

คัมภีร์《礼记·祭法》ยังจัดลำดับชั้นของ 社 ไว้ว่า กษัตริย์ตั้ง 大社 ให้ราษฎรทั้งปวงและตั้ง 王社 ของตนเอง เจ้าผู้ครองแคว้นตั้ง 国社 ให้ราษฎรและตั้ง 侯社 ของตนเอง ส่วนขุนนางลงไปรวมกลุ่มตั้ง 置社 (ข้อความคลาสสิกที่อ้างผ่านแหล่งรอง) [103] ระบบนี้คือต้นแบบของ "สายบังคับบัญชา" ของเทพที่ดิน ที่ชาวบ้านภายหลังเปรียบเจ้าที่ว่าเป็นกำนันหรือผู้ใหญ่บ้านของโลกเทพ [1]

คำว่า 社稷 (แต้จิ๋ว เสียเจ็ก / จีนกลาง เซ่อจี้ — เทพแผ่นดินกับเทพธัญพืช) มาจาก 社 รวมกับ 稷 ซึ่งคือเทพข้าวฟ่าง เมื่อรวมกันจึงหมายถึง "รัฐ" ทั้งรัฐ เพราะรัฐตั้งอยู่บนแผ่นดินและอาหาร [97] ข้อสังเกตเล็ก ๆ คือ《礼记》ระบุว่าการไหว้เส้อใช้วัน 甲 ขณะที่ธรรมเนียมยุคฮั่นใช้วัน 戊 ซึ่งเป็นธาตุดิน แสดงว่าวันไหว้เทพที่ดินถูกเปลี่ยนมาหลายครั้งตั้งแต่โบราณ [102][104]

《史记》: คำว่า "地主" ในฐานะเทพแห่งแผ่นดิน

หลักฐานที่ชัดที่สุดของคำว่า 地主 อยู่ใน《史记·封禅书》 ซึ่งผู้ค้นคว้าดึงจากวิกิซอร์ซ《史记》卷二十八 封禅书 มาอ่านเอง [105]

• ตัวบทนับเทพแปดองค์ของแคว้นฉี (八神) ว่า "一曰天主……二曰地主，祠泰山梁父" คือองค์แรกคือเจ้าแห่งฟ้า องค์ที่สองคือ เจ้าแห่งแผ่นดิน (地主) บูชาที่ภูเขาเหลียงฝู่ใต้ภูเขาไท่ซาน
• ตัวบทอธิบายต่อว่าฟ้าชอบหยิน จึงไหว้ที่ใต้ภูเขาสูงบนภูเขาเล็ก ส่วนดินชอบหยาง จึงไหว้บนเนินกลมกลางที่ลุ่ม
• เมื่อปี 110 ก่อน ค.ศ. จักรพรรดิฮั่นอู่ตี้ "天子至梁父，礼祠地主" คือเสด็จถึงเหลียงฝู่แล้วทำพิธีไหว้เจ้าแห่งแผ่นดิน ก่อนประกอบพิธีบวงสรวงฟ้าดิน (封禅) [105][106]

วิวัฒนาการของคำว่า 地主 [105][99][96][13]

ยุค	ข้อความ	ความหมายของ 地主
ฉินถึงฮั่น (เรื่องเล่าย้อนถึงแคว้นฉี)	"二曰地主，祠泰山梁父"	เทพแห่งแผ่นดินองค์ที่สองของแคว้นฉี
ฮั่นอู่ตี้	"天子至梁父，礼祠地主"	จักรพรรดิไหว้เจ้าแห่งแผ่นดิน
ฮั่นตะวันออก	"社，地主也" (《说文》)	社 คือเจ้าแห่งแผ่นดิน
ฮั่นตะวันออก	"社者，土地之主也……故封土为社而祀之，报功也" (《风俗通义》อ้าง《孝经纬》)	社 คือ "เจ้าของ (主) ของที่ดิน (土地)"
ซ่งใต้ (ค.ศ. 1149)	สัญญาซื้อที่ดินกับผีจากเฉวียนโจว ระบุ 武夷王 เป็นเทพผู้ถือสิทธิ์ในที่ดิน	เจ้าของที่ในโลกหยิน ที่ต้อง "ซื้อ" ที่จากท่านก่อนสร้างบ้านหรือหลุมศพ
ชิงถึงปัจจุบัน	ป้าย 五方五土龙神 / 前后地主财神 / 唐番地主财神 / 地主神位	เจ้าที่ประจำบ้าน ร้าน โรงงาน

《风俗通义·祀典》ของอิ้งเส้า (应劭) ยกข้อความจาก《孝经纬》ว่า "社者，土地之主也。土地广博，不可遍敬，故封土为社而祀之，报功也" แปลว่า เส้อคือเจ้าแห่งที่ดิน ที่ดินกว้างใหญ่เกินกว่าจะเคารพได้ทั่ว จึงก่อดินขึ้นเป็นเส้อเพื่อไหว้ เป็นการตอบแทนบุญคุณ (แหล่งรองสองแหล่งยกตรงกัน ยังไม่ได้ดึงต้นฉบับ) [99] นี่คือประโยคที่ผูกคำว่า 地主 เข้ากับคำว่า 土地 เป็นครั้งแรก ข้อสรุปจากตารางคือ 地主 เดิมหมายถึงเทพแผ่นดินระดับรัฐ แล้วใช้เป็นคำอธิบายของ 社 ต่อมาจึงหดลงมาเป็น "เจ้าที่ของที่ดินผืนหนึ่ง"

《论衡·解除》ของหวังชง (王充) บันทึกว่าสมัยฮั่น เมื่อชาวบ้านสร้างหรือซ่อมบ้าน ขุดดิน ตั้งเสา เสร็จแล้วต้องทำพิธี 解土 ขอขมาเทพดิน [96] พิธีนี้คือต้นแบบของพิธีขอบคุณแผ่นดิน (谢土) และพิธีอัญเชิญเจ้าที่ที่ยังทำกันเมื่อขึ้นบ้านใหม่ (ดูหัวข้อที่ 6) แหล่งจีนสรุปว่าตั้งแต่ฮั่นเป็นต้นมา เทพที่ดินแยกเป็นสายหลวง คือ 社稷 ที่กษัตริย์บูชา กับสายชาวบ้านที่ดูแลฝน ผลผลิต และการก่อสร้างบ้าน [96]

买地券: ซื้อที่ดินจากเทพ

หลักฐานทางโบราณคดีที่บอกว่าคนจีนถือว่าแผ่นดินมี "เจ้าของ" ในโลกวิญญาณ คือ 买地券 (จีนกลาง ไหม่ตี้เชวี่ยน — สัญญาซื้อที่ดินจากเทพ) [107]

• เป็นแผ่นสัญญาที่ฝังไว้ในหลุมศพ ทำเลียนแบบสัญญาซื้อขายที่ดินของคนเป็น
• ผู้ขายคือเทพ เช่น 皇天 后土 土公 土伯 ราคามักเป็นตัวเลขมงคลอย่าง "九九九九九"
• งานของ Valerie Hansen ที่อ้างในบทความวิชาการระบุว่า ชิ้นที่เก่าที่สุดที่พบอยู่ราว ค.ศ. 82 ในมณฑลซานซี และช่วงที่แพร่หลายที่สุดคือราชวงศ์ซ่ง จิน และหยวน
• เดือนกันยายน 2026 สถาบันโบราณคดีซานซีประกาศพบ 买地券 ลงศักราช "金大定二年" (ค.ศ. 1162) ที่อำเภออี้เฉิง [108]
• วิกิพีเดียจีนยกตัวอย่างสัญญาปี ค.ศ. 1149 จากเฉวียนโจว ที่ระบุ 武夷王 เป็นเทพผู้ถือสิทธิ์ในที่ดิน และมี 张坚固 กับ 李定度 เป็นพยาน [13]

นี่คือ "การขอยืมหรือซื้อที่จากเจ้าที่" ในรูปลายลักษณ์อักษรที่เก่าแก่ที่สุด และเป็นรากของคติปัจจุบันที่ว่าจะสร้างบ้านต้องบอกกล่าวเจ้าที่ และสร้างเสร็จต้องขอบคุณเจ้าที่

หกราชวงศ์: เจี่ยงจื่อเหวิน คนจริงคนแรกที่เป็นเจ้าที่

《搜神记》 (จีนกลาง โซวเสินจี้ — บันทึกค้นหาเทพ) บรรพที่ 5 ของก้านเป่า (干宝) สมัยจิ้นตะวันออก เล่าเรื่อง 蒋子文 (จีนกลาง เจี่ยงจื่อเหวิน) [109]

• เป็นนายตำรวจ (尉) ที่เมืองโม่หลิงปลายราชวงศ์ฮั่น ไล่จับโจรที่ภูเขาจงซานแล้วถูกฟันตาย
• ภายหลังมาเข้าทรงบอกว่า "我当为此土地神，以福尔下民" คือ ข้าจะเป็นเทพที่ดินของที่นี่ เพื่อประทานพรแก่พวกเจ้า
• เมื่อไม่มีใครตั้งศาลให้ ก็ส่งโรคระบาดและไฟไหม้มาขู่ จนซุนกวน (孙权) ต้องแต่งตั้งเป็น 中都侯 และเปลี่ยนชื่อเขาจงซานเป็นเขาเจี่ยง (蒋山)

หลายแหล่งนับว่านี่คือ "บุคคลจริงที่กลายเป็นเทพที่ดิน" รายแรกที่มีบันทึก [110][109] รูปแบบนี้คือ "ผีที่ตายไม่ดี บวกการยอมรับจากรัฐ เท่ากับเทพ" ซึ่งนักวิชาการโยงกับหลักโบราณ "鬼有所归，乃不为厉" (ผีที่มีที่อยู่จะไม่ทำร้าย) จากคำพูดของจื่อฉ่านใน《左传》 (ข้อความคลาสสิกที่ยังไม่ได้ดึงต้นฉบับ) ข้อควรระวังคือเจี่ยงจื่อเหวินต่อมากลายเป็นเทพใหญ่ (蒋帝) ไม่ใช่ถู่ตี้กงธรรมดา [109]

ซ่งถึงหยวน: 社公 社母 และภาพชาวบ้านฉลองวันเทพดิน

ชาวบ้านเรียกเทพที่ดินระดับท้องถิ่นว่า 社公 และ 社母 ส่วน 后土 เป็นของหลวง [101] คำว่า 社公 มีมาตั้งแต่ฮั่น เพราะสวี่เซิ่น (许慎) เขียนไว้ว่า "今人谓社神为社公" [97] ส่วนคำนิยามของเทพกลางเรือนใน《春渚纪闻》สมัยซ่ง ซึ่งเว็บแต้จิ๋วนำมาอธิบายตี่จู้เอี๊ยะโดยตรง ได้ยกไว้แล้วในหัวข้อที่ 1 [8]

ภาพเขียนสมัยซ่งใต้ชิ้นหนึ่งบันทึกบรรยากาศงานไหว้เทพดินฤดูใบไม้ผลิ (春社) ไว้อย่างมีชีวิต คือภาพของหลี่ถัง (李唐) ที่ชาวนาเมาเหล้ากลับจากงานบูชา โดยมีเด็กจูงควาย

หมิงและชิง: ศาลเจ้าที่ทุกหนแห่ง

• 《琅琊漫抄》บันทึกว่าจูหยวนจาง (朱元璋) ปฐมกษัตริย์ราชวงศ์หมิง "生于盱眙县灵迹乡土地庙" คือเกิดในศาลเจ้าที่ ศาลเจ้าที่จึงได้รับความเคารพมากในสมัยหมิง (แหล่งเดียว แหล่งรองหลายเว็บคัดลอกกันเอง) [111]
• 《金陵琐事》เล่าว่าปี ค.ศ. 1400 เมื่อสร้างเจดีย์เหล็กที่หนานจิง ได้กันห้อง "土地堂" ไว้ในเจดีย์ [111]
• 《水东日记》บันทึกว่า "仓库、草场中皆有土地祠" คือในคลังและลานหญ้าของหลวงก็มีศาลเจ้าที่ทุกแห่ง [111]
• ปี 1369 จักรพรรดิหงอู่พระราชทานยศเทพเมือง (城隍) ตามระดับเขตปกครอง ตั้งแต่ระดับ 公 ถึงระดับ 伯 [112] เมื่อคติ 城隍 รุ่งเรืองตั้งแต่สมัยถัง เขตปกครองของเจ้าที่ก็หดเล็กลงจนกลายเป็นผู้ใต้บังคับบัญชาของ 城隍 และถึงสมัยหมิงศาลเจ้าที่ก็มีทั่วทุกหมู่บ้าน [113] อ่านเรื่องเทพเมืองเพิ่มได้ที่บทความเฉิงหวง เทพผู้ดูแลเมือง
• 《名山县志》ของจ้าวอี้ (赵懿) สมัยชิงจำแนกเจ้าที่ไว้หลายแบบ เช่น 花园土地 (เจ้าที่สวน) 青苗土地 (เจ้าที่นาข้าว) และ 长生土地 ซึ่งเป็นเจ้าที่ที่ไหว้ในบ้าน (家堂所祀) ซึ่งตรงกับตี่จู้เอี๊ยะ [111]

福德正神: ชื่อทางการที่มาทีหลัง

ชื่อ 福德正神 ใช้มากในฮกเกี้ยน ไต้หวัน ฮ่องกง และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ส่วนชาวแต้จิ๋วเรียกเทพเดียวกันว่า 福德老爷 [51][56] คำว่า 福德 แปลว่าบุญคู่คุณธรรม ส่วน 正神 แปลว่าเทพฝ่ายธรรมะที่ได้รับแต่งตั้งถูกต้อง [114] ผู้ค้นคว้ายังหาหลักฐานไม่ได้ว่าชื่อนี้เริ่มใช้เมื่อใด แหล่งที่มีมักผูกกับตำนาน 张福德 จึงอาจเป็นการตั้งเรื่องย้อนหลังเพื่ออธิบายชื่อ (รอตรวจ) บทความหนึ่งจากไหหลำแย้งว่าการให้ 福德正神 มีชื่อจริงว่า 张福德 เป็น "การเล่าผิดที่สืบกันมาเป็นพันปี" เพราะเจ้าที่แต่ละหมู่บ้านเป็นคนละองค์ ใช้ตำแหน่งเดียวกัน เหมือนกำนันแต่ละตำบลที่ไม่ใช่คนเดียวกัน (แหล่งเดียว ความเห็นส่วนตัว) [114]

ศาลเจ้าที่ยุคแรกจำนวนมากไม่มีรูปเคารพ ใช้เพียงก้อนหินหรือป้ายอักษร ซึ่งใกล้กับป้ายตี่จู้เอี๊ยะในบ้านมากกว่ารูปปั้นชายชราที่เราคุ้นตา

ตำนาน 张福德: เรื่องเล่ายุคใหม่ ไม่ใช่ประวัติศาสตร์

ตำนานที่แพร่หลายที่สุดเล่าว่าเจ้าที่มีชื่อจริงว่า 张福德 (แต้จิ๋ว เตียฮกเต็ก / จีนกลาง จางฝูเต๋อ) มีสองฉบับหลัก (ตำนาน) [59][115][104]

ฉบับที่ 1: ขุนนางภาษีผู้ซื่อตรง

• 张福德 เกิดวันที่ 2 เดือน 2 ปีที่ 2 ในรัชกาลพระเจ้าโจวอู่หวาง ฉลาดและกตัญญูตั้งแต่เด็ก
• อายุ 36 ได้เป็นเจ้ากรมภาษี (总税官) ทำงานซื่อสัตย์ เมตตาราษฎร สิ้นชีวิตเมื่ออายุ 102 ปี
• ตายแล้วสามวันหน้าตายังไม่เปลี่ยน ครอบครัวยากจนครอบครัวหนึ่งนำหินใหญ่สี่ก้อนมาล้อมเป็นศาลเล็ก ๆ บูชา ไม่นานก็รวยขึ้น ชาวบ้านจึงเรี่ยไรสร้างศาล ปั้นรูป และยกย่องเป็น 福德正神
• บางฉบับเล่าว่าหลังท่านตาย เจ้ากรมภาษีคนใหม่รีดไถหนัก คนจึงคิดถึงความดีของท่านและตั้งศาลไหว้

ฉบับที่ 2: คนรับใช้ผู้ภักดี

• 张明德 (บางฉบับว่า 张福德) เป็นคนรับใช้ของขุนนางชั้นสูงสมัยโจว เจ้านายไปรับราชการไกล ทิ้งลูกสาวไว้ที่บ้าน เขาจึงพาเด็กเดินทางตามไป
• กลางทางเจอพายุหิมะ เขาถอดเสื้อคลุมให้เด็กจนตัวเองหนาวตาย ก่อนตายมีอักษรเก้าตัวปรากฏกลางอากาศว่า "南天门大仙福德正神"
• พระเจ้าโจวอู่หวางตรัสว่า "似此之心可谓大夫也" (ใจเช่นนี้สมควรเป็นขุนนาง) รูปเจ้าที่บางองค์จึงสวมหมวกอัครมหาเสนาบดี

การประเมิน ผู้ค้นคว้าไม่พบตำนานนี้ในเอกสารก่อนสมัยใหม่ แหล่งทั้งหมดเป็นเว็บวัด เว็บขายรูปเคารพ เว็บเกม และเว็บดูดวง [59][115][104] เรื่องเล่ายังมีปัญหาเชิงเวลา พระเจ้าโจวอู่หวางครองราชย์เพียงไม่กี่ปีหลังพิชิตราชวงศ์ซาง ตำแหน่งเจ้ากรมภาษีไม่ใช่ตำแหน่งสมัยโจว และคำว่า 福德正神 ก็เป็นศัพท์ยุคหลัง อีกแหล่งหนึ่งระบุว่าวันเกิดเดิมของเทพที่ดินคือ "วัน 戊 ครั้งที่ห้าหลังวันเริ่มฤดูใบไม้ผลิ" (春社) แล้วค่อยเลื่อนมาเป็น 二月初二 [104] ชี้ว่าวันเกิดของ 张福德 น่าจะถูกแต่งให้ลงกับวันที่ 2 เดือน 2 ภายหลัง (รอตรวจ) ถึงอย่างนั้น แก่นของเรื่องคือ "ขุนนางภาษีที่ไม่โกง" ซึ่งเป็นบทเรียนเรื่องความซื่อสัตย์ในการเงินที่ยังมีค่า

สำนวนจีนเหนือก็ล้อตำนานนี้ว่า "土地老爷本姓张，有钱住瓦房，没钱顶破缸" คือ ท่านเจ้าที่แซ่จาง มีเงินก็อยู่บ้านกระเบื้อง ไม่มีเงินก็คลุมด้วยโอ่งแตก [116][117]

คนดีของท้องถิ่นที่กลายเป็นเจ้าที่: หานอวี้ เยว่เฟย และเสิ่นเยว์

ระบบเจ้าที่จีนเปิดให้ "คนดีของท้องถิ่น" หรือ "เจ้าของที่เดิม" ได้เป็นเจ้าที่ของสถานที่เฉพาะ หลักฐานชิ้นสำคัญคือ《陔余丛考》ของจ้าวอี้ (赵翼) สมัยเฉียนหลง บรรพที่ 35 หัวข้อ "韩昌黎为土地神" ซึ่งผู้ค้นคว้าดึงต้นฉบับจากวิกิซอร์ซ《陔余丛考》卷35 [118]

今翰林院及吏部所祀土地神，相传为唐之韩昌黎，不知其所始。按《夷坚志》：湖州乌镇普静寺，本沈约父墓……故寺僧祀约为土地神。又《宋史·徐应镳传》：临安太学本岳飞故第，故飞为太学土地神。今翰林吏部之祀昌黎盖亦仿此。

ถอดความ

• เทพที่ดินที่สำนักฮั่นหลิน (翰林院) และกระทรวงข้าราชการ (吏部) ไหว้อยู่ทุกวันนี้ เล่ากันว่าคือหานอวี้ (韩愈 แต้จิ๋ว ฮั้งยู่ / จีนกลาง หานอวี้ — กวีและนักปราชญ์สมัยถัง) แต่ไม่รู้ว่าเริ่มเมื่อใด
• 《夷坚志》บันทึกว่าวัดผู่จิ้งที่อูเจิ้น เดิมเป็นสุสานบิดาของเสิ่นเยว์ (沈约) เมื่อเสิ่นเยว์ย้ายศพบิดาไปหนานจิงก็ยกที่ให้สร้างวัด พระในวัดจึงไหว้เสิ่นเยว์เป็นเทพที่ดิน เพราะเขาคือเจ้าของที่เดิม
• 《宋史》บอกว่าสำนักศึกษาหลวง (太学) ที่หลินอันเดิมเป็นบ้านของเยว่เฟย (岳飞 แต้จิ๋ว งักฮุย / จีนกลาง เยว่เฟย — แม่ทัพสมัยซ่ง) เยว่เฟยจึงเป็นเทพที่ดินของสำนักนั้น
• จ้าวอี้สรุปว่าการที่ฮั่นหลินกับกระทรวงไหว้หานอวี้ "คงเลียนแบบกรณีเหล่านี้"

ข้อควรระวังสองข้อ

1. 《宋史》บรรพที่ 451 ชีวประวัติสวีอิ้งเปียว (徐应镳) เขียนเพียงว่า "太学故岳飞第，有飞祠" คือมีศาลเยว่เฟยในสำนักนั้น ไม่ได้ใช้คำว่าเทพที่ดิน คนที่สรุปว่าเยว่เฟยเป็นเทพที่ดินของสำนักคือจ้าวอี้ในสมัยชิง [119] เรื่องในชีวประวัติเล่าว่าปี 1276 เมื่อราชวงศ์ซ่งล่มสลาย นักศึกษาสวีอิ้งเปียวไหว้เยว่เฟยแล้วพาลูกฆ่าตัวตายเพื่อไม่ต้องถูกต้อนไปทางเหนือ
2. หานอวี้เคยเป็นเจ้าเมืองแต้จิ๋ว (潮州刺史) ในปี ค.ศ. 819 และเป็นที่เคารพในแต้จิ๋วในนาม 韩文公 มีศาล 韩文公祠 ที่เมืองแต้จิ๋ว แต่การเป็นเทพที่ดินตามบันทึกของจ้าวอี้เกิดที่สำนักราชการในปักกิ่ง ไม่เกี่ยวกับเมืองแต้จิ๋ว ไม่ควรเข้าใจว่าชาวแต้จิ๋วไหว้หานอวี้เป็นตี่จู้เอี๊ยะ [118]

ตรรกะของจ้าวอี้คือ "เจ้าของที่เดิมกลายเป็นเจ้าที่" ซึ่งเป็นตรรกะเดียวกับคำอธิบายแต้จิ๋วว่าตี่จู้เอี๊ยะคือ "ผู้บุกเบิกที่ดิน (开基之祖) ที่ลูกหลานรักษาที่ไว้ไม่ได้" [12][118] หลักฐานนี้จึงเชื่อมเรื่องหานอวี้และเยว่เฟยเข้ากับตี่จู้เอี๊ยะได้อย่างมีน้ำหนัก

บุคคล	ยุค	เป็นเทพที่ดินของที่ใด	แหล่ง	ระดับ
เจี่ยงจื่อเหวิน (蒋子文)	ปลายฮั่น	เขาจงซาน หนานจิง	《搜神记》 [109]	มีหลักฐาน
เสิ่นเยว์ (沈约)	ราชวงศ์เหลียง	วัดผู่จิ้ง อูเจิ้น	《夷坚志》ผ่าน《陔余丛考》 [118]	มีหลักฐานชั้นสอง
หานอวี้ (韩愈)	ถัง	สำนักฮั่นหลินและกระทรวงข้าราชการ สมัยชิง	《陔余丛考》 [118]	มีหลักฐาน
เยว่เฟย (岳飞)	ซ่ง	สำนักศึกษาหลวง หลินอัน	《宋史》กับจ้าวอี้ [118][119]	มีหลักฐาน แต่มีชั้นตีความ
หนีเหิง (祢衡)	ปลายฮั่น	เขากวาซาน หางโจว	เว็บพาณิชย์ [117]	แหล่งเดียว
ซูซื่อ (苏轼) เจาหมิงไท่จื่อ (昭明太子) ไซซี (西施)	หลายยุค	สถานที่เฉพาะ	วิกิพีเดียจีน [58]	ระดับสารานุกรม
张福德 / 张明德	(อ้างว่าโจว)	ทั่วไป	เว็บยุคใหม่ [59]	ตำนาน

后土 ข้างหลุมศพ: เจ้าที่ของบ้านคนตาย

ร่องรอยของ 后土 ที่ยังพบในชีวิตคนไทยเชื้อสายจีนคือป้ายหินเล็ก ๆ เขียนว่า "后土" ข้างฮวงซุ้ย ซึ่งคือเจ้าที่ของหลุมศพ [120][121] ในแต้จิ๋ว เว็บท้องถิ่นเขียนว่าตั้งป้าย "土地之神" หรือ "福神" ไว้ซ้ายมือหลุมศพ และไหว้ทุกครั้งที่ไปเช็งเม้ง [70] บทความสุสานแต้จิ๋วกับสุสานกวางตุ้ง ในเว็บนี้ก็กล่าวถึงป้าย 后土碑 ในสุสานกวางตุ้งไว้เช่นกัน ส่วนทางภาคเหนือของจีนมีพิธี "谢后土" (ขอบคุณเจ้าที่หลังฝังศพ) ที่ลูกกตัญญูคุกเข่า ผู้ประกอบพิธีถือกระดิ่งปักธูปไปตามประตูแล้วสวดมนต์สงบเทพดิน [122]

ไต้หวันมีตำนานอธิบายที่มาของป้าย 后土 ผูกกับเรื่องเมิ่งเจียงหนี่ (孟姜女) (ตำนาน) [120] นางร้องไห้จนกำแพงเมืองจีนพัง แต่ไม่รู้ว่ากระดูกชิ้นไหนเป็นของสามี ชายชราคนหนึ่งบอกให้หยดเลือดลงบนกระดูก ชิ้นที่ซึมเลือดคือของสามี เมื่ออุ้มกระดูกกลับบ้าน กระดูกเริ่มงอกเนื้อหนังจะคืนชีพ ชายชรากลัวผิดลิขิตฟ้าจึงบอกให้ใส่ถุงแบก กระดูกก็กลับกระจายเป็นชิ้นตามเดิม เมื่อนางโกรธ ชายชราจึงรับปากเฝ้าหลุมศพสามีให้ นี่คือที่มาของป้าย 后土 หน้าหลุมศพตามตำนาน แก่นของเรื่องซ้ำกับตำนานยายเจ้าที่ คือ เทพที่ดินไม่ยอมฝืนความตาย

ตารางเส้นเวลา

ยุค	หลักฐาน	สิ่งที่เกิด	ระดับ
ซาง (อักษรกระดองเต่า)	社 = 土	แผ่นดินคือเทพ	แหล่งรอง [96]
โจว	《礼记·郊特牲》《祭法》	社 ของรัฐเป็นชั้นลดหลั่น และ 中霤 ในบ้าน	ต้นฉบับ [102]
ชุนชิวถึงจั้นกั๋ว	《左传》《国语》	句龙 เป็น 后土 และ 社	อ้างผ่านแหล่งรอง [97]
ฉินถึงฮั่นตะวันตก	《史记·封禅书》	地主 เป็นหนึ่งในแปดเทพของแคว้นฉี; ฮั่นอู่ตี้ "礼祠地主"	ต้นฉบับ [105]
ฮั่นตะวันตก	—	แยก 后土 (คู่ฟ้า) ออกจาก 社稷 (สัญลักษณ์รัฐ)	แหล่งรอง [97]
ฮั่นตะวันออก	《说文》《风俗通义》《论衡》	"社，地主也"; "社者，土地之主"; พิธี 解土	แหล่งรอง [99][96]
ค.ศ. 82 ถึงหยวน	买地券	ซื้อที่ดินจากเทพแห่งดิน	วิชาการ [107]
จิ้นตะวันออก	《搜神记》	เจี่ยงจื่อเหวิน "我当为此土地神"	ต้นฉบับผ่านเว็บ [109]
ซ่ง	《春渚纪闻》; สมัญญา 后土皇地祇	เทพกลางเรือนคุ้มครองบ้าน; 后土 ขึ้นเป็นเทพชั้นสูง	แหล่งรอง [100][8]
ซ่งใต้	《宋史·徐应镳传》; ภาพ 春社醉归图	ศาลเยว่เฟยในสำนักศึกษาหลวง; งานไหว้เทพดินของชาวนา	ต้นฉบับ [119]
หมิง	《琅琊漫抄》《水东日记》; ยศเทพเมือง 1369	ศาลเจ้าที่แพร่หลายทุกที่ ใต้สายบังคับบัญชาเทพเมือง	แหล่งเดียว / สารานุกรม [111][112]
ชิง	《陔余丛考》《清嘉录》《泉州府志》《名山县志》	หานอวี้และเยว่เฟยเป็นเจ้าที่; 二月二 เป็นวันเกิด; พ่อค้าไหว้ 尾牙; "长生土地" ไหว้ในบ้าน	ต้นฉบับและแหล่งรอง [118][110][123][111]
ชิงถึงปัจจุบัน	วัดไต้หวัน ชุมชนจีนโพ้นทะเล	ตำนาน 张福德; ป้าย 唐番地主财神; ตี่จู้ในบ้านคนไทยเชื้อสายจีน	ตำนานและธรรมเนียม [59][15][1]

---

4. วันไหว้และวันสำคัญตลอดปี

คำถามว่า "วันเกิดตี่จู้เอี๊ยะคือวันไหน" ตอบยากกว่าที่คิด เพราะ แหล่งจีนแต้จิ๋วไม่ได้ระบุวันเกิดของ 地主爷 ไว้โดยตรง รายงาน deep research ของผู้ค้นคว้าก็ยืนยันว่าไม่พบ [12][8] วันที่สื่อไทยใช้คือวันเกิดของถู่ตี้กงที่ยืมมา ส่วนวันไหว้ประจำของตี่จู้เอี๊ยะคือรอบรายเดือน แหล่งจีนเองให้คำอธิบายไว้ดีว่า "一方土地守一方安宁，神仙多了，祭拜的日子自然也就多了" คือ เทพที่ดินแต่ละที่ดูแลที่ของตน เมื่อเทพมาก วันไหว้ก็ย่อมมากตาม [124]

社日: วันเกิดดั้งเดิมก่อนมีวันที่ 2 เดือน 2

ก่อนที่วันขึ้น 2 ค่ำ เดือน 2 จะกลายเป็นวันเกิดเทพที่ดิน คนจีนโบราณไหว้เทพดินในวันที่เรียกว่า 社日 ปีละสองครั้ง [104][125]

• 春社 วัน 戊 ครั้งที่ห้าหลังวันเริ่มฤดูใบไม้ผลิ (立春后第五个戊日) เป็นวันขอพรก่อนเพาะปลูก
• 秋社 วัน 戊 ครั้งที่ห้าหลังวันเริ่มฤดูใบไม้ร่วง (立秋后第五个戊日) เป็นวันขอบคุณหลังเก็บเกี่ยว เริ่มในสมัยฮั่น ทั้งราชการและชาวบ้านไหว้

ที่เลือกวัน 戊 เพราะในห้าธาตุ 戊 เป็นธาตุดิน [104] ในเจียงหนาน ชาวบ้านยังไหว้ 春社 และ 秋社 ด้วยเหล้า ขนม และไก่หรือหมู แล้วกินเลี้ยงร่วมกัน [126] หลักฐานเก่าของอำเภอผูหนิงและหนานอ้าวในถิ่นแต้จิ๋วก็บันทึกว่าวัน 春社 เดือน 2 ชาวนาไหว้เจ้าที่ประจำตำบลแล้วกินเลี้ยงร่วมกัน เรียกว่า "做社" [8]

ขึ้น 2 ค่ำ เดือน 2 (二月初二): วันเกิดถู่ตี้กง และ "งาแรก" ของปี

• 《清嘉录》ของกู้ลู่ (顾禄) สมัยชิง เมืองซูโจว บันทึกว่าวันที่ 2 เดือน 2 คือวันเกิดเทพที่ดิน ชาวบ้านเรียก "土地公公" ศาลทั้งของหลวงและชาวบ้านมีการไหว้ ข้าราชการไปคำนับ ชาวบ้านถวายธูปและดนตรี (แหล่งรอง ยังไม่ได้ดึงต้นฉบับ) [110]
• คัมภีร์ชาวบ้านไต้หวัน《福德正神真经》กลับระบุว่า "二月初二日是加昇。封為福德正神" คือวันนี้เป็น วันเลื่อนยศ เป็น 福德正神 ส่วนวันเกิดคือ 15 ค่ำ เดือน 8 [127][121]
• ธรรมเนียมในไต้หวันและหมิ่นหนาน ไหว้หน้าศาลขอธัญญาหาร ปศุสัตว์ ทรัพย์ และความสงบในครอบครัว ชาวนาตำข้าวเหนียวทำขนม "土地公粿" ประทับลายผลไม้และรวงข้าว ภายในวันนั้นหรือสามวันถัดมาก็วางกระดาษเงินที่คันนา [104]
• สำหรับพ่อค้า วันนี้คือ 头牙 (แต้จิ๋ว เถ่าเง้ / จีนกลาง โถวหยา — การไหว้งาครั้งแรกของปี) [104][123]
• ในจีนเหนือ วันนี้ตรงกับวัน 龙抬头 (มังกรเงยหัว) [127][116] อ่านต่อได้ที่บทความวันมังกรเงยหน้ากับวันสำคัญของตี่จู้เอี๊ยะ
• ชาวแคะที่ฮุ่ยโจวมีเพลงเด็กว่า "正月正，二月伯公生……" (เดือนอ้ายผ่านไป เดือนสองวันเกิดแป๊ะกง) [51] ส่วนธรรมเนียมเก่าของกวางตุ้งเรียกวันนี้ว่า "伯公诞" [128]

ขึ้น 1 และ 15 ค่ำ กับขึ้น 2 และ 16 ค่ำ: รอบไหว้ประจำของตี่จู้เอี๊ยะ

นี่คือวันไหว้ที่สำคัญที่สุดสำหรับตี่จู้เอี๊ยะในบ้าน เว็บแต้จิ๋วบันทึกว่าแต่ละอำเภอไหว้ไม่เหมือนกัน [8][129]

พื้นที่ในแต้จิ๋ว	วันไหว้ตี่จู้เอี๊ยะ
เมืองซัวเถา	เดือนละ 2 ครั้ง คือ 初一 กับ 十五 (ขึ้น 1 และ 15 ค่ำ) หรือ 初二 กับ 十六 (ขึ้น 2 และ 16 ค่ำ)
เฮาเจียง (濠江) และบางบ้านในเท่งไฮ้	เดือนละ 4 ครั้ง คือทั้ง 初一 十五 初二 และ 十六
เจียหยาง (揭阳)	ส่วนใหญ่เฉพาะผู้เช่าบ้านหรือร้านค้าที่ไหว้ ในวัน 初二 และ 十六

ของไหว้ต่างกันตามวัน วัน 初一 และ 十五 นิยมผลไม้ ขนมปัง และของว่าง ส่วนวัน 初二 และ 十六 นิยมข้าวกับกับข้าว เพราะ "地主爷很随意的，不讲究，人吃什么拜什么即可" คือตี่จู้เอี๊ยะง่าย ๆ ไม่ถือ คนกินอะไรก็ไหว้อย่างนั้น ผู้เขียนบทความแต้จิ๋วเล่าขำ ๆ ว่าเพื่อนเคยไหว้ตี่จู้เอี๊ยะด้วยไก่ทอด แฮมเบอร์เกอร์ และโคล่าจากร้านฟาสต์ฟู้ด เพราะวันนั้นไม่ได้หุงข้าว [8]

"十六初二，打牙祭" สารานุกรม Sogou บันทึกสำนวนแต้จิ๋วนี้ แปลว่า "วันสิบหกกับวันสอง ได้กินมื้อพิเศษ" โรงงานและร้านค้าแต้จิ๋วมักเลี้ยงข้าวลูกจ้างหลังไหว้ตี่จู้เอี๊ยะ ส่วนในบ้านกับข้าววันนั้นก็ดีกว่าปกติ [12] วรรณกรรมสมัยชิงเรื่อง《儒林外史》ก็มีวลี "初二、十六跟着店里吃牙祭肉" [130] เว็บแต้จิ๋วอีกแห่งเขียนว่าชาวแต้จิ๋วตั้งป้าย 地主神位 ในห้องโถงหรือครัวติดพื้น และ "每月农历初二、十六两天定期举行拜祭，俗称'牙祭'" [40]

ธรรมเนียมนี้มาจากระบบ 做牙 (แต้จิ๋ว โจ่เง้ / จีนกลาง จั้วหยา — การไหว้เจ้าที่ทุกครึ่งเดือนของพ่อค้า) ซึ่งเป็นธรรมเนียมเดียวกับหมิ่นหนานและไต้หวัน [72][123] ปีหนึ่งมี "งา" ราว 24 ครั้ง ที่เฉวียนโจวงดในเดือนอ้าย [123][131] แหล่งเฉวียนโจวอธิบายว่าเดิมไหว้ปีละสองครั้ง คือวันที่ 2 เดือน 2 ที่ชาวนาไหว้ กับวันที่ 16 เดือน 12 ที่พ่อค้าไหว้ ต่อมาเชื่อว่าเทพที่ดินทุกทิศถูกย้ายตำแหน่งบ่อยภายใต้เทพเมือง จึงถือวันรับตำแหน่งเป็นวันเกิด ทำให้ไหว้ทุกวันที่ 2 และ 16 [123] คัมภีร์《福德正神真经》ก็เขียนว่า "每月初二並十六。虔誠來奉敬" คือทุกวันที่ 2 และ 16 จงมาบูชาด้วยใจศรัทธา [121]

คำว่า "牙" มาจากไหน ยังไม่มีข้อยุติ มีอย่างน้อยสี่ข้อเสนอ [123][131][130]

1. 牙旗 ธงใหญ่หน้าค่ายทหาร《宋史·礼志》ระบุว่า "师出必祭，谓之'祃牙'" คือก่อนออกศึกต้องไหว้ธง ต่อมาร้านค้านำมาใช้กับการไหว้เจ้าที่
2. ในภาษาหมิ่นหนาน "牙" แปลว่า "ครั้ง" การทำงาจึงหมายถึงการไหว้ครั้งที่เท่านั้นเท่านี้
3. 打牙祭 หลังไหว้ได้กินของดี "ฟันได้ฉลอง"
4. 牙郎 นายหน้าซื้อขายสมัยโบราณ ปลายปีพ่อค้าเลี้ยงขอบคุณนายหน้าพร้อมไหว้เจ้าที่

ในไทย ผู้ค้นคว้าไม่พบแหล่งไทยที่พูดถึงการไหว้ตี่จู้เอี๊ยะวันขึ้น 2 และ 16 ค่ำ สื่อไทยทุกแห่งที่ตรวจพูดถึงขึ้น 1 และ 15 ค่ำ (ชิวอิก จับโหงว) หรือไหว้ทุกวัน [17][18][11] รอบ 2 และ 16 จึงอาจเป็นธรรมเนียมที่หายไประหว่างทาง หรือยังมีอยู่ในร้านค้าเก่าแต่ไม่มีใครเขียนถึง (รอตรวจ)

29 ค่ำ เดือน 3 (三月廿九): วันเกิดแป๊ะกงของแต้จิ๋ว

ปฏิทินเทพแต้จิ๋วหลายฉบับตรงกันว่าวันเกิดแป๊ะกงคือวันที่ 29 เดือน 3 จันทรคติ เรียกว่า 伯公生 (แต้จิ๋ว แป๊ะกงแซ / จีนกลาง ปั๋วกงเซิง — วันเกิดแป๊ะกง) โดยระบุว่า "บางถิ่นอาจต่างไป" [132][66][133] ย่านเมืองเก่าซัวเถามีงิ้วแต้จิ๋วหน้าศาลตามตรอกซอย [132] เว็บท้องถิ่นเท่งไฮ้เขียนว่าแป๊ะกงเป็นเทพที่ "随和" (ง่าย ๆ สบาย ๆ) ที่สุด อยู่ได้ทุกหัวนาปลายไร่ ไม่รังเกียจศาลเล็กแคบ และวันเกิดกินแค่ กุยช่ายผัดหมี่ (韭菜炒面) เพราะกุยช่ายเดือนสามอร่อยที่สุด (แหล่งเดียว แหล่งท้องถิ่นเท่งไฮ้) [66] อีกแหล่งหนึ่งว่าใช้ ขาหมูหมี่ซั่ว (猪脚面线) อวยพรให้ "ขาแป๊ะกงแข็งแรง เดินตรวจพื้นที่ได้คล่อง" (แหล่งเดียว) [68] ส่วนฝ่ายที่เห็นว่าแป๊ะกงคือ 伯益 ถือว่าวันนี้เป็นวันของ 伯益 ไม่ใช่ของเทพที่ดิน (ดูหัวข้อที่ 2) [50]

26 ค่ำ เดือน 6 (六月廿六): วันเกิดเจ้าที่ของแต้จิ๋ว (ข้อถกเถียง)

แหล่งแต้จิ๋วหลายแห่งระบุว่าวันที่ 26 เดือน 6 คือ "土地爷生" (วันเกิดเจ้าที่) [28][50][67] แต่บางแหล่งอธิบายว่าเป็นการไหว้ที่ดินเพาะปลูก ไม่ใช่การไหว้ที่ดินที่อยู่อาศัย [70] และเว็บเชิงพาณิชย์แห่งหนึ่งระบุวันเกิด "地主公" ว่าเป็นวันที่ 14 เดือน 7 โดยยกตัวอย่างวัดเฉาเทียนกงในไต้หวัน (เว็บพาณิชย์) [134] ข้อมูลเหล่านี้ขัดกัน จึงยังสรุปไม่ได้

วันอื่นของเจ้าที่ในถิ่นต่าง ๆ

• 6 ค่ำ เดือน 6 (六月初六) วันเกิดแป๊ะกงของชาวแคะ คนจุดธูป ถวายชา และไหว้ด้วยเนื้อสามอย่างกับผลไม้ ชาวแคะยังมีพิธีใหญ่ปีละสองครั้งเรียก 作福 คือขอพรในฤดูใบไม้ผลิ และแก้บนในฤดูใบไม้ร่วง [135][44][136]
• 2 ค่ำ เดือน 7 (七月初二) บางแหล่งเรียก "中牙" คืองากลางปี (แหล่งเดียว) [104]
• เดือน 9 จันทรคติ เป็น "เดือนเกิดไต่แป๊ะกง" ที่สิงคโปร์ ผู้คนนั่งเรือไปไหว้ที่วัดไต่แป๊ะกงบนเกาะกูซู [137]
• 14 ค่ำ เดือนอ้าย และ 16 ค่ำ เดือน 2 เว็บพาณิชย์ระบุว่าวัดไต่แป๊ะกงที่ปีนังมีพิธีเชิญไฟ (请火) และวันเกิดไต่แป๊ะกงในสองวันนี้ (ต้องยืนยันกับวัด) [138]

15 ค่ำ เดือน 8 (八月十五): ไหว้ตอบแทนหลังเก็บเกี่ยว

คติ "春祈秋报" คือฤดูใบไม้ผลิไหว้ขอ ฤดูใบไม้ร่วงไหว้ตอบแทน เมื่อถึง 15 ค่ำ เดือน 8 ซึ่งเป็นช่วงเก็บเกี่ยว ทุกบ้านไหว้เทพที่ดิน และมีข้อสันนิษฐานว่าเทศกาลไหว้พระจันทร์สืบมาจากการไหว้ตอบแทนนี้ (ข้อสันนิษฐาน) [139] คัมภีร์《福德正神真经》ระบุว่า "八月十五神壽誕，農家漁民都歡迎" ไต้หวันจึงถือว่าถู่ตี้กงมี "วันเกิดสามวัน" คือ 2 ค่ำ เดือน 2, 15 ค่ำ เดือน 8 และ 16 ค่ำ เดือน 12 [127]

ชาวนาไต้หวันภาคกลางมีธรรมเนียม 土地公拐 (ไม้เท้าเจ้าที่) ผ่าไม้ไผ่ยาว 1–2 เมตร คีบกระดาษทองกับธูปสามดอกปักกลางนาในวันที่ 15 เดือน 8 ถือเป็นไม้เท้าให้เจ้าที่ "巡田水" คือเดินตรวจน้ำในนา ไล่แมลง และขอบคุณที่คุ้มครองมาทั้งปี บางคนใช้ตำแหน่งไม้เท้าเป็นหลักเขตนาด้วย [140] ส่วนในแต้จิ๋ว คืน 15 ค่ำ เดือน 8 ไหว้พระจันทร์ (月娘) เป็นหลัก ตี่จู้เอี๊ยะได้รับการไหว้ในฐานะหนึ่งในแปดเทศกาลใหญ่ (时年八节) แต่ยังไม่พบแหล่งแต้จิ๋วที่เรียกวันนี้ว่าวันเกิดเจ้าที่ [12] อ่านเรื่องเทศกาลนี้เพิ่มได้ที่บทความไหว้พระจันทร์

16 ค่ำ เดือน 12 (十二月十六): 尾牙 งาสุดท้ายของปี

หลักฐานเก่าที่สุดที่ผู้ค้นคว้าพบคือ《泉州府志》ฉบับสมัยเฉียนหลง ที่เขียนว่า "腊月十六日，商贾皆祭土地神，牲醴极丰" คือ วันที่ 16 เดือน 12 พ่อค้าทุกรายไหว้เทพที่ดิน เครื่องเซ่นอุดมยิ่ง (แหล่งรองที่เป็นหน่วยงานรัฐยกตรงกันสองแหล่ง) [123]

• ชื่อ 尾牙 (แต้จิ๋ว บ้วยเง้ / จีนกลาง เหว่ยหยา — การไหว้งาครั้งสุดท้ายของปี) [123]
• ของไหว้ เนื้อสามอย่าง (ไก่ หมู ปลา) และผลไม้ห้าอย่าง สื่อว่าปศุสัตว์สมบูรณ์ ธัญญาหารบริบูรณ์ [123]
• อาหารประจำวัน (หมิ่นหนานและไต้หวัน) ปอเปี๊ยะสด (润饼) ซึ่งคล้ายห่อทองห่อเงิน และซาลาเปาประกบหมูสามชั้น (刈包) ซึ่งทรงคล้ายกระเป๋าเงิน หมายถึงปีหน้ามีเงินใช้ [123][130]
• หัวไก่ชี้ใคร คนนั้นถูกเลิกจ้าง นายจ้างยกไก่ทั้งตัวขึ้นโต๊ะ หัวไก่หันไปทางใคร คนนั้นจะถูกให้ออกปีหน้า ฮ่องกงเรียกว่า "无情鸡" (ไก่ไร้น้ำใจ) เถ้าแก่ใจดีบางคนเอาหัวไก่ออก หรือหันหัวไก่เข้าหาตัวเอง หรือหันขึ้นฟ้า [141][123][130]
• สำนวน "头牙吃仔汗直流，尾牙吃仔目屎流" (กินงาแรกเหงื่อไหล กินงาท้ายน้ำตาไหล) และ "食头牙撚嘴须，食尾牙面忧忧" (กินงาแรกลูบหนวดสบายใจ กินงาท้ายหน้าเศร้า) [141][130]
• 地基主 ในวัน 尾牙 ชาวไต้หวันตั้งม้านั่งหน้าบ้าน ไหว้ 地基主 ด้วยกับข้าวห้าชาม (五味碗) แล้วเผาเสื้อกระดาษกับเงินกระดาษ [142][143]
• ข้อขัดแย้ง แหล่งหนึ่งระบุ 尾牙 เป็นวันที่ 26 เดือน 12 ซึ่งน่าจะผิดหรือเป็นธรรมเนียมเฉพาะถิ่น (รอตรวจ) [144]

ในแต้จิ๋ว 尾牙 ไม่ใช่เทศกาลใหญ่เท่าหมิ่นหนาน แต่การไหว้วันที่ 16 ปลายปีก็ตรงกับรอบไหว้ตี่จู้เอี๊ยะวันที่ 2 และ 16 อยู่แล้ว ผู้ค้นคว้ายังไม่พบแหล่งแต้จิ๋วที่บรรยายพิธี 尾牙 แยกเฉพาะ [123] ปัจจุบัน 尾牙 กลายเป็นงานเลี้ยงสิ้นปีของบริษัท สิงคโปร์และมาเลเซียเรียกว่า "收工酒" และธรรมเนียมนี้แพร่เข้าจีนแผ่นดินใหญ่ผ่านนักธุรกิจไต้หวันและฮ่องกง [130]

24 ค่ำ เดือน 12 และ 4 ค่ำ เดือนอ้าย: ส่งเทพขึ้นฟ้า รับเทพลงดิน

ชาวแต้จิ๋วถือวันที่ 24 เดือน 12 เป็น "ตรุษเล็ก" เรียกว่า "老爷上天" หรือ "神上天" คือวันส่งเทพประจำบ้านขึ้นสวรรค์ แล้วรับกลับในวันที่ 4 เดือนอ้าย ซึ่งเรียกว่า "众神下天" [145][146][147]

• ของไหว้ส่งเทพ หมู ไก่ ปลา "ให้อิ่ม" และเผากระดาษเงินทองมาก ๆ เพื่อให้เทพ "上天说好话，落地保平安" (ขึ้นฟ้าพูดดี ลงดินคุ้มภัย) [145] อีกแหล่งว่าใช้บัวลอยหวาน ชาหวาน และผัดเจ เป็นของหวานให้ "ปากหวาน" ตอนรายงาน [146]
• หลังส่งเทพ ทำความสะอาดใหญ่ เรียกว่า "采囤" หรือ "筅尘" (ปัดหยากไย่) ด้วยใบไผ่ ใบไทร หรือยอดอ้อย [145][146]
• ภาคเหนือส่งเทพเตาวันที่ 23 และรับกลับบ่ายวันที่ 4 เดือนอ้าย มีคำพังเพยว่า "送神早，接神迟" (ส่งเทพเช้า รับเทพสาย) [148]

ตี่จู้เอี๊ยะขึ้นฟ้าด้วยหรือไม่ แหล่งแต้จิ๋วที่พบพูดรวม ๆ ว่า "เทพที่บูชาในบ้าน" ขึ้นฟ้า ไม่ได้ระบุ 地主 ผู้ค้นคว้าเคยได้ยินคติชาวบ้านว่า "ตี่จู้ไม่ขึ้นฟ้า เพราะต้องเฝ้าบ้านช่วงที่เทพอื่นไม่อยู่" แต่ไม่พบแหล่งยืนยัน บทความนี้จึงยังไม่ถือเป็นข้อเท็จจริง (รอตรวจ) [145][147]

ช่วงเดือนอ้าย คนแต้จิ๋วไหว้แทบทุกสองถึงสามวันตั้งแต่สิ้นปีจนถึงวันที่ 15 [149] และหมู่บ้านต่าง ๆ ผลัดกันจัดงานแห่เทพประจำหมู่บ้าน (营老爷) ซึ่งงอกมาจากการไหว้แป๊ะกงประจำหมู่บ้าน (ดูหัวข้อที่ 8) [150]

ในไทย: วันที่สื่อไทยใช้

• วันเกิดตี่จู้เอี๊ยะ สื่อไทยใช้วันขึ้น 2 ค่ำ เดือน 2 เช่น ไทยรัฐฉบับ 14 มี.ค. 2564 ที่อ้างอาจารย์ธนาธร จันอาวัชนการ และน่ำเอี๊ยง [10][18] วันที่ 14 มี.ค. 2564 ตรงกับวันขึ้น 2 ค่ำ เดือน 2 ปีซินโฉ่ว (辛丑) จริง แต่วันสากลจะเปลี่ยนทุกปี ต้องดูปฏิทินจีนประจำปี [10] วันนี้คือวันเกิดถู่ตี้กงที่ฝั่งไทยยืมมาใช้ แหล่งจีนแต้จิ๋วไม่ได้ระบุวันเกิดของ 地主爷 ไว้ [12]
• ประจำเดือน ขึ้น 1 และ 15 ค่ำ (ชิวอิก จับโหงว) บางแห่งว่าเดือนละสองครั้ง ร้านค้าไหว้ทุกเช้า [11][17][151][18]
• ตรุษจีน เพิ่มขนมกูไช่สีแดงและส้มห้าผล และเปลี่ยนกิมฮวย (金花) ปีละครั้งก่อนตรุษจีน สมัยก่อนเปลี่ยนกระดาษแดงที่ศาลทุกตรุษจีน [11][152][17][7]
• สารทจีน ไม่พบสูตรไหว้ตี่จู้เอี๊ยะเฉพาะ สื่อไทยเน้นไหว้บรรพบุรุษและผีไร้ญาติ [153][154] ดูเพิ่มที่บทความสารทจีน

ตารางปฏิทินวันไหว้เจ้าที่

วัน (จันทรคติ)	ชื่อหรือความหมาย	ถิ่น	ระดับหลักฐาน
ขึ้น 1 และ 15 ค่ำ ทุกเดือน	ไหว้ตี่จู้เอี๊ยะ ชาวนาไหว้ถู่ตี้กง	แต้จิ๋ว ไทย ชนบท	หลายแหล่ง [8][18]
ขึ้น 2 และ 16 ค่ำ ทุกเดือน	做牙 / 打牙祭	แต้จิ๋ว หมิ่นหนาน ไต้หวัน	หลายแหล่ง [12][40][123]
วัน 戊 ที่ห้าหลังเริ่มฤดูใบไม้ผลิ / ใบไม้ร่วง	春社 / 秋社	โบราณ เจียงหนาน	หลายแหล่ง [104][125]
2 ค่ำ เดือน 2	วันเกิดถู่ตี้กง 头牙 伯公生 (แคะ) 龙抬头	ทั่วไป หมิ่นหนาน แคะ กวางตุ้ง จีนเหนือ ไทย	หลายแหล่ง [110][104][51][128]
29 ค่ำ เดือน 3	伯公生	แต้จิ๋ว	หลายแหล่ง แต่มีข้อโต้แย้ง [132][66]
6 ค่ำ เดือน 6	วันเกิดแป๊ะกง	แคะ	หลายแหล่ง [135][44]
26 ค่ำ เดือน 6	土地爷生	แต้จิ๋ว	รอตรวจ [28][67]
2 ค่ำ เดือน 7	中牙	หมิ่นหนาน	แหล่งเดียว [104]
14 ค่ำ เดือน 7	วันเกิด "地主公" (วัดเฉาเทียนกง)	ไต้หวัน	เว็บพาณิชย์ [134]
15 ค่ำ เดือน 8	秋报 / 神寿诞 / ไม้เท้าเจ้าที่	ไต้หวัน ทั่วไป	หลายแหล่ง [139][127][140]
เดือน 9	เดือนเกิดไต่แป๊ะกง จาริกเกาะกูซู	สิงคโปร์	หน่วยงานรัฐ [137]
16 ค่ำ เดือน 12	尾牙	หมิ่นหนาน ไต้หวัน (แพร่ถึงที่อื่น)	มีหลักฐานเอกสาร [123]
24 ค่ำ เดือน 12 และ 4 ค่ำ เดือนอ้าย	ส่งเทพขึ้นฟ้า รับเทพลงดิน	แต้จิ๋ว	หลายสื่อตรงกัน [145][146]

ใช้คำว่า 春社 秋社 头牙 尾牙 ตามต้นฉบับจีน ชื่อเทศกาลอื่นที่คนไทยรู้จักอยู่แล้วใช้ชื่อไทย คำอ่านแต้จิ๋วของศัพท์ "งา" ทั้งชุดอยู่ในรายการคำอ่านที่ต้องตรวจ

---

5. กุศโลบายเบื้องหลังการไหว้ตี่จู้เอี๊ยะ

กุศโลบาย (善巧方便) คือวิธีสอนคนอย่างแยบคายผ่านสิ่งที่คนทำอยู่แล้ว ทุกข้อด้านล่างโยงกลับไปที่ต้นฉบับหรือคำบรรยายที่อ้างได้ ส่วนที่เป็นการตีความของผู้เขียนระบุไว้ชัด

1) รู้คุณแผ่นดิน: 报本反始 และ 教民美报

《礼记·郊特牲》บอกตรง ๆ ว่าการตั้ง 社 คือ "教民美报" (สอนให้คนตอบแทนอย่างงดงาม) และ "报本反始" (ตอบแทนต้นกำเนิด ระลึกถึงจุดเริ่ม) [102] 《风俗通义》ก็ให้เหตุผลเดียวกันด้วยคำว่า "报功也" (เพื่อตอบแทนบุญคุณ) [99] ผู้เขียนตีความว่าคนจีนโบราณไม่ได้ไหว้ดินเพราะกลัว แต่เพราะ "ได้กินจากดิน" (取财于地) การจุดธูปให้ตี่จู้เอี๊ยะวันละดอกจึงเป็นการฝึกนิสัยรู้คุณในชีวิตประจำวัน ตัวอย่างร่วมสมัยคือไม้เท้าเจ้าที่ที่ชาวนาไต้หวันปักกลางนาในวันที่ 15 เดือน 8 เพื่อขอบคุณหลังเก็บเกี่ยว [140]

2) มีดินจึงมีทรัพย์ แต่คุณธรรมต้องมาก่อน

ชาวบ้านและพ่อค้านับถือเจ้าที่เป็นเทพทรัพย์ เพราะเชื่อว่า "有土斯有财" คือมีดินจึงมีทรัพย์ [115] วลีนี้มาจากคัมภีร์《大学》ที่ประโยคเต็มว่า "是故君子先慎乎德。有德此有人，有人此有土，有土此有财，有财此有用。德者本也，财者末也" คือ ผู้ดีต้องระวังคุณธรรมก่อน มีคุณธรรมจึงมีคน มีคนจึงมีแผ่นดิน มีแผ่นดินจึงมีทรัพย์ มีทรัพย์จึงมีใช้ คุณธรรมคือราก ทรัพย์คือปลาย (ข้อความคลาสสิกที่รู้จักกว้างขวาง ผู้ค้นคว้ายังไม่ได้ดึงต้นฉบับ) ผู้เขียนเห็นว่าคนที่ไหว้ตี่จู้เอี๊ยะขอทรัพย์ กำลังท่องประโยคครึ่งหลังของคำสอนที่ครึ่งแรกบอกว่า "ต้องมีคุณธรรมก่อน" ชื่อ 福德 เองก็แปลว่าบุญคู่คุณธรรม [114] และคำกลอนที่ศาลเจ้าที่ว่า "福而有德千秋祀，正则为神万世尊" (มีบุญและมีคุณธรรมจึงได้รับการไหว้พันปี เที่ยงตรงจึงเป็นเทพที่เคารพหมื่นชั่วคน) ก็สอนเรื่องเดียวกัน [155] (การเชื่อมโยงนี้เป็นการตีความของผู้เขียน)

3) ซื่อสัตย์ในเรื่องเงิน

แก่นของตำนาน 张福德 คือ เจ้ากรมภาษีที่ไม่โกง และฉบับหนึ่งเล่าว่าคนคิดถึงท่านเพราะเจ้ากรมคนใหม่รีดไถ [59][115] เป็นนิทานสอนผู้ถือเงินหลวงและพ่อค้า คำกลอนที่ศาลเจ้าที่ในกุ้ยโจวเขียนว่า "察一乡之善恶，分寸皆灵；判万姓之吉凶，锱铢不爽" คือ เฝ้าดูดีชั่วทั้งหมู่บ้านไม่พลาดสักนิด ตัดสินดีร้ายของคนทั้งปวงไม่คลาดแม้เศษเสี้ยว [156] ทำให้เทพที่ดินเป็น "ผู้ตรวจบัญชีของหมู่บ้าน" ส่วนคำกลอนจากหนิงโปว่า "逢人只说三分话，作恶空烧万炷香" คือ ทำชั่วแล้วจุดธูปหมื่นดอกก็เปล่าประโยชน์ [45] พิธี 尾牙 ก็เป็นวันที่พ่อค้า "ปิดบัญชี" ตอบแทนลูกจ้าง ให้โบนัส และหลัง 尾牙 คือช่วงเก็บเงินปิดหนี้ก่อนขึ้นปีใหม่ [123]

4) ความเรียบง่าย: "มีใจก็พอ"

ชาวแต้จิ๋วเรียกเทพที่ดินว่าแป๊ะกง (ลุงปู่) เพราะท่านใกล้ชิดเหมือนญาติผู้ใหญ่ [51] คติ "伯公爷最随和" บอกว่าท่านไม่รังเกียจศาลเล็ก ไม่เรียกของไหว้แพง [66] ตี่จู้เอี๊ยะก็ "คนกินอะไรไหว้อย่างนั้น" [8] เว็บแต้จิ๋วรุ่นใหม่สรุปเป็นคำสี่คำว่า "有心就好" คือมีใจก็พอ [157] กุศโลบายข้อนี้สอนว่าการเคารพไม่ได้วัดที่ความหรูหรา ซึ่งเป็นยาแก้ชั้นดีของกระแส "ต้องซื้อศาลแพงถึงจะปัง" ในปัจจุบัน

5) เคารพเจ้าของที่เดิมและแผ่นดินที่มาอาศัย

ข้อนี้สำคัญที่สุดสำหรับผู้อ่านไทย อาจารย์ถาวรอธิบายว่าคนไทยเชื้อสายจีน "นิยมมีตี่จู้ในบ้าน เป็นการแสดงความเคารพแผ่นดินที่ตนมาพึ่งพาอาศัย" [1] ผศ.คมกฤชมองว่าการไหว้ตี่จู้คือการไหว้ "ผีบ้านผีเรือนหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่ที่เราเข้าไปอยู่" [29] หลักฐานจากแต้จิ๋วเองก็สนับสนุน คือที่เจียหยางมีแต่ผู้เช่าบ้านและร้านค้าที่ไหว้ตี่จู้เอี๊ยะ และคำอธิบายว่าตี่จู้คือ "ผู้บุกเบิกที่ดิน" ที่เจ้าของใหม่ต้องไหว้ [8][12] ป้าย 唐番地主财神 และการงดหมูเพื่อเคารพดาโต๊ะกงคือขั้นต่อไปของตรรกะเดียวกัน คือยอมรับว่าแผ่นดินนี้มีเจ้าของเดิมที่ต่างชาติต่างศาสนา และให้เกียรติข้อห้ามของเขา [9] ภาพสะท้อนโบราณคือเสิ่นเยว์ที่เป็นเทพที่ดินของวัดที่สร้างบนสุสานบิดาเขา [118]

6) บ้านมี "ทะเบียนชีวิต"

《春渚纪闻》บอกว่าเทพกลางเรือน "ดูแลทุกเรื่องในบ้าน คุ้มครองอย่างลับ ๆ" [8] วรรณกรรมสมัยชิง《新齐谐》ของหยวนเหมย (袁枚) ให้ตัวละครเทพกลางเรือนพูดว่าทุกครั้งที่มีคนเกิด ตนได้รับหนังสือจากตงเยว่แจ้งว่าคนนั้นจะเป็นคนอย่างไร และจะตายวันใด [8] ในแต้จิ๋ว เมื่อมีคนตาย ผู้อาวุโสจะถือโคมขาวพาลูกหลานไปศาลแป๊ะกง จุดธูป หยิบใบดวงชะตา (年庚帖) แล้วรายงานว่า "生从地头来，死从地头去，时辰念给老爷知" คือ เกิดจากที่นี่ ตายก็กลับที่นี่ ขอแจ้งวันเวลาให้ท่านทราบ ธรรมเนียมนี้เรียกว่า 报地头 [61] ในไทยก็มีธรรมเนียมว่าบ้านไหนมีคนเกิดหรือคนตายต้องจุดธูปบอกตี่จู้ [7] ผู้เขียนเห็นว่ากุศโลบายข้อนี้ทำให้คนรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของถิ่น และสอนเรื่องความไม่เที่ยงว่าทุกคนกลับคืนสู่ดิน

7) ยอมรับความตายและความไม่เท่ากัน

ตำนานยายเจ้าที่ที่ห้ามชุบชีวิตคนตายและห้ามให้ทุกคนรวยเท่ากัน [62][64] และชายชราเทพ 后土 ที่ไม่ยอมให้สามีเมิ่งเจียงหนี่ฟื้น [120] สอนว่าเทพที่ดินเมตตา แต่ไม่ฝืนธรรมชาติ คนต้องยอมรับการพลัดพราก และต้องขยันเอง ตรงกับคำกลอนจากกันโจวที่ให้เจ้าที่พูดเองว่า "ถ้าข้าศักดิ์สิทธิ์จริง ศาลข้าคงไม่ผุพังขนาดนี้ เจ้าอย่าฝันลม ๆ แล้ง ๆ จงรู้ว่า 勤俭般般有，懒惰样样无" (ขยันประหยัดแล้วมีทุกอย่าง ขี้เกียจแล้วไม่มีอะไรสักอย่าง) [45] จิตรา ก่อนันทเกียรติก็เตือนไว้ทำนองเดียวกันว่า "คนเราจะดีจะชั่ว อยู่ที่ตัวเรา ไม่ใช่คอยหวังแต่ให้เทวดาฟ้าบันดาล" [19] ด้านมืดที่ควรเล่าอย่างเป็นธรรมคือ ตำนานยายเจ้าที่สะท้อนอคติต่อผู้หญิงด้วย เพราะผู้หญิงที่พูดความจริงกลับกลายเป็น "ยายใจร้าย"

8) จัดการความกลัว: ผีที่มีที่อยู่ย่อมไม่ทำร้าย

เรื่องเจี่ยงจื่อเหวินที่ขู่ด้วยภัยพิบัติจนรัฐตั้งศาลให้ [109] สะท้อนหลักโบราณ "鬼有所归，乃不为厉" ตี่จู้เอี๊ยะในคติหนึ่งคือผีเจ้าของที่เดิมที่ต้องปลอบ [12][103] ผู้เขียนตีความว่าการให้ "ที่อยู่" แก่สิ่งที่มองไม่เห็นทำให้คนอยู่บ้านใหม่อย่างสบายใจ คล้ายที่คนไทยตั้งศาลพระภูมิก่อนเข้าอยู่ ในทางจิตวิทยาจึงเป็นพิธีสร้างความมั่นใจในช่วงย้ายบ้าน ซึ่งเป็นช่วงที่คนเครียด

9) นายจ้างกับลูกจ้าง: ด้านสว่างและด้านมืด

ด้านสว่างคือ "十六初二，打牙祭" ร้านและโรงงานแต้จิ๋วเลี้ยงข้าวลูกจ้างหลังไหว้ [12] และวัน 尾牙 ให้โบนัส [123] เป็นกลไกแบ่งปันที่ผูกกับศาสนา เพราะของไหว้ต้องถูกกินต่อ ผู้ค้นคว้า D4 ตีความว่าในสังคมที่ปกติกินผักเป็นหลัก ระบบนี้คือการแบ่งปันโปรตีนให้คนทำงาน [130] ด้านมืดคือหัวไก่ชี้หรือตะเกียบกลับทิศ ซึ่งเป็นการเลิกจ้างแบบไม่พูดตรง ๆ [141][123] แหล่งรัฐจีนสรุปว่า 尾牙 เป็น "美好、感恩、善良的风俗" คือประเพณีที่งดงาม รู้คุณ และมีเมตตา [123]

10) ต้นไม้แป๊ะกง: กุศโลบายรักษาป่า

ชาวแคะเมื่อตั้งหมู่บ้านใหม่จะปลูกต้นไม้เป็น "ต้นไม้แป๊ะกง" (伯公树) เมื่อสร้างบ้านก็ปลูกต้นไม้ทางทิศเหนือของบ้านเป็นของคุ้มบ้าน บางที่ผูกกระดาษแดงที่ลำต้นแล้วถือต้นนั้นเป็นแป๊ะกง ต้นไม้เหล่านี้ไม่ถูกตัด ป่าหลังบ้านและต้นไม้ปากหมู่บ้านจึงยังอยู่ ไม้อายุร้อยปีจึงพบได้ทั่วไปในหมู่บ้านแคะ [158][159] (บทความประชานิยมหลายชิ้นตรงกัน)

11) เจ้าที่ "ส่งเรื่อง" ตามความประพฤติ ไม่ใช่ตามเครื่องเซ่น

บทสรรเสริญเจ้าที่ของเต๋ามีวลี "司职功曹 掌传而丹忱上达" คือ เจ้าที่ทำหน้าที่เสมียนส่งหนังสือ (功曹) นำความในใจของมนุษย์ขึ้นไปถึงเบื้องบน [160] คัมภีร์ชาวบ้าน《福德正神真经》ก็บอกว่าท่าน "鑒察人間善惡" คือตรวจดูความดีความชั่วของมนุษย์ และ "奉勸凡民立善心" คือขอเตือนให้ราษฎรตั้งจิตดี [121] ผู้ค้นคว้า D3 ตีความว่าเจ้าที่ "ฟ้องฟ้า" ตามความประพฤติ ไม่ได้ให้พรตามเครื่องเซ่น

12) ยืมแล้วต้องคืน

วัดเจ้าที่จื่อหนานกง (紫南宫) ในไต้หวันให้ชาวบ้าน "ยืมเงินเจ้าที่" ไปหมุนยามฉุกเฉินมาตั้งแต่ทศวรรษ 1960 แล้วคืนภายในหนึ่งปี [161] ผู้เขียนเห็นว่านี่คือการเปลี่ยน "ความเชื่อเรื่องโชค" ให้เป็นวินัยการคืนเงินและการช่วยเหลือกันในชุมชน (รายละเอียดในหัวข้อที่ 6)

ตารางสรุปกุศโลบาย

กุศโลบาย	สอนอะไร	ที่มา
报本反始 / 教民美报	รู้คุณแผ่นดิน ตอบแทนผู้ให้	《礼记·郊特牲》《风俗通义》 [102][99]
有土斯有财 ← 有德此有人	คุณธรรมมาก่อนทรัพย์	《大学》ชื่อ 福德 [115][114]
ขุนนางภาษีผู้ซื่อตรง	ซื่อสัตย์ในเรื่องเงิน	ตำนาน 张福德 [59]
เทพที่เห็นดีชั่วทั้งหมู่บ้าน	ทำดีแม้ไม่มีใครเห็น	คำกลอนกุ้ยโจวและหนิงโป [156][45]
ลุงปู่ / มีใจก็พอ	ความเรียบง่าย ไม่ฟุ่มเฟือย	[8][66]
เคารพเจ้าของที่เดิม	ถ่อมตน ให้เกียรติคนที่อยู่มาก่อน	ถาวร, 唐番, เสิ่นเยว์ [1][9][118]
ทะเบียนชีวิต / 报地头	เป็นส่วนหนึ่งของถิ่น ความไม่เที่ยง	[8][61]
ไม่ฝืนธรรมชาติ	ยอมรับความตาย ต้องขยันเอง	ยายเจ้าที่ เมิ่งเจียงหนี่ [64][120]
ผีมีที่อยู่ไม่ทำร้าย	สบายใจเมื่อย้ายบ้าน	เจี่ยงจื่อเหวิน [109]
牙祭 / 尾牙	แบ่งปันกับลูกจ้าง ปิดบัญชีปลายปี	[12][123]
ต้นไม้แป๊ะกง	รักษาป่าชุมชน	[158][159]
เสมียนส่งเรื่อง	ความประพฤติสำคัญกว่าเครื่องเซ่น	[160][121]
ยืมแล้วคืน	วินัยทางการเงิน ช่วยเหลือกัน	จื่อหนานกง [161]

---

6. หลักคำสอนและพิธีกรรมของศาสนาเต๋า

ศาสนาเต๋ารับเทพที่ดินเข้าไปจัดระบบไว้นานแล้ว แต่ต้องแยกให้ออกระหว่าง (1) ตำราและพิธีของนักพรตเต๋า (2) คัมภีร์ของศาสนาชาวบ้านที่ยืมโครงเต๋า และ (3) ธรรมเนียมทำเองที่เว็บฮวงจุ้ยหรือร้านค้าเผยแพร่ หัวข้อนี้ติดป้ายไว้ทุกจุดว่าข้อมูลมาจากชั้นไหน

เจ้าที่ในระบบราชการสวรรค์

ในคติจีนที่เต๋ารับเข้ามาจัดระบบ โลกวิญญาณถูกจินตนาการเป็นระบบราชการซ้อนกับระบบราชการของมนุษย์ เทพเจ้าที่อยู่ชั้นล่างสุดของสายบังคับบัญชาส่วนท้องถิ่น มีหน้าที่หลักห้าอย่าง [162] (แหล่งเดียว แต่สอดคล้องกับงานวิชาการทั่วไป)

1. คุ้มครองความสงบของเขตที่ดูแล
2. ให้โชคลาภ
3. ขับสิ่งอัปมงคล
4. จดบันทึกความดีความชั่วของคนในเขต
5. รายงานขึ้นไปตามลำดับขั้น

แหล่งเดียวกันระบุลำดับการรายงานว่า เจ้าที่ระดับครัวเรือนรายงานเจ้าที่ระดับหมู่บ้าน ต่อไปถึงเจ้าที่ระดับอำเภอ แล้วถึง 城隍 (แต้จิ๋ว เซี้ยอึ้ง / จีนกลาง เฉิงหวง — เทพผู้พิทักษ์เมือง) ประจำอำเภอ และ ข้ามขั้นไม่ได้ [162] เว็บถามตอบจีนเปรียบเทพเมืองว่าเป็น "นายอำเภอของโลกวิญญาณ" ที่ดูแลด้านยมโลกของเมือง ขณะที่เจ้าที่ดูแลผืนดินในโลกมนุษย์ [163] ชื่อแต้จิ๋ว "เซี้ยอึ้ง" ใช้ตามชื่อศาลเจ้าเซี้ยอึ้งกง (เจ้าพ่อหลักเมือง) ย่านสำเพ็ง และงานวิจัยไทยที่ถอดเสียง 城隍公 ว่า Sia Ung Gong [282][266] รูปนี้ตรงกับพจนานุกรม mogher ซึ่งให้ 城 = sian5 ทุกสำเนียงรวมเท่งไฮ้ และ 隍 มีเสียงพูด ng5 เสียงเดียวกับ 黄 ที่เว็บนี้เขียนว่า "อึ้ง" [3]

ชั้น	เทพ	เทียบระบบมนุษย์	หน้าที่ที่เกี่ยวกับเรื่องนี้
สูงสุด	玉皇大帝 (เง็กเซียนฮ่องเต้)	จักรพรรดิ	อนุมัติการอัญเชิญเทพลงประทับ ในพิธีอัญเชิญเจ้าที่ที่เซียงอันต้องจุดธูปขออนุญาตก่อน [164]
ยมโลก	东岳大帝 酆都大帝	ข้าหลวงใหญ่	รับรายงานบาปบุญ (ควรตรวจ) [162]
เมือง	城隍	นายอำเภอหรือเจ้าเมือง	รับรายงานจากเจ้าที่ ดูแลวิญญาณในเขตเมือง [163][162]
ตำบล หมู่บ้าน ถนน	土地公 = 福德正神, แป๊ะกง	กำนันหรือผู้ใหญ่บ้าน	คุ้มครองหมู่บ้าน จดความประพฤติ [162][49]
บ้านเรือน	地主 ตี่จู้เอี๊ยะ	"เจ้าของที่" หรือผู้ดูแลอาคาร	คุ้มครองที่ดินของบ้าน รับทรัพย์ทางประตู [16][4]
บ้านเรือน (ไต้หวัน)	地基主	ผู้ช่วยของเจ้าที่	วิญญาณประจำฐานบ้าน [165][75][166]
บ้านเรือน	灶君 / 司命公 (แต้จิ๋ว ซีเหมี่ยกง / จีนกลาง ซือมิ่งกง — เทพเตาไฟ)	ผู้ตรวจประจำครัวเรือน	ขึ้นสวรรค์ไปรายงานความประพฤติปลายปี [145][148]

สื่อไต้หวันอธิบายภาพนี้ไว้เข้าใจง่ายว่า 土地公 เหมือน "ผู้ใหญ่บ้าน" (里长) ส่วน 地基主 เหมือน "เจ้าของที่" ที่ดูแลแค่ที่ดินแปลงเดียว [166] เอกสารสายไต้หวันสรุปพัฒนาการว่า เทพดินสืบมาจากเทพประจำศาลดินโบราณ เมื่อคติเทพเมืองรุ่งเรืองในสมัยถัง เขตปกครองของเจ้าที่ก็หดเล็กลงจนกลายเป็นผู้ใต้บังคับบัญชาของเทพเมือง และถึงสมัยหมิงศาลเจ้าที่ก็มีทั่วทุกหมู่บ้าน [113]

คัมภีร์ บทสรรเสริญ และมนต์ที่เกี่ยวกับเจ้าที่

ไม่มี "คัมภีร์เจ้าที่" ในเต๋าจ้างฉบับหลวง ผู้ค้นคว้าตรวจสารบัญ《正统道藏》ผ่านผลค้นหาแล้วไม่พบคัมภีร์ชื่อ《土地经》 และรายงาน deep research ก็ไม่พบตัวบทเช่นกัน (ควรตรวจกับดัชนีเต๋าจ้างอีกครั้ง) สิ่งที่ชาวบ้านเรียกว่าคัมภีร์เจ้าที่ในทางปฏิบัติคือ《福德正神真经》ฉบับต่าง ๆ ซึ่งเป็นคัมภีร์ของศาสนาชาวบ้านหรือสำนักเขียนทรง (鸾堂) ในไต้หวันและหมิ่นหนาน ภาษาเป็นกลอนชาวบ้าน ไม่ใช่คัมภีร์โบราณในเต๋าจ้าง [167][121] มีอีกฉบับหนึ่งชื่อ《福德正神金经》ซึ่งสำนวนต่างกัน แสดงว่ามีหลายสำนักแต่งขึ้นเอง [168]

ตัวบท《福德正神真经》ที่ผู้ค้นคว้าถอดจากเอกสารของสำนักวัฒนธรรมนครไถจง [121]

ต้นฉบับ (ตัวเต็มตามแหล่ง)	ความหมาย
吾是三皇五帝后土之臣。本境真君。	เราคือขุนนางของสามราชาห้าจักรพรรดิและพระแม่ธรณี (后土) เป็นเจ้าผู้ครองเขตนี้
有人問我名何姓。凡是共工氏之子。炎帝子孫句龍	ถ้าใครถามนามแซ่ของเรา เราคือบุตรของ 共工氏 ลูกหลานของ 炎帝 นามว่า 句龙 (สะท้อนตำนานใน《左传》)
鑒察人間善惡。直轄各處土治。	ตรวจดูความดีความชั่วของมนุษย์ ปกครองที่ดินทุกแห่งโดยตรง
每月初二並十六。虔誠來奉敬。	ทุกวันขึ้น 2 ค่ำ และ 16 ค่ำ จงมาบูชาด้วยใจศรัทธา
八月十五神壽誕 … 二月初二日是加昇。封為福德正神。	15 ค่ำ เดือน 8 คือวันเกิด … 2 ค่ำ เดือน 2 คือวันได้เลื่อนยศเป็น 福德正神
若是不敬吾福德。妖魅交纏禍不輕。	หากไม่เคารพเรา ผีร้ายจะพันพัว ภัยไม่เบา (สำนวนขู่แบบคัมภีร์ชาวบ้าน)

เอกสารเดียวกันเปิดคัมภีร์ด้วยมนต์มาตรฐานชุด "淨心神咒 … 安土地神咒 … 淨天地神咒" แล้วจึงเข้าตัวคัมภีร์ [167] แสดงว่าคัมภีร์ชาวบ้านยืมโครงพิธีจากเต๋าสายหลักมาใช้

宝诰 บทสรรเสริญพระนาม (แต้จิ๋ว โป้เก่า / จีนกลาง เป่าเก้า — บทสรรเสริญพระนามเทพ) ขึ้นต้นด้วย "志心皈命礼" (น้อมใจคารวะ) แล้วไล่พระคุณและพระนามเทพ ใช้สวดก่อนคัมภีร์หรือเวลาบูชา ฉบับที่แพร่หลายในจีนแผ่นดินใหญ่และเว็บเต๋ามีใจความดังนี้ [160]

ต้นฉบับ	ความหมาย
志心皈命礼	น้อมใจคารวะ
一方土穀 万姓福神	เทพแห่งดินและธัญญาหารของถิ่นหนึ่ง เทพแห่งบุญของประชาราษฎร์
镇一方而黎庶仰瞻	สถิตคุ้มถิ่น ราษฎรแหงนมองด้วยศรัทธา
司职功曹 掌传而丹忱上达	รับหน้าที่ 功曹 (เสมียนส่งหนังสือ) นำความในใจของมนุษย์ขึ้นไปถึงเบื้องบน
善恶昭彰而回应 … 功过纠察以分明	ความดีความชั่วแจ่มแจ้งย่อมตอบสนอง … ตรวจบุญบาปอย่างชัดเจน
大忠大孝 至显至灵 护国佑民	ภักดีกตัญญูยิ่ง ศักดิ์สิทธิ์ยิ่ง ปกป้องบ้านเมืองและราษฎร
太上加封 土穀尊神 玉帝敕奉 主坛镇宫 土地明王 福德正神	ไท่ซ่างเพิ่มยศเป็นเทพผู้ทรงเกียรติแห่งดินและธัญญาหาร เง็กเซียนมีราชโองการให้เป็นผู้ครองแท่นพิทักษ์วัง … 福德正神

ประโยค "司职功曹 掌传而丹忱上达" คือหัวใจเชิงเทววิทยา เจ้าที่ไม่ได้ "ประทานพร" เองเป็นหลัก แต่เป็น ผู้ส่งเรื่อง จากมนุษย์ขึ้นสู่ระบบราชการสวรรค์ [160]

安土地神咒 มนต์สงบเจ้าที่ มนต์บทนี้อยู่ในชุด "八大神咒" ที่สวดในพิธีเช้าเย็น (早晚功课) ทั้งสายเฉวียนเจิน (全真) และสายเจิ้งอี (正一) ตามฉบับเทียนซือฝู่ภูเขาหลงหู่ [169] เป็นบทสวดสาธารณะในหนังสือสวดของวัดเต๋า ไม่ใช่คาถาไสย

ต้นฉบับ	ความหมาย
元始安镇 普告万灵	ด้วยอำนาจปฐมเทพ (元始) จงสงบตั้งมั่น ประกาศแก่วิญญาณทั้งปวง
岳渎真官 土地祇灵	ทั้งขุนนางแท้แห่งขุนเขาแม่น้ำ และเทพวิญญาณแห่งดิน
左社右稷 不得妄惊	ศาลดินซ้าย ศาลธัญญาหารขวา อย่าได้ตื่นตระหนก
回向正道 内外澄清	หันสู่ทางธรรม ภายในภายนอกใสสะอาด
各安方位 备守坛庭	ต่างจงอยู่ประจำทิศของตน เฝ้ารักษาลานพิธี
太上有命 搜捕邪精	ไท่ซ่างมีบัญชา ให้ค้นจับภูตผีร้าย

ข้อที่ควรสังเกตคือ ในเต๋าสายหลักเจ้าที่เป็น ผู้รักษาลานพิธี (备守坛庭) ที่นักพรต "สั่ง" ให้อยู่ประจำที่ ไม่ใช่เทพที่นักพรตกราบขอพรเหมือนชาวบ้าน แหล่งหนึ่งหมายเหตุว่าฆราวาสที่สวดในบ้านให้เปลี่ยนคำว่า "坛庭" (ลานพิธี) เป็น "家庭" (บ้าน) (แหล่งเดียว) [169] ทางภาคเหนือของจีนก็มีมนต์ "安土神咒" อีกสำนวนหนึ่งที่สวดหลังฝังศพ ขึ้นต้นว่า "祝祝皇皇 安正土神" แสดงว่ามนต์สงบเทพดินมีหลายสำนวนตามท้องถิ่น [122]

พิธีอัญเชิญเจ้าที่ (安土地 / 安地主)

แบบหมิ่นหนาน: กรณีเขตเซียงอัน เซี่ยเหมิน ข้อมูลมาจากเว็บรัฐบาลเขตเซียงอัน (ระดับหน่วยงานรัฐ ผู้ค้นคว้าอ่านผ่าน deep research) [164]

ขั้น	รายละเอียด
1. เชิญรูป	ใส่กล่องหรือตะกร้า คลุมผ้าแดง ห้ามโดนแสง เพราะเกรงว่า "พลังเทพจะรั่ว"
2. ของเซ่น	ผลไม้ ขนมถ้วยฟู (发糕) ขนมทอด (炸枣) บัวลอย
3. ผู้ทำพิธี	ต้องเชิญผู้ชำนาญ ไม่ทำเอง
4. ลำดับพิธี	แต้มตา (点眼) → ตั้งกระถางธูปเทียนกง → จุดธูปขออนุญาตเง็กเซียน → อัญเชิญเทพทั้งปวงมารับรู้ → เสี่ยงไม้ปวยเพื่อยืนยันว่าเทพเข้าสถิตแล้ว
5. ข้อห้ามหลังพิธี	ภายในหนึ่งเดือนห้ามจัดงานมงคลซ้อน เช่น แต่งงาน วันเกิดเด็ก ขึ้นบ้านใหม่ และห้ามรับของขวัญ เพื่อไม่ให้ "มงคลชนมงคล"

ภาษาหมิ่นหนานท้องถิ่นเซียงอันเรียกเทพองค์นี้ว่า "讨利公" (แหล่งเดียว) [164]

แบบกวางตุ้งและโพ้นทะเล: ป้ายบนพื้น ธรรมเนียมนี้ไม่มีรูปปั้น ใช้ป้ายไม้หรือป้ายกระเบื้องเขียน 五方五土龙神 / 前后地主财神 ตั้งบนพื้น [170][4] เว็บฮวงจุ้ยเชิงพาณิชย์ให้ขั้นตอนไว้ว่า เลือกวันดี เตรียมป้ายและกระถางธูปเซรามิก จุดตะเกียงเทพก่อน แล้วจุดธูปสามดอก "ต้อนรับตี่จู้เข้าที่" เมื่อธูปไหม้ไปพักหนึ่งหรือถึงรอบที่สามจึงจุดเทียนแดง ถวายกระดาษเงินกระดาษทองแล้วเผา จากนั้นเก็บของเซ่น และไหว้ทุกวันที่ 1 และ 15 หรือ 2 และ 16 (สายมู เชิงพาณิชย์) [170] ขั้นตอนนี้เป็นแบบ "ทำเองได้" ของสายพาณิชย์ ไม่ใช่พิธีของนักพรต จึงควรเข้าใจว่าเป็นธรรมเนียมชาวบ้าน ไม่ใช่ตำราเต๋า

ย้ายบ้านแล้วป้ายตี่จู้ไปไหน เว็บจีนเดียวกันเตือนว่าป้ายตี่จู้เป็นเทพที่ต้องพาไปด้วยเมื่อย้ายบ้าน ถ้าเจ้าของเดิมทิ้งไว้ ให้ติดต่อเจ้าของเดิมมาเชิญไป ถ้าเขาไม่เอา ผู้อยู่ใหม่จึงจัดการได้ (สายมู) [170] ที่ไต้หวันมีคำถามคล้ายกันจากครอบครัวที่เปลี่ยนศาสนา คำแนะนำคือเชิญรูปเจ้าที่ไปฝากวัดใหญ่ เช่น ศาลเจ้าที่เชอเฉิงฝูอันกง ซึ่งรับดูแลรูปเจ้าที่จำนวนมาก (เว็บถามตอบ) [171] รายละเอียดแบบไทยอยู่ในหัวข้อที่ 9

开光: เบิกเนตร "เปิดแสง"

开光 (แต้จิ๋ว คุยกึง / จีนกลาง ไคกวง — เบิกเนตร) คือพิธีให้เทพที่อัญเชิญ "เข้าสถิต" ในรูปเคารพ ตามสารานุกรมออนไลน์และเว็บรวบรวมพิธี ต้องเชิญนักพรตชั้นสูงผู้นำพิธี (高功法师) เลือกวันฤกษ์ พิธีแบบเต็มมีพิธีย่อยราวสิบสองขั้น ได้แก่ ชำระลานพิธี เชิญเทพ ออกคำสั่ง ออกอาญาสิทธิ์ เดินดาวเหนือเจ็ดดวง ยันต์แปดทิศ อัญเชิญเทพเข้าสถิต จุ่มพู่กัน ส่องกระจก ใช้เลือดหงอนไก่ตามธรรมเนียมบางสาย เปิดแสงที่ตา หู ปาก และปัดไม้แส้ปิดพิธี อุปกรณ์ที่กล่าวถึงมีน้ำ ดอกไม้ เชิงเทียน กระถางธูป กระจกทองแดง กระบี่ กระดิ่ง กลอง และเหรียญทองแดง (แหล่งรอง ชื่อพิธีย่อยยังต้องตรวจกับอักษรจีน) [172][173]

สำหรับศาลตี่จู้แบบป้ายบนพื้น โดยทั่วไปไม่มีพิธีเปิดแสงเต็มรูปแบบเพราะไม่มีรูปปั้น ชาวบ้านใช้การจุดธูปเชิญแทน ส่วนเจ้าที่หน้าประตูแบบกวางตุ้งใช้ใบส้มโอหรือกระดาษ 溪钱 เช็ดป้ายเป็นการเบิกเนตรแบบง่าย [22] ร้านขายศาลในไทยทำพิธีเบิกเนตรป้ายด้วยหรือไม่ ผู้ค้นคว้ายังไม่พบข้อมูล (รอตรวจ)

动土 และ 谢土: ขออนุญาตก่อนสร้าง ขอบคุณหลังสร้างเสร็จ

ตรรกะของพิธี สารานุกรมไต้หวัน《臺灣大百科全書》ตามที่สำนักการศึกษาไถจงอ้างไว้ อธิบายว่า 谢土 (แต้จิ๋ว เสี่ยโท่ว / จีนกลาง เซี่ยถู่ — พิธีขอบคุณแผ่นดิน) เป็น พิธีเต๋า ที่ชาวฮั่นในไต้หวันทำเมื่อสร้างวัด ศาลบรรพชน บ้าน หรือสุสานเสร็จ เพื่อ "ส่งเทพร้ายของดิน" [174] เบื้องหลังคือโลกทัศน์ว่าผืนดินมีระเบียบคงที่ของหยินหยางห้าธาตุ มีเทพผู้ดูแลซึ่งแทนด้วยมังกรเทพ (龙神) และเทพร้ายซึ่งแทนด้วยเสือขาว (白虎) การก่อสร้างคือการรบกวนระเบียบนี้ เมื่อเสร็จงานจึงต้องทำพิธีเพื่อ (1) สำนึกผิดและขอบคุณเทพดิน (2) เชิญเทพกลับที่ (3) ส่งเทพร้ายออกไป และ (4) เรียกพรเข้ามา [174]

ตำราพิธีขอบคุณแผ่นดินห้าทิศ (五方谢土科仪) อธิบายด้วยสำนวนว่า "起造宅舍，惊动龙神，屋宇鸣唤，地华土裂" คือ สร้างบ้านเรือนทำให้มังกรเทพตื่นตกใจ บ้านส่งเสียงลั่น ดินแตกระแหง ทางแก้คือ "禳谢所犯神煞，悉皆隐藏，远送四方" คือทำพิธีขอขมาเทพและพลังร้ายที่ล่วงเกิน ให้หลบซ่อน ส่งไปไกลสี่ทิศ แล้วผลที่หวังคือ "土府相生，阴阳和合 … 龙神匡赞，百福咸臻" คือ เมื่อกรมดินเกื้อกูลกัน หยินหยางกลมกลืน มังกรเทพช่วยค้ำ พรร้อยประการย่อมมาถึง (แหล่งเดียว หน้าเต็มเปิดไม่ได้) [175] ตำราเดียวกันแยก 安宅 (สงบบ้าน เน้นอธิษฐานต่อเทพ) ออกจาก 镇宅 (ข่มบ้าน ใช้เวทข่มพลังร้ายโดยตรง) ซึ่งเป็นการแบ่งที่มีประโยชน์ในการแยกพิธีเต๋าออกจากไสยพื้นบ้าน

เทพมังกรห้าทิศ ต้นที่มาของ 五方五土龙神 ในพิธี 安龙谢土 (แต้จิ๋ว อังเล้งเสี่ยโท่ว / จีนกลาง อันหลงเซี่ยถู่ — ตั้งมังกรดินคืนที่และขอบคุณแผ่นดิน) มีการอัญเชิญเทพมังกรห้าทิศ ซึ่งสองแหล่งให้พระนามตรงกันคำต่อคำ [32][33]

ทิศ	พระนาม	สีและธาตุ
ตะวันออก	东方青帝九气青龙神君	เขียว ไม้
ใต้	南方赤帝三气赤龙神君	แดง ไฟ
ตะวันตก	西方白帝七气白龙神君	ขาว โลหะ
เหนือ	北方黑帝五气黑龙神君	ดำ น้ำ
กลาง	中央黄帝一气黄龙神君	เหลือง ดิน

ผู้ค้นคว้า D3 ตีความว่า ตี่จู้เอี๊ยะในบ้านคือ "ตัวแทนถาวร" ของเทพดินห้าทิศที่ถูกรบกวนตอนสร้างบ้าน จึงตั้งไว้บูชาประจำแทนการทำพิธีครั้งเดียวแล้วจบ (การตีความ) นี่คือคำอธิบายที่ดีที่สุดเท่าที่พบว่าทำไมป้ายตี่จู้จึงเขียน 五方五土龙神

กรณีหมู่บ้านในอำเภอลู่ฟง บทความภาพข่าวปี 2018 บันทึกพิธีขอบคุณแผ่นดินหลังปรับปรุงหมู่บ้านไว้ละเอียด (แหล่งเดียว มีภาพถ่ายประกอบ) [32]

1. ก่อนเริ่มงาน ทำ "动土大典" (พิธีเปิดหน้างาน) บอกเทพมังกรห้าทิศและบริวารกรมดินให้หลีกออกชั่วคราว คนงานจะได้ไม่ล่วงเกินโดยไม่ตั้งใจ
2. หลังเสร็จงาน ทำพิธีถวายฎีกากระดาษเหลือง (黄表) ขอบคุณและเชิญเทพดินทั้งปวง พร้อม โปรดดวงวิญญาณไร้ญาติ (普渡孤幽) ไปพร้อมกัน
3. การจัดลานพิธี ติดกระดาษเหลืองที่ผนังซ้ายของโถง แปะแถบสีห้าทิศ ติดรูปตัดกระดาษกรรไกร ไม้บรรทัด และแท่นกระจก
4. โปรยข้าวสารและเหรียญห้าทิศ พร้อมคำมงคล เช่น "一散东方甲乙木，代代子孙食皇禄" (โปรยทิศตะวันออก ธาตุไม้ ลูกหลานทุกรุ่นได้กินเบี้ยหวัดหลวง) และ "五散中央戊己土，代代子孙寿比彭祖" (โปรยตรงกลาง ธาตุดิน ลูกหลานอายุยืนเท่าเผิงจู่)
5. ของที่เจ้าภาพเตรียม ดินห้าทิศ หินห้าสี น้ำห้าทิศ ชาด ถ่านไม้ ด้ายห้าสี ผ้าห้าสี ธัญพืชห้าอย่าง เข็มใหม่เจ็ดเล่ม และผ้าแดง
6. ผู้ประกอบพิธี คือหมอพิธีฮวงจุ้ย (风水法师 หรือ 师公仔) ไม่ใช่นักพรตวัด
7. ความเชื่อพื้นฐาน "ที่ดินทั้งหมดมีเทพดิน 72 องค์ดูแล" จะขุดต้องได้รับอนุญาตก่อน ถ้าไม่ได้ขอไว้ก็ต้องขอบคุณทีหลัง

ข้อแยกพื้นที่ที่สำคัญ อำเภอลู่ฟง (陆丰) อยู่ในเมืองซ่านเหว่ย (汕尾) ในเขตที่เรียกว่า "海陆丰" ซึ่งทางประวัติศาสตร์ขึ้นกับ 惠州府 ไม่ใช่ 潮州府 ภาษาถิ่นเป็นหมิ่นหนานสายฮ่ายลู่ฟง ใกล้แต้จิ๋วแต่ไม่ใช่แต้จิ๋ว แม้บทความต้นทางจะเขียนว่า "ในเขต潮汕ยังรักษาไว้" ก็เป็นการใช้คำแบบหลวม ๆ [32] บทความนี้จึงไม่เรียกพิธีนี้ว่าพิธีแต้จิ๋วแท้ แต่เป็นพิธีในเขตหมิ่นหนานตะวันออกของกวางตุ้งที่อยู่ติดกับแต้จิ๋ว

แบบเล็กในบ้าน ไหว้ด้วยเนื้อสามอย่างแก่เจ้าที่ 地基主 และเทพถิ่น พร้อมบอกกล่าวขอความสงบ ถ้าทำใหญ่จะต่อด้วยการขอบคุณฟ้า (谢天) ตั้งแท่นเทียนกง (สายมู) [176] ส่วนในแต้จิ๋ว แหล่งท้องถิ่นเล่าว่าก่อนลงมือสร้างบ้านจะตั้งศาลชั่วคราวไหว้ "伯爷" แล้วทำพิธีบนบาน (许土) ตอนบ้านเสร็จจึงทำพิธีขอบคุณแผ่นดิน [69] และเมื่อขึ้นบ้านใหม่ ซ่อมบ้าน หรือขุดดิน ไม่ว่างานใหญ่เล็ก ต้องตั้งป้ายตี่จู้และไหว้ทั้งก่อนเริ่มและหลังเสร็จ [70]

ธรรมเนียมไทยก็มีภาพคู่ขนาน ผู้รับเหมาในไทยมักตั้งศาลเจ้าที่ชั่วคราวในไซต์ก่อสร้างก่อนลงเสาเข็ม ตามที่ภาพข้างล่างบันทึกไว้

ข้อห้ามการขุดดิน (动土) [177][178][32]

หลัก	รายละเอียด
ต้องเลือกวัน	ตำราเลือกฤกษ์ไต้หวันจัดการขุดดินของบ้าน (动土) และของฮวงซุ้ย (破土) เป็นงานที่ต้องดูวัน
ทิศสามซัด (三煞)	"三煞方位不可坐、不可先动土" คือห้ามหันหลังพิงและห้ามเริ่มขุดในทิศสามซัด แต่ตำราว่ามีทางแก้
ทิศไท่ส่วย (太岁)	ตำราเดียวกันว่าขุดดินชนไท่ส่วยไม่มีทางแก้ จึงห้ามเด็ดขาด (แหล่งเดียว)
ต้องบอกกล่าวก่อน	ทำพิธีเปิดหน้างานให้เทพดินหลีกไป
ต้องขอบคุณหลังเสร็จ	ทำพิธีขอบคุณแผ่นดิน
ความเก่าแก่ของข้อห้าม	《日书》ในไม้ไผ่สมัยฉินจากสุยหู่ตี้ (睡虎地秦简) มีบท〈土忌〉ว่าด้วยวันห้ามขุดดินตามหลักห้าธาตุ งานวิชาการของสถาบันประวัติศาสตร์และภาษา (史语所) อธิบายว่าเป็นรากของข้อห้ามเรื่องขุดดิน

ชาวบ้านจีนยังมีความเชื่อเรื่อง "犯土" (ชนดิน) ว่าถ้าขุดดิน ตอกตะปู หรือย้ายของหนักผิดวันผิดทิศ คนในบ้าน โดยเฉพาะเด็ก หญิงมีครรภ์ และคนป่วย จะไม่สบาย แล้วหมอพิธีจะทำพิธีถอยพลังร้ายของดิน [179] ผู้ค้นคว้าค้นหาอาการและวิธีแก้แบบละเอียดแล้ว ไม่พบแหล่งที่น่าเชื่อถือ บทความนี้จึงไม่ใส่รายการอาการ เพราะรายการแบบนี้มักถูกใช้ขู่ให้จ่ายค่าพิธี

入宅: พิธีขึ้นบ้านใหม่

เอกสารพิธีขึ้นบ้านใหม่ (进宅仪式) ของจีนภาคใต้เขตหมิ่นและกวางตุ้ง ให้ลำดับไว้ดังนี้ (เอกสารอัปโหลด) [180]

1. ทำความสะอาดบ้าน ปิดไฟ ปิดประตู ติดยันต์ "开门大吉"
2. จัดลำดับคนเข้าบ้าน ทุกคนถือของมงคล ชิ้นสำคัญคือ "斗火" (ถังไฟ) ใส่ข้าวสาร ถั่วลิสง ถั่วเหลือง ตะเกียง เงิน กระจก กรรไกรปักบนข้าว ลูกคิด น้ำตาลแผ่น และไม้บรรทัด
3. อาจารย์พิธียืนซ้ายประตู ประกาศวันเวลาและที่ตั้งบ้าน แล้วขานชื่อ "贵人" (เทพผู้อุปถัมภ์) ทีละองค์ เช่น 太阳太阴贵人 天德月德贵人 福禄寿星贵人 ผู้ร่วมพิธีขานรับว่า "ถึงแล้ว"
4. อาจารย์กล่าว "天门开，地门开，吉宅大门开" (ประตูฟ้าเปิด ประตูดินเปิด ประตูบ้านมงคลเปิด) แล้วผลักประตู
5. ติดยันต์กลางบ้าน เจ้าบ้านนั่งกลางบ้าน กินข้าวคลุกน้ำตาลเล็กน้อย ตรวจตะเกียงและยันต์ให้ครบ

ในไต้หวัน การย้ายเข้าบ้านใหม่มักไหว้ 地基主 ด้วย [75] ส่วนบริษัทขนย้ายบ้านในกว่างโจวแนะนำให้ตั้งที่ไหว้เจ้าที่ชั่วคราวในจุดที่ไม่ตรงประตูใหญ่ก่อนย้ายของเข้า (เชิงพาณิชย์) [181]

补运 และ 祭解: ปะดวง แก้เคราะห์

补运 (แต้จิ๋ว โป้วอุ่ง / จีนกลาง ปู่ยวิ่น — ปะดวงที่พร่อง) และ 祭解 (แต้จิ๋ว จี่โก้ย / จีนกลาง จี้เจี่ย — พิธีแก้เคราะห์) เป็นพิธีที่วัดใหญ่ในไต้หวันให้บริการ ลำดับทั่วไปตามเว็บดูดวงไต้หวัน คือ เชิญเทพ เรียกดาวร้ายที่ติดตัวผู้รับพิธี เปิดแสงหุ่นตัวแทน (替身) ย้ายเคราะห์ลงหุ่น ถวายของปลอบดาวร้าย ตัดสายสัมพันธ์ เสี่ยงไม้ปวยถามว่าดาวร้ายยอมไปหรือยัง แล้วเผาหุ่นกับกระดาษ (สายมู สรุปเพื่ออธิบาย ไม่ใช่คู่มือ) [182] ของประกอบที่พบบ่อยคือลำไยแห้งทั้งเปลือก แกะเปลือกแล้วกินเนื้อ หมายถึง "จักจั่นลอกคราบ" หลุดจากเคราะห์ [182] ตัวอย่างที่ศาลเทพเมืองระดับมณฑลในไทเป ผู้ใช้บันทึกว่าค่าพิธีคนละ 550 เหรียญไต้หวัน ต้องนำเสื้อที่เคยใส่ไปด้วย นักพรตสวด เสี่ยงไม้ปวยยืนยันทุกใบฎีกา แล้วประทับตราบนเสื้อ (ประสบการณ์รายบุคคล) [183]

เจ้าที่อยู่ตรงไหนในพิธีแก้เคราะห์ ฎีกาส่งคืนหุ่นตัวแทนทางภาคเหนือของจีนมีประโยค "拜请此方山神、土地、城隍打开善便之门" คือ ขอเชิญเทพภูเขา เทพดิน และเทพเมืองแห่งถิ่นนี้ ช่วยเปิดประตูแห่งความสะดวก [184] เจ้าที่และเทพเมืองจึงถูกเรียกในฐานะ "เจ้าหน้าที่ท้องที่" ที่ต้องเปิดทางให้ฎีกาส่งถึงเบื้องบน ตรงกับบทบาทเสมียนส่งเรื่องในบทสรรเสริญ

ยืมเงินเจ้าที่: จื่อหนานกง 紫南宫

กรณีที่ใกล้คติ "ขอยืมจากเจ้าที่" ที่สุดในปัจจุบัน คือวัดเจ้าที่ 紫南宫 (แต้จิ๋ว จี๋น้ำเก็ง / จีนกลาง จื่อหนานกง) ตำบลเซอเหลียว อำเภอจู๋ซาน เทศมณฑลหนานโถว ไต้หวัน (สื่อหลายแห่ง รวมถึงสถานีโทรทัศน์สาธารณะ PTS) [161][185]

หัวข้อ	รายละเอียด
ประวัติ	สร้างสมัยเฉียนหลง ค.ศ. 1745 ชื่อเดิม "竹脚崎土地公庙" เปลี่ยนชื่อเป็นจื่อหนานกงเมื่อบูรณะปี 1855
จุดเริ่มของการให้ยืม	ทศวรรษ 1960 ศาลเริ่มให้ชาวเซอเหลียวยืมเงินจากเจ้าที่ไปหมุนยามฉุกเฉิน และเป็นที่รู้จักกว้างราวปี 1977
วิธียืม	ไหว้เทียนกงก่อน แล้วไหว้เจ้าที่ ยายเจ้าที่ และเทพหิน บอกชื่อ ที่อยู่ ความต้องการ แล้วเสี่ยงไม้ปวย ถ้าได้ไม้ปวยถูก (圣筊) จึงยืมได้ ตามข่าวปี 2014 ครั้งแรกยืมได้ 600 เหรียญไต้หวัน
วิธีคืน	คืนภายในหนึ่งปีเป็นการแก้บน ถ้ามีกำไรก็เพิ่มค่าน้ำมันตะเกียง
ขนาด	วัดแจ้ง PTS ว่ามีผู้ยืมและคืนวันละราว 15,000 ครั้ง และปีที่แล้วมีผู้ยืมกว่า 700,000 คน
งานเหล้าฉลองลูกชาย (吃丁酒)	บ้านที่ได้ลูกชายนำไก่ตอนมาไหว้ขอบคุณเจ้าที่วันที่ 15 เดือนอ้าย วันรุ่งขึ้นศาลนำไปทำไก่ผัดน้ำมันงาเลี้ยงทุกคน ปัจจุบันเป็นมรดกวัฒนธรรมของเทศมณฑลหนานโถว

ที่มา: [161][185][186][187]

นี่คือภาพ "เจ้าที่เป็นนายธนาคารของชุมชน" ที่ต่อยอดจากบทบาทเทพทรัพย์ ไม่ใช่ไสยดำ และไม่มีพิธีของนักพรต ใช้แค่การเสี่ยงไม้ปวย [161]

ฮวงจุ้ยของตำแหน่งศาลตามแหล่งจีน

แหล่งจีนที่พูดถึงตำแหน่งศาลตี่จู้ส่วนใหญ่เป็นเว็บฮวงจุ้ยและเว็บถามตอบ จึงควรอ่านเป็นธรรมเนียมนิยม ไม่ใช่กฎตายตัว [16][188][170][189][190]

กฎ	รายละเอียด	ระดับ
หันหน้าออกประตูใหญ่ (当门而立)	ตี่จู้ต้องหันออกประตูเพื่อรับทรัพย์จากสี่ทิศ และเป็นทหารเฝ้าประตูกันสิ่งชั่วร้ายเข้าบ้าน เฉพาะตี่จู้เท่านั้นที่ต้องตั้งตรงประตู เทพอื่นย้ายไปมุมสงบได้	ตรงกัน 3 แหล่ง (เว็บฮวงจุ้ยและถามตอบ)
ตั้งบนพื้น	เพราะตี่จู้ถูกบูชาบนพื้นมาแต่โบราณ จึงตั้งใกล้ชั้นรองเท้าหรือทางเดินได้ ไม่ถือ	ตรงกัน 2 แหล่ง
ตำแหน่งแนะนำ	ตู้เตี้ยในโถงทางเข้า (玄关地柜) หันออกประตูใหญ่ ใช้ตู้เป็นตู้รองเท้าหรือตู้เก็บของได้	ตรงกัน 2 แหล่ง
ห้ามหันเข้าห้องน้ำ	"ไม่ดีอย่างยิ่ง"	แหล่งเดียว
เจ้าที่นอกประตูไม่ใช่ตี่จู้	ป้ายนอกประตูคือ 门口土地财神 ส่วนตี่จู้อยู่ในบ้าน	แหล่งเดียว
ความสูงโต๊ะ (แท่นเทพทั่วไป)	วัดด้วยไม้บรรทัดลู่ปาน (鲁班尺) จากพื้นให้ตกตัวอักษรมงคล	ตำราฮวงจุ้ยอัปโหลด
ระยะว่างหน้าแท่น	ควรมากกว่าความสูงโต๊ะราว 2.5 เท่า	แหล่งเดียว
สิ่งที่ห้ามอยู่หน้าแท่น	เสาไฟฟ้า มุมอาคาร เสา ของแหลม สิ่งขวางสายตา	ตรงกัน 2 แหล่ง
ห้ามอยู่ใต้คาน	แก้ได้ด้วยฝ้าเพดาน	แหล่งเดียว
บันได	ห้ามบันไดพุ่งชนตรง ๆ หรือมีบันไดลอยอยู่ข้างหลัง ถ้ามีผนังปูนกั้นถือว่าไม่เป็นไร	แหล่งเดียว
พระพุทธกับเทพ	ห้ามตั้งรวมกัน โดยเฉพาะห้ามหันหน้าเข้าหากัน	แหล่งเดียว
ข้อยกเว้นของตี่จู้	แหล่งทั่วไปห้ามตั้งแท่นเทพตรงประตูหรือผนังข้างประตูเพราะ "门冲" (ประตูพุ่งชน) แต่ตี่จู้กลับต้องหันออกประตู	ข้อขัดกันที่ต้องอธิบาย

ประเด็นสุดท้ายเป็นจุดที่คนไทยสับสนบ่อยที่สุด คำอธิบายคือ แท่นเทพชั้นสูง (กวนอู กวนอิม บรรพชน) อยู่ด้านในบ้านและหลีกเลี่ยงประตู ส่วน ตี่จู้ เป็น "ยาม" จึงอยู่ปากทางและอยู่บนพื้น [16][189] เว็บถามตอบจีนยังเสริมว่าเมื่ออาคารสูงไม่ให้ตั้งเจ้าที่นอกประตูในทางเดินส่วนกลาง ตี่จู้ในบ้านต้องทำหน้าที่แทนและต้องหันหน้าหาประตูใหญ่ และ "ตำแหน่งนี้ตายตัว ไม่ต้องเปลี่ยนตามดวงประจำปี" [34]

ข้อห้ามทิศตามปีที่แหล่งหนึ่งเขียนไว้ (แหล่งเดียว ใช้กับป้ายเทพและป้ายบรรพชนทั่วไป ไม่ได้ระบุว่าใช้กับตี่จู้) [188]

ปีนักษัตร	ทิศซัดตามแหล่ง	ข้อห้ามตามแหล่ง	หมายเหตุ
ขาล มะเมีย จอ (寅午戌)	ซัดอยู่ทิศเหนือ	อย่าตั้งหันหลังทิศเหนือหน้าทิศใต้	สอดคล้อง
กุน เถาะ มะแม (亥卯未)	ซัดอยู่ทิศตะวันตก	แหล่งเขียนว่าอย่าตั้งหันหลังทิศเหนือ (น่าจะพิมพ์ผิด ตามตรรกะควรเป็นหันหลังทิศตะวันตก)	ควรตรวจกับปฏิทิน 通书
มะเส็ง ระกา ฉลู (巳酉丑)	ซัดอยู่ทิศตะวันออก	อย่าตั้งหันหลังทิศตะวันออกหน้าทิศตะวันตก	สอดคล้อง
วอก ชวด มะโรง (申子辰)	ซัดอยู่ทิศใต้	อย่าตั้งหันหลังทิศใต้หน้าทิศเหนือ	สอดคล้อง

---

7. ไสยพื้นบ้าน ร่างทรง และหมอพิธี (เล่าเพื่อเข้าใจ ไม่ใช่เพื่อทำ)

หัวข้อนี้เขียนแบบพรรณนาเท่านั้น ไม่มีวิธีทำ ไม่มีชื่อยันต์สำหรับใช้งาน และไม่มีคาถาไสย มนต์ที่ยกไว้ในหัวข้อที่ 6 เป็นบทสวดสาธารณะในหนังสือสวดเช้าเย็นของวัดเต๋า ส่วนหัวข้อนี้เล่าเรื่องคนกลุ่มอื่นที่เกี่ยวข้องกับเจ้าที่ เพื่อให้ผู้อ่านแยกออกว่าอะไรคือศาสนา อะไรคือไสยพื้นบ้าน และอะไรคือการหลอกลวง

ใครเป็นใคร: ผู้ประกอบพิธีสี่ประเภท

ประเภท	ชื่อจีน	ลักษณะ	เกี่ยวกับเจ้าที่อย่างไร
นักพรตเต๋า	道士 (จีนกลาง เต้าชื่อ — นักพรต)	ได้รับทะเบียนนักพรต (箓) ทำพิธีตามคัมภีร์ (科仪)	สั่งเจ้าที่ให้รักษาลานพิธี และทำพิธีขอบคุณแผ่นดิน [169][174]
หมอพิธีสายชาวบ้าน	法师 (แต้จิ๋ว หวกไซ / จีนกลาง ฝ่าซือ — หมอพิธี) หรือ 师公 ของสำนักหลวีซาน สามแม่นาง เหมาซาน	เน้นไล่ผีข่มซัด (驱邪押煞) ใช้ยันต์และเครื่องเวท ไต้หวันแบ่งเป็น "หัวแดง" (红头) กับ "หัวดำ" (乌头)	ทำพิธีขอบคุณแผ่นดินระดับหมู่บ้าน พิธีถอยซัด และเชิญเจ้าที่เป็นพยาน [32][191][192]
ร่างทรง	童乩 (แต้จิ๋ว ตั๊งกี / จีนกลาง ถงจี — ร่างทรง) ฮกเกี้ยนออกเสียง tâng-ki	เทพ "ยึดร่าง" แล้วพูดแทน	บางวัดอ้างว่าเจ้าที่ลงประทับ (หลักฐานอ่อน ดูข้างล่าง) [193][194][81]
ผู้แปลคำทรง	桌头 (จีนกลาง จัวโถว — ผู้แปลคำทรง)	ยืนข้างร่างทรง เชิญเทพ และแปล "ภาษาสวรรค์" ที่ฟังไม่ออก จนเกิดสำนวน "一个童乩，一个桌头" (ร่างทรงหนึ่ง ต้องมีผู้แปลหนึ่ง)	— [193][195]

สำนักหลวีซาน (闾山派) ตามสารานุกรมออนไลน์ เกิดราวสมัยถังถึงซ่ง ศูนย์กลางอยู่ที่ฝูเจี้ยน แพร่ถึงกวางตุ้ง เจ้อเจียง ไต้หวัน และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ บูชา 闾山九郎 และ 三奶夫人 และเชื่อว่า "闾山" อยู่ใต้แม่น้ำหมิ่นเจียงซึ่งคนธรรมดามองไม่เห็น (ตำนานและสารานุกรมออนไลน์) [191] บทความในวารสารมหาวิทยาลัยครูฝูเจี้ยนปี 2013 ศึกษาศาลเจ้าของหมอพิธี (师公庙) ที่บูชาหมอพิธีหลวีซานรุ่นก่อนเหมือนเทพ และสรุปว่าประเพณีนี้มี "การไล่ผี" เป็นแกน และ แตกต่างจากศาสนาขงจื๊อ พุทธ และเต๋าอย่างชัดเจน [192] ข้อความนี้สำคัญ เพราะบอกว่านักวิชาการไม่นับ "法教" (ศาสนาสายเวท) ของหลวีซานเป็นเต๋าสายหลักทั้งหมด สารานุกรมออนไลน์อธิบายการแบ่งหัวแดงหัวดำว่าหัวแดงจัดการ "เรื่องข้างบน" หัวดำจัดการ "เรื่องข้างล่าง" [191]

เหมาซาน (茅山) เว็บถามตอบจีนแยกไว้สองสาย คือสายเต๋าสายหลักของสำนักซ่างชิง (上清) บนภูเขาเหมาซานในเจียงซู กับสายเวทชาวบ้านที่แพร่ในเจียงซีและหูหนานหูเป่ย (เว็บถามตอบ) [196] คำว่า "ไสยเหมาซาน" ในภาษาไทยมักหมายถึงสายหลัง ไม่ใช่วัดบนภูเขาเหมาซานจริง

ร่างทรงที่ "เจ้าที่" ลงประทับ

สิ่งที่ยืนยันได้

• ร่างทรงแบ่งเป็น "文乩" (ทรงบุ๋น ร้อง พูด เขียน) กับ "武乩" (ทรงบู๊ ข่มซัด แสดงฤทธิ์) และแบ่งเป็นร่างใหม่ (生童) กับร่างเก่า (熟童) [194]
• ร่างทรงมีต้นกำเนิดในหมิ่นหนาน แล้วแพร่ไปสิงคโปร์และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ตามบทความของหอสมุดแห่งชาติสิงคโปร์ [81]
• เทพที่ร่างทรงสิงคโปร์นิยมทรงคือ ซุนหงอคง กวนอู นาจา และเทพยมโลกคู่ขาวดำ ส่วนไต่แป๊ะกง (เทพที่ดิน) ไม่ปรากฏ ในบทความนั้น [81]

สิ่งที่ยังไม่ยืนยัน ภาพ "เจ้าที่ลงประทับร่างทรงแบบทรงบุ๋น เดินหลังค่อม ถือไม้เท้า พูดช้า" เป็นภาพที่มีคนเล่าในกระทู้ว่าพบในวัดไต้หวันและมาเลเซีย แต่ผู้ค้นคว้าไม่พบงานวิชาการหรือสื่อหลักที่บรรยายไว้ชัด (รอตรวจ) นักคติชนไต้หวัน 林茂贤 (จีนกลาง หลินเม่าเสียน) เตือนว่าคำสั่งของเทพที่ลงประทับตรวจสอบไม่ได้ ใช้เป็นเพียงข้อมูลอ้างอิง [197]

ข้อสรุป ไม่ควรเข้าใจว่า "ตี่จู้เอี๊ยะลงประทับร่างทรง" เป็นเรื่องปกติ เพราะตี่จู้ในบ้านซึ่งเป็นป้ายบนพื้นแทบไม่มีบทบาทร่างทรงเลย ที่มีบ้างคือเจ้าที่ ฮกเต็กเจี่ยซิ้ง หรือไต่แป๊ะกงของวัดชุมชน

ตำราเต๋าว่าอย่างไรเรื่องเทพประทับร่าง สารานุกรมออนไลน์แห่งหนึ่งอ้างตำรา《太上天坛玉格》ว่าเทพเซียนทั้งปวงไม่ประทับร่างมนุษย์ ถ้าอ้างว่าเทพประทับต้องเป็นอสูรนอกทางหรือผีไม่บริสุทธิ์ และว่า "ส่วนมากเป็นพวกเทพดินและเทพเตา" ที่ทำเช่นนี้ แต่ผู้ค้นคว้าเปิดหน้าเว็บนั้นไม่ได้ และค้นต่อก็ไม่พบประโยคนี้ [198] บทความนี้จึง ไม่ยกเป็นคำพูดตรง จนกว่าจะตรวจกับต้นฉบับในเต๋าจ้างหรืองานวิจัยของจางเชาหราน (张超然) เรื่องตำรานี้ [199] ส่วนวลี "正神不附体，附体非正神" (เทพแท้ไม่ประทับร่าง ผู้ประทับร่างไม่ใช่เทพแท้) เป็นคำพังเพยที่แพร่หลาย ผู้ค้นคว้าพบในพอดแคสต์ แต่ไม่ทราบที่มา [200]

บทบาทของเจ้าที่ในพิธีของหมอพิธีชาวบ้าน

จากแหล่งที่ผู้ค้นคว้ารวบรวม เจ้าที่มีบทบาทสี่แบบในพิธีของหมอพิธี [32][160][184][179]

1. เป็นพยานและผู้นำทาง ในพิธีระดับบ้านหรือหมู่บ้าน หมอพิธีจะเชิญ "เจ้าที่ของเขตนั้น" (当境土地) ก่อนเสมอ เพราะเป็นผู้รู้ว่าในเขตมีวิญญาณอะไร ตรงกับบทบาทเสมียนส่งเรื่องในบทสรรเสริญ
2. เป็นผู้รับขอขมา ในพิธีขอบคุณแผ่นดินหรือพิธีถอยซัดของดิน หมอพิธีขอขมาแทนเจ้าของบ้าน
3. อยู่ในตำราเวทเขียนมือ ตลาดหนังสือมือสองในจีนมีตำราเขียนมือสายหลวีซาน เหมาซาน และเหมยซาน ที่รวมหัวข้อพิธีขอบคุณแผ่นดิน ตั้งกองทัพห้าทิศ ตั้งเทพเตา ถอยซัด และขุดดิน ในรายการเดียวกันยังมีหัวข้อประเภท "ทำของใส่คน" ปะปนอยู่ แสดงว่าตำราสายนี้มีทั้งด้านคุ้มครองและด้านทำร้าย ผู้ค้นคว้าไม่ค้นต่อและไม่ใส่รายละเอียดโดยเจตนา [179]
4. อยู่ในตลาดยันต์ออนไลน์ ผู้ค้นคว้าพบกระทู้ในเว็บถามตอบจีนที่โฆษณาขายยันต์ในนามสำนักหลวีซาน พร้อมคำรับรองจากผู้ซื้อ ซึ่งใช้เป็นตัวอย่างการตลาดเท่านั้น

ยันต์ที่เกี่ยวกับดินมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์อยู่ในสารานุกรมหลวงสมัยชิง ซึ่งบันทึกภาพยันต์ที่ใช้ในพิธีขอบคุณแผ่นดินไว้เป็นเอกสาร ภาพข้างล่างนำมาแสดงในฐานะหลักฐานทางประวัติศาสตร์เท่านั้น

ขอยืมที่และเรื่องเล่ากับ 地基主

คติหรือการปฏิบัติ	สาระ	ระดับ
"地基主讨吃" (地基主 มาขอกิน)	ถ้าเด็กร้องไม่หยุด คนในบ้านป่วยบ่อย หรือดวงตก คนเฒ่าคนแก่ไต้หวันมักว่า 地基主 หิว จึงไหว้ด้วยข้าวกล่องหรือน่องไก่	สื่อ คติชาวบ้าน [75]
คำกล่าวตอนไหว้ 地基主	"拜请本家地基主，今天是○○节日，准备饭菜供养，祈求合家平安" (ขอเชิญ 地基主 ของบ้าน วันนี้เทศกาล○○ เตรียมอาหารถวาย ขอให้ครอบครัวสงบสุข) แล้วรอธูปไหม้ครึ่งดอกจึงเผากระดาษ	เอกสารอัปโหลด [201]
ไหว้รวมกับผีไร้ญาติ	บางบ้านไหว้ 地基主 รวมกับผีไร้ญาติ (好兄弟)	เว็บถามตอบ [74]
ที่มาสามแบบ	ผีเจ้าของที่เดิม วิญญาณบรรพชน หรือผู้ช่วยของเจ้าที่	สื่อ [165][75]
"ขอยืมที่" ในความหมายกว้าง	สัญญาซื้อที่ดินจากเทพของคนตาย พิธีขุดดินที่ขอให้เทพหลีกไปชั่วคราว และการยืมเงินเจ้าที่ที่จื่อหนานกง	หลายระดับ [107][32][161]
"ขอทางเจ้าที่" เวลาทำธุระในที่เปลี่ยว	คติที่ทั้งคนจีนและคนไทยพูดถึง	ค้นแล้วไม่พบแหล่งจีนที่น่าเชื่อถือ (รอตรวจ)

ข้อพิพาทกับ "เจ้าที่"

1. เจ้าที่เดิมกับเจ้าของใหม่ คติที่ว่า 地基主 คือวิญญาณเจ้าของที่เดิม เปิดช่องให้ความเชื่อว่าถ้าเจ้าของใหม่ไม่ไหว้ "เจ้าเดิม" ท่านจะไม่พอใจ นี่คือเหตุผลเชิงความเชื่อที่คนไต้หวันไหว้ 地基主 ทันทีที่ย้ายเข้า [165][75]
2. ทิ้งศาลไว้ในบ้านเก่า เว็บฮวงจุ้ยจีนเตือนว่าเจ้าของเดิมที่ไม่เชิญตี่จู้ไปด้วย "จะไม่ดีกับเขาเอง" (สายมู) [170]
3. ขโมยรูปเจ้าที่เพราะ "ถูกเรียก" มีคดีจริงในไต้หวันอย่างน้อยสองคดี ปี 2015 ที่เขตไท่ซานของนิวไทเป ผู้ต้องหาอ้างว่าเจ้าที่ "เรียกให้เชิญกลับไปบูชา" แต่ถูกส่งฟ้องข้อหาลักทรัพย์ ปี 2019 ที่เน่ยหู ไทเป ผู้ต้องหาอ้างว่าฝันเห็นเจ้าที่บอกว่าจะ "ไปเป็นแขกที่บ้าน" และเสี่ยงไม้ปวยได้คำตอบรับแล้ว จึงยกรูปกลับบ้าน แล้วถูกจับ [202] คดีเหล่านี้แสดงว่าความเชื่อเรื่อง "เทพเรียก" ไม่ใช่เหตุยกเว้นความผิดทางกฎหมาย
4. เปลี่ยนศาสนาแล้วจะทำอย่างไรกับรูปเจ้าที่ คำแนะนำในไต้หวันคือเชิญไปฝากวัดใหญ่ [171]
5. ทิศไหว้ 地基主 ที่ขัดกัน ประตูหลังหรือครัว กับประตูหน้าที่หันเข้าบ้าน เป็นตัวอย่างว่าคติชาวบ้านไม่มีมาตรฐานเดียว [201][74]

การต้มตุ๋นรอบ "ซ่อมศาล ย้ายศาล แก้ซัด"

ผู้ค้นคว้าค้นคดีหลอกลวงเรื่องซ่อมศาลโดยตรงแล้ว ไม่พบคดีที่ระบุเรื่องศาลตี่จู้เอี๊ยะโดยเฉพาะ แต่พบคดีในศาลจีนหลายคดีที่ใช้ "แก้ฮวงจุ้ย ไล่ซัด เปิดแสง" เป็นเครื่องมือหลอกเงิน ซึ่งเป็นรูปแบบเดียวกับที่อาจใช้หลอกเรื่องศาล

คดี	รูปแบบ	ผล
ศาลแขวงหลงหัว เซินเจิ้น (พิพากษา 2024)	"ซินแสฮวงจุ้ย" สวมสองบทบาท คือซินแสกับ "เพื่อนผู้มีฤทธิ์" อ้างว่าในบ้านเหยื่อมีผีจิ้งจอกและรังงู เรียกค่าทำพิธีหลายสิบครั้ง เหยื่อรายแรกเสีย 660,154 หยวน รวมห้ารายกว่า 2 ล้านหยวน	จำคุก 13 ปี ปรับ 100,000 หยวน [203]
ศาลแขวงหวงผู่ เซี่ยงไฮ้ (2022)	ตั้งกลุ่ม WeChat ให้คนในกลุ่มรับส่งมุก อ้างว่าเหยื่อมี "孤煞" ต้องทำพิธีครั้งละกว่า 40,000 หยวน เหยื่อ 19 ราย รวมกว่า 6 ล้านหยวน จำเลยยอมรับในศาลว่า "พวกเราที่หลอกด้วยไสยรู้ดีที่สุดว่าจริง ๆ ไม่มีเวทมนตร์"	จำคุก 13 ปี 6 เดือน และ 4 ปี [204]
ศาลอำเภอเถียนตง กว่างซี (2024)	อ้างว่าเปิดแสง ไล่ผี แก้ซัด ย้ายฮวงซุ้ยได้ทุกอย่าง ขู่ว่าใครไม่ทำ "บ้านไม่สงบ ครอบครัวแตก" รวม 11 ราย 343,000 หยวน	จำคุก 5 ปี [205]
ศาลกลางซินโจว ซานซี (2024)	"ซินแสแก้ดวง" (大师转运)	จำคุก 3 ปี [206]

สัญญาณเตือนที่สังเคราะห์จากคดีข้างต้น (ผู้ค้นคว้าสรุป) [203][204][205]

1. บอกว่าศาลตั้งผิด ศาลแตก หรือ "เจ้าที่โกรธ" แล้ว ขู่ว่าคนในบ้านจะเจ็บป่วยหรือตาย
2. เสนอให้ย้ายศาล เบิกเนตรใหม่ หรือเปลี่ยนป้ายด้วยราคาสูง และ เพิ่มรอบพิธีไปเรื่อย ๆ
3. มี "บุคคลที่สาม" มายืนยันฤทธิ์ หรือชวนเข้ากลุ่มแชตที่มีคนคอยรับลูก
4. เสนอ "ลดราคา" หรือ "ออกเงินให้ก่อน" เมื่อเหยื่อบอกว่าไม่มีเงิน
5. ไม่มีวัดหรือองค์กรสังกัด ไม่มีใบเสร็จ

ข้อเทียบที่ช่วยได้คือ วัดใหญ่ในไต้หวันประกาศค่าพิธีแก้เคราะห์ตายตัว และวัดจื่อหนานกงให้ "ยืม" ไม่ใช่ "เก็บ" [183][161] ข้อแนะนำสำหรับผู้อ่านไทยอยู่ในหัวข้อที่ 9

มุมมองของรัฐจีน

เอกสารของรัฐบาลท้องถิ่นจีนแยกศาสนา (宗教) ออกจากไสยเวทศักดินา (封建迷信) ไว้ดังนี้ [207]

ด้าน	ศาสนา	ไสยเวทศักดินา
สิ่งที่มี	ระบบคำสอน กฎวินัย พิธี การรับเข้า องค์กรที่จดทะเบียนตามกฎหมาย	สืบเอาส่วน "หยาบ" ของศาสนาดึกดำบรรพ์
ตัวอย่าง	—	เรียกวิญญาณ ทำนายฝัน เชิญเทพลงประทับ (请神降仙) ไล่ผีรักษาโรค หมอดู ดูโหงวเฮ้ง น้ำมนต์ยาวิเศษ
ท่าทีรัฐ	คุ้มครอง	"ปราบปรามอย่างเด็ดขาด"
เงื่อนไขเพิ่ม	ต้องแยกความเชื่อพื้นบ้าน (民间信仰) ออกจากไสยเวทศักดินาให้ถูกต้อง

การไหว้เจ้าที่และตี่จู้เอี๊ยะจึงอยู่ในฝั่ง "ความเชื่อพื้นบ้าน" ที่รัฐยอมรับได้ ส่วนร่างทรงและพิธีไล่ผีเรียกเงินเข้าข่ายไสยเวท เว็บเต๋าเชิงพาณิชย์ก็ใช้นิยามเดียวกัน [207][208]

ท่าทีของเต๋าสายหลักต่อแต่ละการปฏิบัติ

การปฏิบัติ	สถานะในเต๋าสายหลัก	หมายเหตุ
บูชาเจ้าที่และตี่จู้ด้วยธูปและของไหว้	ยอมรับ ในฐานะเทพชั้นผู้น้อย	[160][169]
สวดมนต์สงบเจ้าที่และบทสรรเสริญ	ยอมรับ อยู่ในหนังสือสวดของวัด	[169]
พิธีขอบคุณแผ่นดินโดยนักพรต	ยอมรับ เป็นพิธีเต๋า	[175][174]
พิธีขอบคุณแผ่นดินโดยหมอพิธีฮวงจุ้ย	กึ่ง ๆ อยู่ในสาย 法教	[32][192]
เบิกเนตรโดยนักพรตชั้นสูง	ยอมรับ	[172]
ปะดวงและแก้เคราะห์ที่วัดใหญ่	ทำโดยนักพรตจริงในหลายวัด	[183]
ร่างทรงอ้างว่าเจ้าที่ลงประทับ	ไม่ยอมรับ ถ้าข้อความใน《太上天坛玉格》ยืนยันได้	รอตรวจ [198][199]
ยันต์ทำร้ายหรือทำของ	ไม่ยอมรับ ผิดศีลนักพรต	มีในตลาดตำรา [179]
"แก้ศาล" เรียกเงินซ้ำ ๆ	ไม่เกี่ยวกับศาสนา เป็นอาชญากรรม	[203][204][205][206]

ผู้ตอบในกระทู้ฝูเจี้ยนยังชี้ว่าพิธีขอบคุณฟ้า (谢天公) ของหมิ่นหนาน "ไม่ใช่科仪ทางการของเต๋า ใน《道藏》ไม่มีแบบแผนนี้" เป็นการสืบทอดอาจารย์กับศิษย์หรือธรรมเนียมท้องถิ่น (เว็บถามตอบ) [209] ข้อนี้ช่วยอธิบายว่าพิธีชาวบ้านจำนวนมาก "ยืมโครงเต๋า" แต่ไม่ใช่ตำราเต๋า ในทางปฏิบัติ เส้นแบ่งระหว่างนักพรตกับหมอพิธีก็ไม่คม แต่โดยหลักการ "ตำรา" กับ "เวทชาวบ้าน" แยกกัน

---

8. ไหว้เจ้าที่แบบจีนแต่ละท้องถิ่น

ทุกถิ่นในโลกจีนมีความเชื่อเรื่องผู้ปกครองผืนดินระดับล่างสุดที่มีรากจากคติ 社 แต่ชื่อเรียก ตำแหน่ง และวันไหว้ต่างกันมาก [58][96] ผู้ค้นคว้า D4 สังเกตว่าไม่ใช่ทุกถิ่นที่แยกเจ้าที่ชุมชนออกจากเจ้าที่ประจำบ้านชัดเท่ากัน แต้จิ๋วกับฮกเกี้ยนแยกชัดที่สุด กวางตุ้งแยกด้วยตำแหน่ง "นอกประตู" กับ "ในบ้าน" แคะใช้คำว่าแป๊ะกงคลุมทุกระดับ ส่วนจีนเหนือแทบไม่มีเจ้าที่ประจำบ้านในความหมายนี้ เพราะหน้าที่ "เทพประจำบ้าน" ไปอยู่ที่เทพเตาไฟ (ข้อสรุปเชิงเปรียบเทียบของผู้ค้นคว้า)

แต้จิ๋ว (潮汕): ตี่จู้ในบ้าน แป๊ะกงในหมู่บ้าน เหล่าเอี๊ยในเดือนอ้าย

สามชั้นของเจ้าที่ในโลกแต้จิ๋ว [12][8][129][68][210][150][211][212]

ชั้น	ชื่อ	อยู่ที่ไหน	หน้าที่
บ้าน ร้าน โรงงาน	地主爷 ตี่จู้เอี๊ยะ	ใต้หิ้งเทพ หรือมุมสงบของห้องโถง	ดูแลเรื่องใหญ่เล็กในบ้าน คุ้มครองคนในบ้านอย่างเงียบ ๆ
ตรอก หมู่บ้าน ทุ่งนา	伯公 แป๊ะกง หรือ 福德老爷 ศาลเรียก 福德祠 / 福德庙	หัวซอย ปากทาง หัวนา ใต้ต้นไม้ใหญ่	ดูแลความสงบของพื้นที่เล็ก เป็นเจ้าหน้าที่ระดับรากหญ้า
ทั้งหมู่บ้านหรือตำบล	老爷 (แต้จิ๋ว เหล่าเอี๊ย / จีนกลาง เหล่าเหยีย — เทพผู้คุ้มครองหลักของหมู่บ้าน) หรือ 地头老爷 (แต้จิ๋ว ตี่เถ่าเหล่าเอี๊ย / จีนกลาง ตี้โถวเหล่าเหยีย — เทพประจำถิ่น)	ศาลเจ้าใหญ่ประจำหมู่บ้าน	ออกตรวจเขตแดนในพิธีแห่เทพ รับรู้เรื่องใหญ่ของครอบครัว

เทพชั้นบนสุดไม่จำเป็นต้องเป็นเจ้าที่ อาจเป็น 三山国王 双忠圣王 玄天上帝 หรือ 关帝 ตามแต่ละหมู่บ้าน [150] เมื่อบ้านมีเรื่องใหญ่ เช่น แต่งงาน งานศพ ขึ้นบ้านใหม่ เข้าเรียน หรือเดินทางไกล คนแต้จิ๋วจะไหว้ทั้งเทพประจำถิ่นและเทพเตาไฟ 司命公 ส่วนตี่จู้เอี๊ยะไหว้วันขึ้น 1 และ 15 ค่ำร่วมกับเทพเตาไฟ (แหล่งเดียว แต่สอดคล้องกับแหล่งอื่น) [212] บางบ้านวางไฉ่ซิ้งเอี๊ยบนหิ้ง และวางตี่จู้เอี๊ยะไว้ใต้หิ้ง ตำแหน่งของตี่จู้จึง ต่ำ ติดพื้น และอยู่ด้านใน ตรงข้ามกับเทพฟ้าที่อยู่สูง [8] อ่านเรื่องไฉ่ซิ้งเอี๊ยต่อได้ที่บทความไฉ่ซิ้งเอี๊ย เทพเจ้าแห่งทรัพย์

ของไหว้มาตรฐานแต้จิ๋วในวันสำคัญ ตามคำตอบของชาวแต้จิ๋วในเว็บถามตอบ (แหล่งเดียว ระดับประสบการณ์ตรง) [212]

หมวด	รายละเอียด
三牲 (แต้จิ๋ว ซาแซ / จีนกลาง ซานเซิง — ของคาวสามอย่าง)	ฉบับย่อใช้เนื้อสามชนิด เช่น หมูสามชั้น ปลาหมึก ลูกชิ้น ถ้าใช้ปลา ไก่ เป็ด หรือห่าน ต้องใช้ทั้งตัว
ชามเจ (斋碗)	3 หรือ 5 อย่าง เช่น เห็ด น้ำตาล สาหร่าย
ผลไม้	ผลใหญ่ เช่น แอปเปิล สาลี่ ใช้จำนวนคู่ ผลเล็กใส่จาน
อื่น ๆ	ขนมหวาน ธูปเทียน กระดาษเงินกระดาษทอง ซึ่งต่างกันมากในแต่ละถิ่น "ให้ถามผู้เฒ่าในหมู่บ้าน"

คนแต้จิ๋วรุ่นใหม่สรุปว่า "有心就好" (มีใจก็พอ) และช่วงเดือนอ้ายไหว้แทบทุกสองถึงสามวันตั้งแต่สิ้นปีถึงวันที่ 15 [149][129]

แป๊ะกงของแต้จิ๋ว ศาลแป๊ะกงในถิ่นแต้จิ๋วเรียก 福德祠 หรือ 福德庙 ภายในมีรูปสลักหินของเจ้าที่และ "土地妈" [210] คนแต้จิ๋วมักขอพรแป๊ะกงก่อนออกเดินทาง ทำการค้า หรือเปิดกิจการ [68] มีธรรมเนียมยกเด็กดวงแข็งให้เป็น "ลูกบุญธรรม" ของแป๊ะกง โดยผู้ประกอบพิธีหลักมักเป็นสตรีสูงวัย (แหล่งเดียว) [213] ข้อถกเถียงเรื่องแป๊ะกงกับ 伯益 อยู่ในหัวข้อที่ 2

营老爷: แห่เทพตรวจเขตแดน 营老爷 (แต้จิ๋ว เอี๊ยเหล่าเอี๊ย / จีนกลาง อิ๋งเหล่าเหยีย — แห่เทพประจำหมู่บ้าน) พจนานุกรม mogher ให้คำอ่านของ 营 สำเนียงเท่งไฮ้ว่า ian5 และนิยาม 营老爷 ว่า "แห่เทพในวันเทศกาล" [3] คำว่า "营" ในภาษาแต้จิ๋วรักษาความหมายโบราณสองชั้น คือ "เวียนรอบ" และ "เขตแดน" พิธีนี้จึงไม่ใช่ "การต้อนรับเทพ" แต่เป็น การให้เทพเดินตรวจเขตแดน (巡土安境) และมีคำอธิบายว่าพิธีนี้งอกออกมาจากการไหว้แป๊ะกงประจำหมู่บ้าน [150][214]

• ช่วงเวลา เดือนอ้ายเป็นหลัก แต่ละหมู่บ้านผลัดกันจัดงานครึกครื้นประจำหมู่บ้าน (闹热) เช่น บางแห่งวันที่ 16–18 บางแห่งวันที่ 21 งานใหญ่ที่สุดคือแห่เทพศาลชิงหลงกู่เมี่ยว (青龙古庙) ทั่วเมืองแต้จิ๋วช่วงปลายเดือนอ้าย [150][133][211][215]
• หลักฐานเก่า ที่อำเภอผูหนิงและหนานอ้าว วัน 春社 เดือน 2 ชาวนาไหว้เจ้าที่ประจำตำบลแล้วกินเลี้ยงร่วมกัน เรียกว่า "做社" ส่วนหนานอ้าวเรียกวันที่ 2 เดือน 2 ว่า "春祈福" [8]
• องค์ประกอบขบวน เกี้ยวแปดคนหาม คนถือธงและป้าย วงกลองฆ้องแต้จิ๋ว รำอิงเกอ (英歌舞) เชิดสิงโต กระบวนศิลปะการต่อสู้ และชาวบ้าน แตะองค์เทพ เพื่อรับโชคทั้งปี จุดประสงค์คือขอให้ฝนฟ้าตามฤดูกาลและทั้งหมู่บ้านปลอดภัย [150][215]
• ของไหว้ หมูทั้งตัว ขนมกุ้ยแบบต่าง ๆ และประทัด เป็นภาพทั่วไปในรายงานข่าว ส่วนรายละเอียดของแต่ละหมู่บ้านยังต้องตรวจ [215]

ฮกเกี้ยนใต้และไต้หวัน: เจ้าที่ทุกหัวไร่ปลายนา

ความหนาแน่นของศาล สำนวนที่รู้จักกันดีคือ "田头田尾土地公" (หัวนาท้ายนาล้วนมีเจ้าที่) และ "土地伯公多过鬼" (ศาลเจ้าที่มากกว่าผี) [216][217] ข้อเสนอของสมาชิกสภาผู้แทนเมืองเซี่ยเหมินอ้างว่าอำเภอเถาหยวนในไต้หวันมีศาลเจ้าที่ 966 แห่ง และตำบลต้าหยวนซึ่งมีประชากรราว 5 หมื่นคนมีถึง 125 แห่ง หรือเฉลี่ย 400 คนต่อศาล (แหล่งเดียว ตัวเลขอ้างต่อ ไม่ระบุปี) [216]

วันสำคัญและหน้าที่ ชาวไต้หวันไหว้เจ้าที่ทุกวันที่ 2 และ 16 ตั้งแต่เช้า [216] วันไหว้ใหญ่คือ 头牙 ไหว้พระจันทร์ และ 尾牙 ชาวฮกเกี้ยนใต้ขอให้เจ้าที่คุ้มครองทั้งการเกษตร การค้า การเดินทาง และหลุมศพ และไหว้เจ้าที่ก่อนเช็งเม้ง [58]

รูปลักษณ์และศาล เจ้าที่ในเมืองถือก้อนทองหรือเงิน เจ้าที่ในชนบทถือไม้เท้า ศาลจำนวนมากในไต้หวันมีเสือ (虎爷) อยู่ใต้โต๊ะเทพ ในทุ่งนาชาวนาปักไม้เท้าเจ้าที่ ที่ไม่มีศาลก็ใช้หินซ้อนสามก้อนแทนองค์เจ้าที่ได้ [58]

ศาลเจ้าที่ชื่อดังของไต้หวัน

ศาล	ที่ตั้ง	จุดเด่น
紫南宫 จื่อหนานกง	ตำบลเซอเหลียว อำเภอจู๋ซาน หนานโถว	สร้าง ค.ศ. 1745 ขึ้นชื่อเรื่องให้ยืมเงินเจ้าที่ (ดูหัวข้อที่ 6) และงานเหล้าฉลองลูกชาย [186][187][161]
福安宫 (แต้จิ๋ว ฮกอังเก็ง / จีนกลาง ฝูอันกง)	อำเภอเชอเฉิง เทศมณฑลผิงตง ปลายใต้สุดของเกาะ	มักโฆษณาว่า "ใหญ่ที่สุดในไต้หวันและอุษาคเนย์" แต่สื่อส่วนใหญ่เรียกว่า "หนึ่งในสามศาลเจ้าที่ใหญ่ของไต้หวัน" [218][219][220]
南山福德宫 บนภูเขาหงหลูตี้ (烘炉地)	จงเหอ นิวไทเป	รูปปั้นเจ้าที่สูง 109 ฟุต เปิด 24 ชั่วโมง ได้รับการพูดถึงในโลกออนไลน์มาก (เว็บท่องเที่ยว) [218]

ประวัติของ 福安宫 ยังมีหลายชั้น นิตยสารการเงินอ้างว่าก่อตั้งปี 1662 ในชื่อ "敬圣亭" โดยอัญเชิญเจ้าที่มาจากเฉวียนโจว ไฟล์ภาพใน Commons ก็ระบุว่าสร้างสมัยหย่งลี่ราชวงศ์หมิง ส่วนตำนานว่าจักรพรรดิเฉียนหลงพระราชทานหมวกและเสื้อขุนนางหลังแม่ทัพฝูคังอาน (福康安) ปราบกบฏหลินซวงเหวิน (林爽文) เป็นคำบอกเล่าในสื่อทั่วไป จุดเด่นอื่นคือข้าวสารนำโชคที่ได้เมื่อบริจาค กระถางเผากระดาษที่ลมดูดกระดาษเข้าเองจนได้ฉายาว่า "เครื่องนับธนบัตรของเทพ" และขนมถั่วเขียวประจำถิ่น [218][219][220] ข้อควรระวังคือ 福安宫 อยู่ที่ผิงตงทางใต้สุด ไม่ใช่เป่ยโถวในไทเป

แคะ (客家): แป๊ะกงในธรรมชาติ

ทำไมเรียกแป๊ะกง ชาวแคะใช้คำว่า 伯公 เป็นคำยกย่องแบบญาติสำหรับชายสูงวัย แล้วขยายไปเรียกเจ้าที่ [54] ชื่อในบันทึกอื่นมี 社官 社公 福主 และมักเติม "老爷" หรือ "老太" ต่อท้าย [221] แป๊ะกงของแคะไม่ได้อยู่ระดับชุมชนอย่างเดียว แต่อยู่ทุกจุดทั้งในบ้านและในธรรมชาติ [135][221][158][222]

ในบ้าน	กลางแจ้ง
แป๊ะกงเฝ้าบ้าน (镇宅土地龙神伯公)	แป๊ะกงหัวนา 田头伯公 (แต้จิ๋ว ชั้งเถ่าแป๊ะกง / จีนกลาง เถียนโถวปั๋วกง — แป๊ะกงหัวนา)
แป๊ะกงเตาไฟ (灶头伯公)	แป๊ะกงปากน้ำ 水口伯公 (แต้จิ๋ว จุ้ยเข้าแป๊ะกง / จีนกลาง สุ่ยโข่วปั๋วกง — แป๊ะกงที่ทางน้ำออกจากหมู่บ้าน)
แป๊ะกงหัวเตียง (床头伯公)	แป๊ะกงปากทาง หัวสะพาน ต้นไม้ใหญ่ ก้อนหิน
	แป๊ะกงข้างหลุมศพบรรพชน (后土伯公)

แป๊ะกงที่ดูแลพื้นที่กว้าง เช่น ปากทางเข้าหมู่บ้าน ได้ยศขึ้นเป็น "公王" หรือ "社官老爷" ตัวอย่างในกวางตุ้งคือ 社官 ที่เหมยโจว และ 泮坑公王 ที่อำเภอเหมยเซี่ยน [135] รูปแบบศาลไม่มีวิหารใหญ่หรือรูปเคารพสูง มักเป็นซุ้มดินเตี้ย แผ่นหิน แผ่นไม้ หรือแค่กระดาษแดงกับหินก้อนหนึ่ง [135][158] งานวิจัยไต้หวันแบ่งพัฒนาการรูปแบบศาลเป็น หิน ซุ้มหิน โคนต้นไม้ ซุ้มเล็ก ศาลขนาดกลาง และวัดใหญ่ที่มีปีก [222] ในหลิ่วตุย (六堆) มีศาลแบบเนินดินคล้ายหลุมศพ ซึ่งพจนานุกรมภาษาแคะของกระทรวงศึกษาไต้หวันเรียกว่า "化胎式伯公" [58][222]

ต้นไม้แป๊ะกง เมื่อตั้งหมู่บ้านใหม่ ผู้อาวุโสจะปลูกสน สนจีน หรือสนไซเปรส เป็นต้นไม้เซ่นไหว้ ชนิดต้นไม้ที่พบมีทั้งไทร การบูร สน เมเปิล 荷树 หอมหมื่นลี้ และกอไผ่ เมื่อต้นไม้โตพอ ชาวบ้านเรี่ยไรกันก่อซุ้มสูงราวหนึ่งเมตรไว้จุดธูปและจุดประทัด [158][159]

แป๊ะกงริมน้ำ พจนานุกรมภาษาแคะของกระทรวงศึกษาไต้หวันอธิบายว่า ที่เหม่ยหนง (美浓) เทพที่ป้ายเขียนว่า "里社真官" หรือ "水口伯公" ในภาษาพูดเรียกว่า "河唇伯公" (แต้จิ๋ว โฮ้ตุ๊งแป๊ะกง / จีนกลาง เหอฉุนปั๋วกง — แป๊ะกงริมฝั่งน้ำ) เพราะ 唇 ในภาษาแคะแปลว่าริมหรือขอบ ศาลทั้งสามของเหม่ยหนงตั้งที่ปากทางออกของหมู่บ้านบุกเบิกแรกสุด ตรงจุดที่แม่น้ำหลายสายมาบรรจบ เป็นทั้งเทพน้ำและเทพดิน "คุ้มครองน้ำ ดิน คน และทรัพย์" และตามลำน้ำกับคลองชลประทานยังมีแป๊ะกงหัวน้ำและท้ายน้ำไว้ขอให้น้ำพอใช้ (แหล่งทางการ) [222] เว็บท่องเที่ยวระบุว่าเหม่ยหนงมีศาลแป๊ะกงมากกว่า 400 แห่ง และชาวบ้านนับถือแป๊ะกง "เหมือนคนในครอบครัว" (แหล่งเดียว) [223]

วันและพิธีของแคะ วันเกิดแป๊ะกงคือ 6 ค่ำ เดือน 6 พิธีใหญ่ 作福 ทำปีละสองครั้ง คือขอพรในฤดูใบไม้ผลิและแก้บนในฤดูใบไม้ร่วง ในหลิ่วตุย พ่อค้าแคะก็ไหว้วันที่ 2 และ 16 แบบเดียวกับฮกเกี้ยน และศาลแป๊ะกงเป็นที่ชุมนุมทางสังคมของชุมชน [135][44][136] คืนสิ้นปี บางถิ่นเผาเสื้อกระดาษของแป๊ะกงและแป๊ะม่า (伯公伯婆衣) ร่วมกับพิธีไหว้บรรพชน ของไหว้คือเนื้อสามอย่างกับจานเจห้าใบ ได้แก่ ขนมฟู (发粄) แอปเปิล ส้ม ส้มโอ และกระดาษเงินกระดาษทอง ด้านหน้ามีชาห้าถ้วยและเหล้าห้าถ้วย หมายถึง "ชาหอม เหล้าหอม ลูกหลานเต็มบ้าน" [136] เมื่อวัฒนธรรมแคะกลมกลืนกับฮกเกี้ยนในไต้หวัน ศาลแป๊ะกงที่เคยเป็นแค่หินก้อนหนึ่งก็ค่อย ๆ กลายเป็นอาคารหรูหราแบบศาลเจ้าที่ฮกเกี้ยน [217] บทความแป๊ะกงกวักกำไร ในเว็บนี้ก็เล่าเรื่องต้นไม้แป๊ะกงของชาวแคะไว้ด้วย

กวางตุ้งและฮ่องกง: ยามหน้าประตูกับตี่จู้ในบ้าน

ธรรมเนียมกวางตุ้งแยกเจ้าที่ด้วยตำแหน่ง คือเจ้าที่หน้าประตู (门口土地) อยู่นอกประตูด้านขวาล่าง และตี่จู้ (地主) อยู่ในบ้าน ซึ่งอธิบายไว้แล้วในหัวข้อที่ 2 [22][34] คู่มือท่องเที่ยวฮ่องกงสังเกตว่า "ศาลเจ้าที่ตั้งอยู่ทางเข้าแทบทุกร้านค้าและร้านอาหาร และมักต่ำกว่าระดับเข่า" ร้านเล็กจำนวนมากมีศาลจิ๋วหน้าร้าน บ้านเรือนก็ตั้งนอกประตูแล้วจุดธูปทุกวัน และหมู่บ้านในเขตชนบทมีศาลเจ้าที่ประจำหมู่บ้าน [224][225] มีหนังสือวิชาการเฉพาะเรื่องนี้ คือ《繁華都市小小神：香港市區中的土地神位》ของ 李浩然 และ 狄麗玲 (สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยฮ่องกง 2013) [226]

แหล่งพิพิธภัณฑ์ที่ผู้ค้นคว้าพบในผลค้นอธิบายว่าป้ายแบบนี้ "ตั้งบนพื้นในบ้านหรือกิจการ หันไปทางด้านหน้าอาคาร ปกติหันหาประตูหลัก" (เปิดหน้าเต็มไม่ได้ รอตรวจ) ส่วนข้อมูลว่าตี่จู้อยู่ชั้นล่างสุดของตู้หิ้งเทพหลายชั้นแบบกวางตุ้ง (神楼) ยังหาแหล่งกวางตุ้งยืนยันโดยตรงไม่ได้ [34][134]

ธรรมเนียมเก่าของกวางตุ้งถือวันขึ้น 2 ค่ำ เดือน 2 เป็นวันเกิดเจ้าที่ เรียก "伯公诞" และคนส่วนใหญ่ยังจุดธูปวันขึ้น 1 และ 15 ค่ำ [128][225] ศาลเจ้าที่ในเมืองฮ่องกงที่มีชื่อ เช่น 大坑东福德庙 筲箕湾福德庙 尖沙咀海防道福德古庙 红磡福德古庙 และ 牛头角伯公古庙 [225][227] หมู่บ้านล้อมกำแพง (围村) ของนิวเทร์ริทอรีส์ก็มีแท่นเจ้าที่ประจำประตูหมู่บ้าน

จีนเหนือ: เจ้าที่อยู่นอกบ้าน เทพเตาอยู่ในบ้าน

ตัวอย่างจากเขตเขาอี๋เหมิง (沂蒙山区) มณฑลซานตง [116]

• รูปลักษณ์และศาล เจ้าที่เป็นชายชราใจดี เครายาว สวมเสื้อคลุมและหมวกดำ มีภรรยาคือ 土地奶奶 (จีนกลาง ถู่ตี้ไหน่ไน — ยายเจ้าที่) ศาลในชนบทเล็กมาก บางแห่งเป็นแผ่นหินสี่แผ่น บางแห่งเป็นป้ายไม้ บางแห่งใช้โอ่งดินคว่ำครอบป้าย
• วันเกิด 2 ค่ำ เดือน 2 ซึ่งตรงกับวันมังกรเงยหัวด้วย [116][228]
• พิธีเกี่ยวกับความตาย เมื่อมีคนตาย ลูกหลานไปที่ศาลเจ้าที่เพื่อ "报庙" (แจ้งศาล) หรือ "送汤" (ส่งน้ำแกง) ให้เจ้าที่รับรู้และช่วยดูแลผู้ตายระหว่างทางไปปรโลก ความเชื่อนี้มีทั้งในจีนเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ [116][229] สะท้อนว่าในจีนเหนือเจ้าที่ถูกมองเป็น "สถานีตำรวจของโลกวิญญาณประจำหมู่บ้าน" ที่เชื่อมกับเทพเมืองและยมโลก [229]
• ศาลใหญ่และตลาดนัด ปักกิ่งสมัยชิงมี 都土地庙 ที่มีวิหารถึงสามชั้น [117] ตลาดนัดศาลเจ้า (庙会) ที่ศาลเจ้าที่ในปักกิ่งจัดทุกวันที่ 3, 13 และ 23 ของเดือนจันทรคติ และเป็นหนึ่งใน "ห้าตลาดศาลเจ้าใหญ่" ตั้งแต่สมัยสาธารณรัฐจีนถึงต้นทศวรรษ 1950 โดยคนส่วนใหญ่ไปซื้อของมากกว่าไปจุดธูป [230]

ประเด็น	土地爷 (เจ้าที่)	灶王爷 (แต้จิ๋ว เจ่าเฮ้งเอี๊ย / จีนกลาง เจ้าหวางเหยีย — เทพเตาไฟ)
อยู่ที่ไหน	นอกบ้าน ศาลประจำหมู่บ้านหรือทุ่งนา	ในบ้าน ภาพติดผนังเหนือเตา
ดูแลอะไร	พื้นที่ ผลผลิต ความสงบของหมู่บ้าน ทะเบียนคนตาย	ครัวเรือน ความประพฤติของคนในบ้าน
รายงานใคร	เทพเมืองและยมโลก	เง็กเซียนฮ่องเต้ ทุกวันที่ 23 หรือ 24 เดือน 12
วันใหญ่	2 ค่ำ เดือน 2	วันตรุษเล็ก 23 (เหนือ) หรือ 24 (ใต้) เดือน 12 ส่งเทพเตา และรับกลับคืนสิ้นปี
ของไหว้เด่น	ธูปสามดอก ผลไม้ตามฤดู น้ำสะอาด	ลูกอมมอลต์ (糖瓜) เคลือบปากเทพให้พูดแต่เรื่องหวาน พร้อมน้ำ ถั่ว และหญ้าให้พาหนะขึ้นฟ้า
ข้อห้าม	—	"男不拜月，女不祭灶" ผู้ชายเท่านั้นไหว้เทพเตา

ที่มา: [116][231][229]

ผู้ค้นคว้าสังเกตว่าในจีนเหนือ บทบาท "ผู้ดูแลบ้าน" ที่แต้จิ๋วมอบให้ตี่จู้เอี๊ยะนั้น ตกอยู่กับเทพเตาเกือบทั้งหมด ส่วนเจ้าที่อยู่นอกบ้าน (การสังเคราะห์ของผู้ค้นคว้า รอตรวจ) แต้จิ๋วเองมีทั้งตี่จู้เอี๊ยะและเทพเตา 司命公 ครบสององค์ [212] และแหล่งไต้หวันระบุว่า 地基主 "เหมือนเทพเตาที่คุ้มครองให้ครอบครัวสงบสุข" [232] ข้อนี้ตรงกับที่ศิลปวัฒนธรรมตั้งคำถามว่า "เดิมเทพประจำบ้านคือเทพเจ้าเตาไฟ ไม่ใช่ตี่จู้เอี๊ยะ?" [29]

เจียงหนาน: เจ้าที่ใต้สายบังคับบัญชาของเทพเมือง

ระบบยศเทพเมือง ปี 1369 จักรพรรดิหงอู่พระราชทานยศเทพเมืองตามระดับเขตปกครอง เทพเมืองระดับเมืองหลวงและระดับฝู่ได้ยศ "公" ขั้น 2 ระดับโจวได้ยศ "侯" ขั้น 3 และระดับอำเภอได้ยศ "伯" ขั้น 4 ปีต่อมาจึงยกเลิกยศ เหลือเพียงชื่อเขต และใช้ป้ายไม้แทนรูปปั้น [112] ความเชื่อพื้นบ้านทั่วไปเปรียบเจ้าที่เป็นข้าราชการระดับหมู่บ้าน ส่วนเทพเมืองสูงกว่าหนึ่งชั้น "เหมือนนายกเทศมนตรีกับหัวหน้าแผนก" [96][233] แต่ "เจ้าที่เป็นลูกน้องเทพเมือง" เป็นความเชื่อที่แพร่หลาย ไม่ใช่ระบบตายตัวทางคัมภีร์ (รอตรวจ)

解钱粮: ส่งส่วยจากศาลหมู่บ้านถึงศาลเมือง นักวิชาการญี่ปุ่น 滨岛敦俊 (Hamashima Atsutoshi) ศึกษาเจียงหนานปลายราชวงศ์หมิง พบความสัมพันธ์แบบ "解钱粮" คือการส่งเงินและเสบียงเชิงสัญลักษณ์จากศาลประจำหมู่บ้านไปยังศาลเทพเมืองประจำตำบลหรือเมือง และโยงกับการขยายตัวของเศรษฐกิจการค้าในชนบทเจียงหนาน ผู้วิจารณ์หนังสือทักว่าลำดับชั้นนี้ไม่ได้ตามเขตปกครองอย่างเดียว แต่ตามลำดับชั้นตลาดด้วย และบางส่วนเป็นการอนุมาน [234]

ตัวอย่างเทพเมืองของเจียงหนาน เซี่ยงไฮ้มีเทพเมืองสามองค์ คือ 霍光 秦裕伯 และ 陈化成 ซึ่งเป็นขุนพลที่ตายในสงครามฝิ่น ซูโจวมี 春申君 黄歇 (จีนกลาง ชุนเซินจวิน หวงเซีย — เจ้าเมืองสมัยรัฐฉู่) ซึ่งเป็นคนแซ่อึ้ง (黄) และหางโจวมี 周新 [112][235]

ชีวิตประจำวันกับเจ้าที่ ชาวบ้านเจียงหนานเรี่ยไรเงินจัดวันเกิดเจ้าที่ เรียกว่า "土地会" มีตีกลอง ฉาบ และจุดประทัด [126] ที่หุยโจว (徽州) วันที่ 2 เดือน 2 หมู่บ้านต่าง ๆ ไหว้เจ้าที่ที่โรงเส้อ (社屋) เพื่อขอผลผลิต [228] บล็อกความทรงจำของคนฉางโจวเล่าว่าในวัยเด็ก บ้านที่มีเด็กเป็นอีสุกอีใสจะไปจุดธูปถวายเกี๊ยวน้ำ (馄饨) หนึ่งชามที่ศาลเจ้าที่ข้างสวนหม่อนต้นหมู่บ้าน ซึ่งสะท้อนภาพเจ้าที่ในฐานะ "หมอประจำหมู่บ้าน" (แหล่งเดียว) [236] ข้อจำกัดคือชุดเอกสารรอบนี้ไม่ได้เจาะเจียงหนานลึกนัก ควรเพิ่มงานวิชาการเฉพาะก่อนเขียนเชิงลึก

มาเลเซียและสิงคโปร์: ไต่แป๊ะกง ดาโต๊ะกง และป้าย 唐番

ปีนัง: จางหลี่กับวัดไต่แป๊ะกงตันจงโตกง ตำนานเล่าว่า 张理 (จีนกลาง จางหลี่) ชาวแคะจากต้าปู (大埔) เป็นไต่แป๊ะกง ร่วมกับ 邱兆进 และ 马福春 ชาวหย่งติ้ง เรือของพวกเขาถูกลมพัดมาถึงเกาะปีนังราวปี 1745–1746 ก่อนฟรานซิส ไลต์ (ตำนานที่แพร่หลาย ปีที่แน่ชัดยังถกเถียง) วัดที่ 海珠屿 (ตันจงโตกง) ตั้ง "ไม่ช้ากว่า 1792" ตามวิกิพีเดีย หรือปี 1799 ตามแหล่งศิษย์เก่ามหาวิทยาลัยเซี่ยเหมิน วัดนี้เป็น "วัดแม่" ของชาวแคะห้าถิ่น และเจ้าหน้าที่อังกฤษ J.D. Vaughan เป็นผู้เสนอทฤษฎี "จางหลี่คือไต่แป๊ะกง" ในปี 1879 [79][237][238][239]

สิงคโปร์: จาริกเกาะกูซู ตามข้อมูลของคณะกรรมการมรดกแห่งชาติสิงคโปร์ ในเดือน 9 จันทรคติซึ่งเป็น "เดือนเกิดไต่แป๊ะกง" ผู้คนนั่งเรือไปไหว้ที่วัดไต่แป๊ะกงบนเกาะกูซู (龟屿) ซึ่งสร้างปี 1923 ราวเดือนกันยายนถึงพฤศจิกายน เพื่อขอโชคลาภ อายุยืน และบุตร การจาริกนี้ดำเนินมาตั้งแต่กลางศตวรรษที่ 19 ตำนานเล่าว่าเต่ายักษ์แปลงเป็นเกาะ ช่วยชาวประมงจีนและมลายูที่เจอพายุ [137] สิ่งที่น่าสนใจคือบนเนินหลังวัดมีศาล keramat ของมุสลิมมลายูสามแห่ง และในวันจาริกผู้แสวงบุญงดหมู [82] อ่านเพิ่มได้ที่หน้า Pilgrimage to Kusu Island ของ Roots.gov.sg ซึ่งเป็นภาพจริงของตรรกะ 唐番 คือไหว้ทั้งเจ้าที่จีนและเจ้าที่ท้องถิ่นในการเดินทางครั้งเดียว

ซาราวัก มีวัดไต่แป๊ะกงราว 70–76 แห่ง เช่นที่กูจิง มีรี และซีบู ซึ่งมีเจดีย์เจ็ดชั้น [39][79]

อินโดนีเซีย: แห่ไต่แป๊ะกง และเจ้าที่แคะบนเกาะบังกา

วันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2010 ช่วงหยวนเซียว ที่จาการ์ตามีชาวจีนและลูกหลานเกือบ 1,000 คนร่วมขบวนแห่ไต่แป๊ะกง เกี้ยวมากกว่า 70 หลัง แต่ละหลังสูงราวสองเมตรและหามอย่างน้อยแปดคน ผู้ร่วมงานแตะองค์เทพหรือโยนอั่งเปา มีเชิดมังกรห้าคณะ เชิดสิงโตกว่าสิบคณะ และจัดที่ปนเตียนัค ซิงกาวัง และโบกอร์ด้วย [240] รูปแบบ "แตะองค์เทพ" นี้ใกล้กับการแห่เหล่าเอี๊ยของแต้จิ๋ว ชาวอินโดนีเซียเรียกเทพองค์นี้ว่า Hok Tek Ceng Sin (ฮกเกี้ยนของ 福德正神) หรือ "Dewa Bumi" (เทพแห่งดิน) เช่น วัด Klenteng Welahan ที่เจปาราทำความสะอาดรูปเคารพหกองค์ก่อนตรุษจีน 2025 และวัดที่มาจาเลงกาที่เชื่อว่าสร้างปี 1803 ตามปีที่จารึกบนกระเบื้องหลังคา [241][242] ที่เกาะบังกา ชุมชนแคะมีศาล 福德祠 และศาลแป๊ะกงจำนวนมาก

เวียดนาม: Ông Địa คู่ Thần Tài บนพื้น

ชื่อ ภาษาเวียดนามเรียกเจ้าที่ว่า Thổ Công (土公) Thổ Địa (土地) Ông Địa (翁地) Thần Đất หรือ Thổ Thần และมีสำนวน "Đất có Thổ Công, sông có Hà Bá" คือ ดินมีเจ้าที่ น้ำมีเจ้าน้ำ ทุกพื้นที่มีผู้ปกครองทางวิญญาณ [243]

พิธีและแท่นบูชา เมื่อขุดดิน สร้างบ้าน ขุดบ่อ หรือขุดหลุมศพ ต้องทำพิธีเปิดดิน (lễ động thổ) ไหว้ Thổ Công ก่อน แท่นบูชา Ông Địa ตั้งระดับพื้น ตรงกับกวางตุ้งและแต้จิ๋ว รูปลักษณ์ของท่านคือชายพุงพลุ้ย ถือพัดใบไม้ บางทีถอดเสื้อ หน้ายิ้ม เป็นภาพผสมระหว่างชาวนาเวียดนาม พระศรีอาริย์ถุงผ้า (布袋) และจางเทียนซือ [243][244]

คู่กับเทพทรัพย์ในร้านค้า แหล่งเวียดนามหลายแห่งบรรยายว่าร้านค้าภาคใต้ตั้งแท่นบนพื้นในจุดสะอาด หันออกประตูหลัก Thần Tài (เทพทรัพย์) อยู่ซ้าย Ông Địa อยู่ขวา กระถางธูปตรงกลาง ระหว่างรูปปั้นวางโถข้าวสาร เกลือ และน้ำ ข้าวสารกับเกลือเปลี่ยนสิ้นปี น้ำเปลี่ยนทุกวันเมื่อจุดธูป ไหว้วันขึ้น 1 และ 15 ค่ำ และวันขึ้น 10 ค่ำของทุกเดือนไหว้ใหญ่ด้วยหมูย่างและถั่วแดงต้มน้ำตาล วันใหญ่ของปีคือวันเทพทรัพย์ (vía Thần Tài) ขึ้น 10 ค่ำ เดือนอ้าย (บล็อกพาณิชย์หลายแห่งตรงกัน) [245][246] แหล่งจีนเล่าว่าคนเวียดนามตั้งเทพทรัพย์และเจ้าที่ "ในมุมใกล้ประตู ไม่ใช่ที่กว้างโล่ง" ส่วนป้ายบรรพชนตั้งสูงเกือบชนเพดาน [247] งานสำรวจปี 2013 ที่จังหวัดด่งท้าปพบหิ้งเจ้าที่เกือบทุกบ้าน และคติเต๋าเวียดนามถือว่าเจ้าที่เป็น "家神之主" ที่รายงานความดีความชั่วต่อเทพเมือง [244]

ภาพแท่นบูชาในบ้านเวียดนามข้างล่างเป็นหลักฐานที่ชัดมาก เพราะด้านหลังเป็นป้ายจีน 五方五土龙神 / 前后地主财神 แบบเดียวกับตี่จู้เอี๊ยะ ส่วนด้านหน้าเป็นรูปปั้น Thần Tài กับ Ông Địa แสดงว่าป้ายตี่จู้แบบจีนโพ้นทะเลกับ Ông Địa คือแท่นเดียวกัน

ข้อที่ยังรอตรวจคือ ทางเหนือของเวียดนามนับ Thổ Công เป็นหนึ่งใน Táo Quân (เทพเตา) ที่ขึ้นฟ้าวันที่ 23 เดือน 12 และส่งด้วยปลาไนหรือไม่ ผู้ค้นคว้ายังไม่มีแหล่งในรอบนี้ ส่วนย่านโชลอน (堤岸) ชุมชนจีนหลักในนครโฮจิมินห์ ส่วนใหญ่เป็นกวางตุ้ง รองลงมาเป็นแต้จิ๋ว จึงคาดว่าจะพบทั้งเจ้าที่หน้าประตูแบบกวางตุ้งและตี่จู้แบบแต้จิ๋ว (รอตรวจภาคสนาม) [248]

เมียนมา: ข้อมูลยังบางมาก

ชุมชนจีนพม่าตอนบนเป็นชาวยูนนานเป็นหลัก ส่วนพม่าตอนล่าง เช่น ย่างกุ้ง เป็นฮกเกี้ยนและกวางตุ้ง ชุมชนเก่าอยู่ย่านลัตตาหรือ "广东街" วัดที่ยืนยันได้มีศาลเจ้ากวนอิมกวางตุ้ง (广东观音古庙) ศาลเจ้าเคงฮกเก็งของฮกเกี้ยน (庆福宫) และช่วงตรุษจีนมีคนไปไหว้ที่ศาลเทพเมืองย่างกุ้ง [249][250][251] แต่ผู้ค้นคว้า ไม่พบแหล่งที่ระบุศาลเจ้าที่หรือไต่แป๊ะกงเฉพาะในย่างกุ้งหรือมัณฑะเลย์ และนโยบายโอนกิจการเป็นของรัฐในทศวรรษ 1960 ทำให้ชาวจีนจำนวนมากอพยพออก หลักฐานความเชื่อพื้นบ้านจีนในพม่าจึงมีน้อยลง [250] คู่เทียบพื้นเมืองคือโบโบจีและมินมหาคีรี ซึ่งเล่าไว้ในหัวข้อที่ 2

ตารางเปรียบเทียบรวม

ถิ่น	เจ้าที่ระดับบ้าน	เจ้าที่ระดับชุมชน	ตำแหน่งในบ้าน	วันไหว้ประจำ	วันใหญ่	ของไหว้เด่น	สำนวนเด่น
แต้จิ๋ว	ตี่จู้เอี๊ยะ (ป้ายถาวร)	แป๊ะกง / 福德老爷 และเหล่าเอี๊ยประจำหมู่บ้าน	ใต้หิ้งเทพหรือมุมห้องโถง ติดพื้น	1 และ 15 หรือ 2 และ 16 (บางบ้านในเท่งไฮ้ไหว้ทั้งสี่วัน)	แป๊ะกงแซ 29/3; แห่เหล่าเอี๊ยเดือนอ้าย	"คนกินอะไรไหว้อย่างนั้น" ซาแซ ชามเจ กุยช่ายผัดหมี่	"十六初二，打牙祭" "有心就好"
ฮกเกี้ยนและไต้หวัน	地基主 (ไม่มีป้าย ตั้งชั่วคราว)	土地公 / 福德正神	ประตูหลังหรือครัว โต๊ะเตี้ย	เจ้าที่ 2 และ 16; 地基主 เฉพาะเทศกาล	头牙 2/2; 尾牙 16/12; บางคติ 15/8	ข้าว เนื้อ ผัก ซุป ส่วนเล็ก ๆ; ซาแซกับผลไม้ห้าอย่าง; ปอเปี๊ยะสด ซาลาเปาประกบหมู	"田头田尾土地公" "无情鸡"
แคะ	แป๊ะกงเฝ้าบ้าน เตาไฟ หัวเตียง	แป๊ะกงทุกจุดในธรรมชาติ ใหญ่ขึ้นเป็น 公王 / 社官	หลายจุดในบ้าน	1 และ 15; พ่อค้า 2 และ 16	6/6; 作福 ใบไม้ผลิและใบไม้ร่วง	ซาแซ ผลไม้ ชา ขนมฟู ชา 5 เหล้า 5	"土地伯公多过鬼"
กวางตุ้งและฮ่องกง	地主 ป้าย 五方五土龙神 前后地主财神 หันหาประตู	门口土地 นอกประตู; 福德庙 / 伯公庙	บนพื้น	ธูปสามดอกทุกวัน; 1 และ 15	2/2 "伯公诞"	ซาแซ (ไก่ หมูย่าง ปลาหรือเป็ด) ส้ม แอปเปิล เหล้าแล้วชา เสื้อเจ้าที่	ภาพ "ยามประตู"
จีนเหนือ	(ไม่เด่น บทบาทอยู่ที่เทพเตา)	土地爷 กับ 土地奶奶	—	ไม่เป็นระบบรายเดือน	2/2; เทพเตา 23/12	ธูป ผลไม้ น้ำ; เทพเตาใช้ลูกอมมอลต์	"有钱住瓦房，没钱顶破缸"
เจียงหนาน	—	เจ้าที่หมู่บ้านใต้เทพเมือง	—	1 และ 15	2/2; 春社 秋社	เหล้า ขนม ไก่หรือหมู; เกี๊ยวน้ำ (ฉางโจว)	"เทพเมืองสูงกว่าเจ้าที่หนึ่งชั้น"
มาเลเซียและสิงคโปร์	ป้าย 唐番地主 บนพื้น	大伯公 / 福德正神; 拿督公	บนพื้น	1 และ 15; ดาโต๊ะกงวันพฤหัสหรือศุกร์	ไต่แป๊ะกงเดือน 9 (กูซู)	ไต่แป๊ะกงแบบจีน; ดาโต๊ะกงข้าวขมิ้น แกงไก่ หมากพลู ห้ามหมูและเหล้า	"拿扶家家好 督庇户户安"
อินโดนีเซีย	(รอตรวจ)	Hok Tek Ceng Sin / ไต่แป๊ะกง / Fuk Tet Che	—	—	แห่ไต่แป๊ะกงช่วงหยวนเซียว	—	—
เวียดนาม	Ông Địa คู่ Thần Tài	Thổ Công ศาลริมสะพาน	บนพื้น ใกล้ประตู	1 และ 15; ร้านค้า 10 ค่ำ	วันเทพทรัพย์ 10/1	หมูย่าง ถั่วแดงต้มน้ำตาล ข้าวสาร เกลือ น้ำ	"Đất có Thổ Công, sông có Hà Bá"
ไทย	ตี่จู้เอี๊ยะ ศาลแดงหรือหินอ่อน	ศาลเจ้าปุนเถ่ากง ศาลแป๊ะกง (และศาลพระภูมิ ศาลตายายของไทย)	บนพื้น ในบ้านหรือหน้าร้าน	1 และ 15 หรือทุกเช้า	สื่อไทยใช้ 2/2 เป็นวันเกิด	ชา 5 ส้ม 5 ธูป 5	—

ที่มา: สังเคราะห์จากรายงาน D4 และ D5 [12][8][58][135][22][116][96][55][54][240][243][19][18]

ระดับความสูง	แต้จิ๋ว	ฮกเกี้ยนและไต้หวัน	กวางตุ้ง	แคะ	เวียดนาม	จีนเหนือ
สูง (หิ้งบน)	เทียนกง เทพ ไฉ่ซิ้ง	เทพ บรรพชน	ตู้หิ้งเทพชั้นบน	บรรพชน	บรรพชน (ใกล้เพดาน)	เทพเตา (ผนังเหนือเตา)
ติดพื้นในบ้าน	ตี่จู้เอี๊ยะ	(ไม่มีแบบถาวร)	地主 五方五土龙神	แป๊ะกงเฝ้าบ้าน	Ông Địa กับ Thần Tài	—
ประตูหลังหรือครัว	—	地基主 (เฉพาะวันไหว้)	—	แป๊ะกงเตาไฟ	—	—
นอกประตูหน้า	—	ม้านั่งหน้าบ้านในวัน 尾牙	门口土地	—	—	—
ชุมชน	แป๊ะกง 福德祠	ศาลเจ้าที่	福德庙 / 伯公庙	แป๊ะกงทุกจุดในธรรมชาติ	ศาลริมสะพาน	ศาลเจ้าที่หมู่บ้าน

ทำไมแต่ละถิ่นต่างกัน

ผู้ค้นคว้า D4 เสนอข้อสังเกตหกข้อ ซึ่งควรอ่านในฐานะการตีความ (การสังเคราะห์ของผู้ค้นคว้า) [12][21][8][66][116][158][159][55][54][137]

1. เคารพ "เจ้าของเดิม" ทั้งแต้จิ๋ว (ตี่จู้คือผู้บุกเบิกที่ไม่มีทายาท) และไต้หวัน (地基主 คือวิญญาณเจ้าของเดิม) อธิบายไปทางเดียวกันว่า "เราเป็นผู้มาทีหลัง" การไหว้จึงเป็นการขอบคุณและขออนุญาตใช้ที่ดิน
2. เจ้าที่ยิ่งเล็ก ยิ่งใกล้ชิด ยิ่งไม่ถือตัว ทุกถิ่นเน้นว่าเจ้าที่ยศต่ำ ใกล้ชาวบ้าน รับของไหว้ง่าย ๆ ทำให้คนธรรมดามีช่องทางสื่อสารกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์โดยไม่ต้องผ่านนักบวช
3. ระบบ "งา" คือสวัสดิการลูกจ้าง ไหว้วันที่ 2 และ 16 แล้วนำเนื้อมาเลี้ยงลูกจ้าง
4. ต้นไม้แป๊ะกงคือการอนุรักษ์ป่า
5. ลำดับชั้นเทพสะท้อนระบบราชการ เจ้าที่ เทพเมือง ตงเยว่ และเง็กเซียน ทำให้ชาวบ้านเข้าใจโลกวิญญาณผ่านภาพที่ว่าการอำเภอ
6. ปรับตัวข้ามวัฒนธรรม ดาโต๊ะกงห้ามหมู ป้าย 唐番 ไหว้ทั้งเจ้าที่จีนและพื้นเมือง ผู้แสวงบุญเกาะกูซูไหว้ทั้งไต่แป๊ะกงและ keramat ซึ่งตรงกับที่คนไทยเชื้อสายจีนตั้งทั้งศาลพระภูมิและตี่จู้เอี๊ยะในบ้านเดียวกัน

---

9. ตี่จู้เอี๊ยะในไทยและสายมูเตลู

ตี่จู้เอี๊ยะในบ้านคนไทยเชื้อสายจีน

อาจารย์ถาวรอธิบายว่าบ้านคนไทยเชื้อสายจีนส่วนใหญ่มีที่ไหว้สองแห่ง คือ หิ้งเจ้ารวม ซึ่งมักเรียกว่า "หิ้งปุนเถ่ากง" ตั้งสูงจากพื้น กับ ศาลตี่จู้ ที่วางกับพื้น [1] ร้านค้าและห้องแถวบางแห่งตั้ง "ศาลบน" เป็นโต๊ะหรือแท่นสำหรับปุนเถ่ากงหรือเทพโชคลาภ และในจีนป้ายตี่จู้ก็มักอยู่ใต้หิ้งเทพหลัก เพราะ "ไม่ใช่เทพหลัก" [19][134][252][12] ข้อนี้ตรงกับโครง "ฟ้าบน ดินล่าง" ที่เล่าไว้ในหัวข้อที่ 2

ศาลยุคแรกในไทยไม่มีรูปเคารพ ใช้กระดาษแดงเขียนตัวหนังสือแปะมุมบ้านติดพื้น และเปลี่ยนกระดาษทุกตรุษจีน ต่อมาจึงมีศาลไม้ ศาลปูน ศาลหินอ่อน และป้ายกระจกพิมพ์สี [29][7][41] บางบ้านใส่รูปเคารพเทพชั้นสูงหรือรูปชายชราถือไม้เท้าเข้าไปในศาล ซึ่ง ผศ.คมกฤชชี้ว่าทำให้ความเข้าใจคลาดเคลื่อนไปจากเดิม [29]

ส่วนนี้เป็นคู่มือปฏิบัติ ข้อมูลส่วนใหญ่มาจากสื่อไทย เว็บร้านค้า และหมอดูหรือซินแส ซึ่งมีแรงจูงใจทางการค้าอยู่บ้าง บทความจึงเทียบหลายแหล่งและบอกไว้ทุกจุดที่แหล่งขัดกัน ไม่มีข้อใดเป็น "กฎสวรรค์" ที่ทำผิดแล้วจะเกิดเหตุร้าย

หลักการตั้งศาลที่สื่อไทยพูดตรงกัน และจุดที่ขัดกัน

หลัก	แหล่งไทย	แหล่งจีน	สถานะ
ติดพื้น ไม่ตั้งบนหิ้งหรือแขวน	ไทยรัฐ Shopee atime insurverse น่ำเอี๊ยง HomePro	ส่วนใหญ่ตั้งพื้น บางแห่งตั้งใต้หิ้งเทพหรือผนังมุมสงบในห้องรับแขก	ตรงกันหลายแหล่ง
หลังพิงผนังทึบ	Shopee atime insurverse หมอช้าง ("ต้องมีผนังรองรับ")	ถ้าใช้ตู้พระ ด้านหลังต้องไม่โล่ง	ตรงกันหลายแหล่ง
หน้าโล่ง สว่าง	ไทยรัฐ ("ด้านหน้าเป็นที่โล่ง เพื่อเปิดรับโชคลาภ") Shopee Lazada atime insurverse	—	ตรงกันหลายแหล่ง
หันหน้าออกประตูหน้าบ้าน	atime ("ตำแหน่งที่ดีที่สุด") น่ำเอี๊ยง (ห้ามหันหน้าเข้าตัวบ้าน) หมอช้าง ("ควรตั้งตรงประตูทางเข้าบ้าน")	ตู้ชั้นล่างที่โถงทางเข้า หันออกประตูใหญ่	ตรงกันหลายแหล่ง แต่ดูแถวถัดไป
ไม่ชิดประตู	Shopee ("ไม่ควรวาง…ใกล้ชิดกับประตู บันได ห้องน้ำ ห้องครัว และเตาไฟ") Lazada insurverse	ร้านพระพุทธรูปจีนว่ารูปเจ้าที่ไม่ควรตั้งตรงหน้าประตูใหญ่	ขัดกับแถวบน
ห้ามใต้บันได ใต้คาน	Shopee Lazada atime insurverse น่ำเอี๊ยง	—	ตรงกันหลายแหล่ง
ห้ามติดหรือหันเข้าห้องน้ำ	ทุกแหล่งไทย	ไม่หันหน้าหรือหันหลังให้ห้องน้ำ	ตรงกันหลายแหล่ง
ห้ามติดครัวหรือเตาไฟ	Shopee Lazada atime insurverse	ตรงข้ามกับไต้หวันที่ไหว้ 地基主 ที่ครัว	ความต่างไทยกับไต้หวัน
ห้ามวางตู้ปลาหรือของมีน้ำบนศาล	Lazada insurverse	—	สายมู เชิงพาณิชย์
ห้ามใกล้ถังขยะหรือชั้นรองเท้า	atime	เว็บจีนกลับว่าตั้งใกล้ชั้นรองเท้าได้ ไม่ถือ	ขัดกัน
ห้ามตั้งหลังบ้าน	น่ำเอี๊ยง	ไต้หวันไหว้ 地基主 ที่ประตูหลังได้	แหล่งเดียว
ไม่ควรย้ายบ่อย	ไทยรัฐ ("เจ้าที่เป็นผู้หนักแน่นและไม่เคลื่อนไหว") Lazada Shopee	—	ตรงกันหลายแหล่ง

ที่มา: [19][11][152][17][151][18][41][84][252][12][253][16][188][74]

วิธีตั้งศาลตี่จู้เอี๊ยะทีละขั้น

ขั้นที่ 1 เลือกตำแหน่ง ตั้งในตัวบ้าน ไม่ใช่นอกบ้าน สื่อไทยทุกแหล่งพูดถึงตี่จู้ "ภายในบ้าน" ติดพื้น [10][19][11] เลือกจุดที่หลังพิงผนังทึบ หน้าโล่งและสว่าง ไม่อยู่ใต้บันไดหรือใต้คาน ไม่ติดหรือหันเข้าห้องน้ำ และไม่ติดครัวหรือเตาไฟ [11][152][17][151][18] แหล่งจีนแนะนำตู้เตี้ยในโถงทางเข้าเป็นตำแหน่งที่ดีที่สุด [16][170] ร้านค้าตั้งหน้าร้านหรือมุมที่มองเห็นประตู ส่วนร้านค้าในฮ่องกงตั้งต่ำกว่าระดับเข่าที่ทางเข้า [224]

ขั้นที่ 2 เลือกทิศ ข้อนี้แหล่งขัดกันมากที่สุด

• แนวที่ 1 หันหน้าออกประตูหน้าบ้าน เป็นแนวของแหล่งจีนส่วนใหญ่ ที่ถือว่าตี่จู้เป็น "ยามเฝ้าประตู" รับทรัพย์จากสี่ทิศ และเป็นแนวของ atime น่ำเอี๊ยง และหมอช้าง [16][170][17][18][84]
• แนวที่ 2 ไม่ตั้งชิดประตู เป็นแนวของ Shopee Lazada และ insurverse [11][152][151]
• การประนีประนอมที่พบบ่อยคือ หันหน้าไปทางประตู แต่ไม่ชิดบานประตูหรือทางเดินเข้าออก (ผู้ค้นคว้าอนุมานจากสองแนวข้างต้น)
• ทิศตามเข็มทิศไม่มีมาตรฐาน insurverse บอกว่าไม่กำหนดทิศตายตัว HomePro แนะนำให้กำหนดทิศก่อนซื้อ ร้านพระพุทธรูปจีนบอกให้หันไปทางตะวันออกซึ่งมีพลังหยางมาก และกรณีประตูหันตะวันตกก็ให้ตี่จู้หันออกประตูตะวันตก [151][41][253][170]
• เว็บจีนอีกแห่งบอกว่าตำแหน่งตี่จู้ "ตายตัว ไม่ต้องเปลี่ยนตามดวงประจำปี" (สายฮวงจุ้ย) [34]
• อย่าสับสนกับศาลพระภูมิ ซึ่งพราหมณ์ให้หันทิศเหนือหรือตะวันออก และห้ามหันหน้าเข้าประตูบ้าน เพราะเป็นคนละระบบ [23][84]

ผู้เขียนเห็นว่าแนวที่ 1 มีหลักฐานจากต้นทางจีนชัดกว่า และสอดคล้องกับความหมายของป้าย "前后地主" ที่ดูแลทั้งหน้าและหลังบ้าน แต่ถ้าบ้านไม่อำนวย การหันไปทางประตูโดยเว้นระยะจากทางเดินก็ยังอยู่ในหลักเดียวกัน

ขั้นที่ 3 ระดับพื้นและฐานรอง ตั้งบนพื้น ไม่ยกขึ้นหิ้ง เรื่องฐานรองมีสามความเห็น

ความเห็น	แหล่ง
ตั้ง "ติดพื้นโดยไม่มีฐานรอง" วางแผ่นเงินแผ่นทองใต้ศาลได้	Shopee [11]
วางทอง เงิน หรืออัญมณีใต้ศาลเป็นทางเลือก	Lazada (สายมู) [152]
ถ้าพื้นลาดให้ทำฐานเรียบทึบ ไม่กลวง	HomePro [41]
วางป้ายบนแผ่นหินอ่อนหรือกระเบื้องสีเหลือง เพราะเหลืองคือธาตุดินที่ให้กำเนิดทอง	เว็บฮวงจุ้ยจีน (แหล่งเดียว) [30]

กลุ่ม Facebook มีคนถามว่า "ต้องมีฐานรองไหม" บ่อยจนกระทู้ติดอันดับในผลค้นหา [14] คำตอบที่ปลอดภัยคือ ตั้งบนพื้นที่มั่นคงและเรียบ จะมีแผ่นรองบาง ๆ หรือไม่ก็ได้ ขอให้ศาลยังอยู่ระดับพื้น

ขั้นที่ 4 เลือกวัสดุ ขนาด และป้าย

• ขนาดทั่วไปในตลาด 10–36 นิ้ว บ้านทั่วไปใช้ 10 นิ้วขึ้นไป ร้านค้าหรือบริษัทใช้ 24 นิ้วขึ้นไป HomePro แนะนำ 24–36 นิ้ว "เพื่อให้สมฐานะ บารมี" (เชิงพาณิชย์) [19][152][41]
• วัสดุที่นิยมคือไม้ ปูน และหินอ่อน ตลาดใหม่มีหินควอตซ์กับสแตนเลส บางรุ่นมีไฟ LED ในตัว [19][254]
• รูปแบบมีทั้งโมเดิร์น มินิมอล แบบ "จักรพรรดิ" และ "888" ภายในมีอักษรมงคล ภาพสัตว์มงคล (นิยมมังกร) โคมไฟ และกระถางธูป [19]
• ธนาคารกสิกรไทยอธิบายว่าศาลมักทำจากไม้สีแดงเพราะเจ้าที่เป็นธาตุไฟ และให้เลี่ยงสีธาตุน้ำ (ผู้ค้นคว้าอ่านได้เฉพาะสรุปผลค้น) [255]
• ป้าย ตรวจว่าเขียน 五方五土龙神 คู่กับ 前后地主财神 หรือ 唐番地主财神 ถูกตัว ส่วนป้ายแบบ "中泰" ที่บันทึกว่าเคยมีในไทยยุคหลัง ผู้ค้นคว้ายังไม่พบภาพป้ายจริงที่ตรวจได้ [7][41] การสำรวจว่าศาลสำเร็จรูปในไทยใช้ป้ายแบบไหนมากกว่ากันยังไม่มีใครทำ (รอตรวจ)

ขั้นที่ 5 เลือกวัน สื่อไทยไม่ได้ระบุวันมงคลเฉพาะ บอกเพียงว่า "ทำพิธีในวันดี" หรือให้ดูปฏิทินจีน [19][151] เว็บปฏิทินจีนที่พูดถึงการตั้งศาลเจ้าที่โดยทั่วไป (ไม่เจาะจงตี่จู้) ให้หลักไว้ดังนี้ (เว็บจีน) [256]

• วันดี วันขึ้น 9 ค่ำของเดือน 1–3 (上九日) วันขึ้น 9 ค่ำของเดือน 7–9 (下九日) วันขึ้น 15 ค่ำ และวันที่ปฏิทินจีนกำกับว่าเป็น 天德 月德 天厨 玉堂 司命 หรือ 明堂
• วันเลี่ยง 三娘煞日 天火日 วันสุดท้ายของเดือนจันทรคติ (晦日) 月破日 และ 岁破日

ผู้เขียนเห็นว่าตารางวันมงคลรายปีหมดอายุทุกปี วิธีที่ใช้ได้ยาวกว่าคือเปิดปฏิทินจีนประจำปี ดูวันที่กำกับว่าเหมาะกับการไหว้หรือการตั้งที่บูชา และไม่ชนดวงของเจ้าบ้าน ถ้าต้องขุดดินหรือเจาะผนังเพื่อทำฐาน ตำราเลือกฤกษ์ก็เตือนให้เลี่ยงทิศสามซัดและทิศไท่ส่วยของปีนั้น [177]

ขั้นที่ 6 เตรียมตัวและเตรียมบ้าน ชำระกาย สวมชุดใหม่หรือชุดสุภาพ เปิดไฟทุกดวง เปิดประตูหน้าต่างยกเว้นห้องน้ำ และงดคำหยาบกับการทะเลาะในวันตั้งศาล [19][151]

ขั้นที่ 7 พิธีอัญเชิญ สังเคราะห์จากไทยรัฐ Shopee และ insurverse [19][11][151]

1. ตั้งโต๊ะฟ้าดินหน้าบ้าน จุดเทียนแดงหนึ่งคู่ (Shopee ว่าเทียนห้าเล่ม) และธูปห้าดอก เจ้าบ้านหรือผู้อาวุโสคุกเข่าอธิษฐานเชิญเทพยดาฟ้าดินมาเป็นพยาน แล้วอัญเชิญตี่จู้มาประทับ ไทยรัฐเพิ่มการโปรยกลีบดาวเรืองหน้าโต๊ะ แล้วเชิญทุกคนเข้าบ้าน
2. นำธูปเข้าบ้าน เมื่อธูปเหลือราวครึ่งดอก นำธูปห้าดอกกับเทียนแดงเข้าไปจุดที่ศาลในบ้าน แล้วกลับออกมาคุกเข่าที่โต๊ะหน้าบ้านอีกครั้งเพื่อเชิญให้เข้าที่สถิต
3. ไหว้ตี่จู้ เทียนแดงหนึ่งคู่ ธูปห้าดอก อธิษฐานทีละดอก (ดูคำอวยพรห้าดอกข้างล่าง)
4. แนะนำตัว สมาชิกทุกคนจุดธูปคนละห้าดอก บอกชื่อ นามสกุล อายุ และอาชีพ ถ้าเป็นบริษัทบอกตำแหน่งงาน
5. ถวายของและลาของไหว้ ถวายเครื่องสักการะ เมื่อธูปหมดจึงเผากระดาษ แล้วเทเหล้าจีนลงบนเถ้าสามครั้ง ไทยรัฐแนะนำให้วางของไหว้ไว้อย่างน้อยหกชั่วโมงก่อนรับประทาน (แหล่งเดียว)

ลำดับแบบจีนจากเว็บจีนสั้นกว่า คือ จุดตะเกียงเทพ แล้วจุดธูปสามดอก รอธูปหมดหรือจุดครบสามรอบ แล้วจุดเทียนแดง เผากระดาษ และเก็บของไหว้ [170]

ต้องจ้างซินแสหรือไม่ ตามธรรมเนียม ไม่จำเป็นต้องจ้างใครทำพิธี สื่อไทยทุกแหล่งให้เจ้าบ้านหรือผู้อาวุโสทำเอง ต่างจากศาลพระภูมิที่ให้พราหมณ์ทำ [19][11][84] แหล่งหมิ่นหนานบางแห่งให้เชิญผู้ชำนาญมาอัญเชิญเจ้าที่ที่มีรูปเคารพ [164] ถ้าจะจ้าง ควรตรวจตัวตนก่อนโอนเงิน ดูคำแนะนำในบทความตรวจซินแสก่อนเชื่อ

ของไหว้ตี่จู้เอี๊ยะตามโอกาส

โอกาส	ของไหว้ตามสื่อไทย	ธรรมเนียมจีนที่เทียบได้
ทุกวัน	น้ำชาเปลี่ยนทุกวัน ส้มห้าผล ร้านค้าไหว้ทุกเช้า ไทยรัฐแนะนำไหว้เช้าตรู่	บางแหล่งว่าควรไหว้ทุกวัน
ขึ้น 1 และ 15 ค่ำ (ชิวอิก จับโหงว)	ผลไม้ 3–5 อย่าง ชา 5 ถ้วย น้ำ 3 ถ้วย	วัน 1 และ 15 ใช้ผลไม้ ขนมปัง ขนม
ขึ้น 2 และ 16 ค่ำ	ไม่พบในแหล่งไทย	ข้าวกับกับข้าว "คนกินอะไรไหว้อย่างนั้น" แล้วเลี้ยงลูกจ้าง
ตรุษจีน	เพิ่มขนมกูไช่สีแดงและส้มห้าผล เปลี่ยนกิมฮวยปีละครั้ง	วันชิวอิกไหว้เทพในบ้านรวมเจ้าที่ วันที่ 5 เปิดร้านไหว้ไฉ่ซิ้ง เจ้าที่ กวนอู
สารทจีน	ไม่พบสูตรเฉพาะ ไทยรัฐแนะนำให้นำอาหารที่ไหว้แล้วไปวางทางสามแพร่งให้ดวงวิญญาณเร่ร่อน ปักธูปหนึ่งดอก	กลางเดือน 7 ไหว้ผีไร้ญาติ
วันเกิด (ขึ้น 2 ค่ำ เดือน 2 ตามสื่อไทย)	ผลไม้ 5 อย่างหรือส้ม 5 ผล ชา 5 ถ้วย ดอกไม้ เทียน 1 คู่ ธูป 5 ดอก กระดาษไหว้ และซาแซหรือโหงวแซ หมี่เตี๊ยว	—
ขอพรใหญ่	หมูสามชั้น ไก่ เป็ด	ซาแซ (หมู ไก่ ปลา) ข้าวสวย กับข้าว
ย้ายศาล	ธูป 5 ชา 5 ส้ม 5	—

ที่มา: [10][19][11][152][17][18][8][252][20][257][258]

รายการของไหว้ที่สื่อไทยแต่ละแห่งให้ไว้

รายการ	ไทยรัฐ (วันเกิด)	ไทยรัฐ (ประจำ)	Shopee	Lazada	atime	น่ำเอี๊ยง	แหล่งจีน
น้ำชา	5 ถ้วย	5 ถ้วย	5 ถ้วย	5 ถ้วย	5 ถ้วย	5 ถ้วย	ชาและเหล้าอย่างละ 3 ถ้วย
น้ำเปล่า	—	3 ถ้วย	3 ถ้วย	3 ถ้วย	แทนชาได้	—	—
ผลไม้	5 อย่างหรือส้ม 5 ผล	ขนมหรือผลไม้มงคล 5 ลูก	5 อย่างและส้ม 5	ส้ม 5	ส้ม 5 ทุกวัน	3–5 อย่างหรือส้ม 5	ผลไม้ ขนม
ขนม	—	—	จันอับ กูไช่แดง	กูไช่แดง	ขนมมงคล	ขนมเปี๊ยะ ขนมอี๋ ฮวดก้วย จันอับ	—
กระดาษไหว้	หงิ่งเตี๋ย 12 คู่ เทียงเถ้าจี้ กิมหงิ่งเต้า	1 ชุด	หงิ่งเตี๋ย 12 คู่ เทียงเถ้าจี้ กิมหงิ่งเต้า	1 ชุด	หงิ่งเตี๋ย	—	เงินกระดาษหลายชนิด
เทียน	1 คู่	1 คู่	1 คู่	—	—	—	เทียนแดง 1 คู่
ธูป	5	5 หรือ 7	5 หรือ 7	5 หรือ 7	5	5 กับ 2	3

ที่มา: [10][19][11][152][17][18][252][20] ชื่อกระดาษไทย "หงิ่งเตี๋ย" "เทียงเถ้าจี้" และ "กิมหงิ่งเต้า" ยังไม่ได้จับคู่กับอักษรจีน (รอตรวจ)

ข้อสังเกตจากแหล่งจีนสองข้อ คือ ของไหว้ตี่จู้ไม่ต้องวางบนโต๊ะสูง ให้วางบนพื้นหรือถาดหน้าศาล [252][20] และเว็บแต้จิ๋วระบุว่าชุดไหว้มีธูปแดง เทียนแดงคู่ ชาและเหล้าอย่างละสามถ้วย ตะเกียบหนึ่งหรือสามคู่ และกระดาษเงินกระดาษทอง [70]

การเผากระดาษ เผาหน้าบ้านในถังโลหะ ห้ามเขี่ย ห้ามดับ ปล่อยให้มอดเอง [11][152] ไทยรัฐแนะนำให้รวมกระดาษในถาด ยกเหนือหัวอธิษฐาน ส่งต่อให้ทุกคนในบ้าน แล้วจึงเผา จากนั้นเทเหล้าจีนลงบนเถ้าสามครั้งพร้อมขอพรทีละข้อ [19] ถ้าอยู่อาคารที่ห้ามเผา การงดเผากระดาษก็ไม่ผิดหลักใด เพราะแหล่งจีนก็สรุปว่า "มีใจก็พอ" [157]

ไหว้ตี่จู้เอี๊ยะจุดธูปกี่ดอก: คำตอบที่ขัดกัน

ระบบ	จำนวนธูป	แหล่ง
สื่อไทยส่วนใหญ่	5 ดอก	ไทยรัฐ Shopee Lazada atime [10][19][11][152][17]
สูตร 7 ดอก	5 ดอกที่ตี่จู้ บวก 2 ดอกที่ประตูหน้าบ้านซ้ายขวาสำหรับเทพประตู	ไทยรัฐ (คำถามท้ายบทความ) และน่ำเอี๊ยงอธิบายเหตุผล ส่วน Shopee กับ insurverse เขียน "7 ดอก" โดยไม่อธิบาย [19][18][11][151]
คฑา ชินบัญชร (บริบทตรุษจีน)	5 หรือ 7 ดอก ไหว้ 06.00–07.00 น.	ฐานเศรษฐกิจ [259]
แหล่งจีน (แต้จิ๋วในจีน)	3 ดอก หรือ 9 ดอกเมื่อจุดสามรอบ	[252][20]
เจ้าที่หน้าประตูแบบกวางตุ้ง	3 ดอกทุกวัน	[22]
地基主 ไต้หวัน	3 ดอก	[73]
ศาลพระภูมิ (ไทย)	9 ดอก	[85]
ศาลตายายหรือศาลเจ้าที่ (ไทย)	5 ดอก กับเทียน 2 เล่ม	[85]
ไหว้เจ้าที่กลางแจ้งที่ไม่มีศาล / เจ้าที่ค้าขาย	16 ดอก / 5 ดอก	[260]

ระบบ "เลข 5" ของไทย คือ ชา 5 ส้ม 5 ธูป 5 ต่างจากจีนที่ใช้ "เลข 3" คือ ชา 3 เหล้า 3 ธูป 3 ผู้ค้นคว้ายังไม่พบเหตุผลในแหล่งไทย (รอตรวจ) แต่สังเกตว่าศาลตายายของไทยใช้ธูปห้าดอกเช่นกัน ซึ่งอาจเป็นจุดที่สองระบบมาบรรจบกัน (ผู้ค้นคว้าอนุมาน) [85] ข้อสรุปเชิงปฏิบัติคือ ถ้าบ้านทำแบบไทย ใช้ห้าดอก ถ้าทำแบบจีนดั้งเดิม ใช้สามดอก ไม่มีแบบใดผิด เพราะแหล่งแต่ละสายยึดคนละธรรมเนียม อ่านหลักการนับธูปแบบอื่นได้ที่บทความธูปกี่ดอก ไหว้อะไร

ไหว้กี่โมง สื่อไทยแนะนำให้ไหว้ช่วงเช้า ร้านค้าไหว้ทุกเช้าก่อนเปิดร้าน ฐานเศรษฐกิจอ้างคฑา ชินบัญชรว่า 06.00–07.00 น. ในบริบทตรุษจีน [19][259][151][261] หมอช้างผ่อนปรนว่าใช้แสงไฟแทนธูปได้ "สิ่งสำคัญคือการกราบไหว้" [84]

คำไหว้ตี่จู้เอี๊ยะ

สำนวนอวยพรที่คนแต้จิ๋วพูดจริงเวลาไหว้ ชาวแต้จิ๋วไม่ได้ท่องบทสวดยาวเวลาไหว้เทพในบ้าน แต่พูดหรือนึกในใจเป็นวลีอวยพรสั้น ๆ วลีเปิดที่ใช้กับเทพทุกองค์คือ 老爷保佑 ซึ่งในภาษาพูดแต้จิ๋วออกเสียงว่า lao6 ia5 bo2 ho7 คนไทยเชื้อสายจีนจึงพูดว่า "เหล่าเอี๊ยปอห่อ" และเว็บจีนมักเขียนตามเสียงว่า 老爷保号 หรือ 老爷保贺 [283][285][286] รายการสัมภาษณ์คนบนถนนในซัวเถาบันทึกว่าคนที่ไปไหว้ "เหล่าเอี๊ย" จะนึกในใจว่า 老爷保号大赚，出入平安顺，有贵人… คือขอให้เทพคุ้มครองให้หาเงินได้มาก เข้าออกปลอดภัยราบรื่น และมีผู้อุปถัมภ์ [284] อีกแหล่งเล่าว่าคนแต้จิ๋วไหว้เทพประจำบ้านอย่างแป๊ะกงและตี่จู้เอี๊ยะทุกวันขึ้น 1 และ 15 ค่ำ และสิ่งที่พูดก็คือ "老爷保佑 保佑平安顺" [285] ตารางนี้รวมวลีที่ใช้บ่อย เสียงแต้จิ๋วตรวจกับพจนานุกรม mogher และคลังคำ 潮典 ของเว็บเดียวกัน (ช่องสำเนียงเท่งไฮ้) [3][283]

简体	แต้จิ๋ว (สะกดไทย / Peng'im)	จีนกลาง	ความหมาย
老爷保佑 (ภาษาพูดมักเขียน 老爷保号 / 老爷保贺)	เหล่าเอี๊ยปอห่อ (lao6 ia5 bo2 ho7)	เหล่าเหยียเป่าโย่ว	ขอเทพเจ้าคุ้มครอง ใช้เปิดคำไหว้กับเทพทุกองค์ รวมทั้งตี่จู้เอี๊ยะ
合家平安	ฮะแกเผ่งอัง (hah8 gê1 pêng5 ang1)	เหอเจียผิงอัน	ทั้งบ้านอยู่เย็นเป็นสุข
出入平安	ฉุกยิบเผ่งอัง (cug4 rib8 pêng5 ang1)	ชูรู่ผิงอัน	เข้าออกและเดินทางปลอดภัย
身体健康	ซิงที่เกี๋ยงคัง (sing1 ti2 giêng6 kang1)	เซินถี่เจี้ยนคัง	ร่างกายแข็งแรง
生理兴隆	เซ็งลี่เฮงล้ง (sêng1 li2 hêng1 long5)	เซิงหลี่ซิงหลง	การค้ารุ่งเรือง (生理 คือคำแต้จิ๋วที่แปลว่า "การค้า")
生理大趁	เซ็งลี่ตั่วถั่ง (sêng1 li2 dua7 tang3)	เซิงหลี่ต้าเชิ่น	ค้าขายได้กำไรมาก
平安大趁顺	เผ่งอังตั่วถั่งสุง (pêng5 ang1 dua7 tang3 sung6)	ผิงอันต้าเชิ่นซุ่น	ปลอดภัย หาเงินได้มาก ทุกอย่างราบรื่น
趁钱 (= 赚钱) / 发大财	ถั่งจี๊ (tang3 zin5) / ฮวกตั่วไช้ (huag4 dua7 cai5)	เชิ่นเฉียน (ภาษากลางใช้ 赚钱 จ้วนเฉียน) / ฟาต้าไฉ	หาเงินได้ / ร่ำรวยมาก
四季平安	สี่กุ่ยเผ่งอัง (si3 kui3 pêng5 ang1)	ซื่อจี้ผิงอัน	ปลอดภัยตลอดปี
囝孙孝顺	เกี้ยซุงเห่าสุง (gian2 sung1 hao3 sung6)	เจี่ยนซุนเซี่ยวซุ่น	ลูกหลานกตัญญู
保佑家门	ป๋อห่อแกมึ้ง (bo2 ho7 gê1 mung5)	เป่าโย่วเจียเหมิน	ขอให้คุ้มครองบ้าน (วลีในคำอวยพรห้าดอกของไทยรัฐ)

หมายเหตุ: รูปสะกดไทยใช้รูปที่คนไทยเชื้อสายจีนใช้อยู่แล้วเมื่อมี เช่น เหล่าเอี๊ย ปอห่อ ฉุกยิบเผ่งอัง แกมึ้ง ฮวก ส่วนที่เหลือถอดตามหลักวรรณยุกต์ของเว็บ (รายละเอียดอยู่ในไฟล์รายการคำอ่าน) 赚钱 ในภาษาแต้จิ๋วพูดว่า 趁钱 และ 生意 นิยมพูดว่า 生理 [283]

สำนวนที่คนแต้จิ๋วนิยมพูดเวลาไหว้ (ผู้เขียนเรียงจากวลีในตารางข้างบน จะตัดหรือเพิ่มวลีได้ตามเรื่องที่ขอ)

ตี่จู้เอี๊ยะ เหล่าเอี๊ยปอห่อ

ฮะแกเผ่งอัง ฉุกยิบเผ่งอัง ซิงที่เกี๋ยงคัง

เซ็งลี่เฮงล้ง เผ่งอังตั่วถั่งสุง

เกี้ยซุงเห่าสุง สี่กุ่ยเผ่งอัง

地主爷，老爷保佑：合家平安，出入平安，身体健康；生理兴隆，平安大趁顺；囝孙孝顺，四季平安。

ความหมาย: ท่านตี่จู้เอี๊ยะ ขอท่านโปรดคุ้มครอง ให้ทั้งบ้านอยู่เย็นเป็นสุข เข้าออกปลอดภัย ร่างกายแข็งแรง การค้ารุ่งเรือง ปลอดภัยและได้กำไรราบรื่น ลูกหลานกตัญญู และปลอดภัยตลอดทั้งปี

ก่อนพูดวลีเหล่านี้ หลายบ้านบอกชื่อ ที่อยู่ และวันที่ก่อน แล้วค่อยขอเรื่องเฉพาะเป็นภาษาไทยหรือภาษาจีนก็ได้ ตามที่สื่อไทยแนะนำ [17][18] วลีเหล่านี้เป็นคำอวยพรที่ใช้กับเทพทุกองค์ ไม่ใช่บทเฉพาะของตี่จู้เอี๊ยะ และแต่ละบ้านพูดไม่เหมือนกัน

คำอวยพรแต้จิ๋วตามธูปห้าดอก ไทยรัฐฉบับ 14 มี.ค. 2564 อ้างอาจารย์ธนาธร จันอาวัชนการ (ฮวงจุ้ยกับชีวิต) ระบุว่า "ตี่จู่เอี๊ยะเข้าใจทุกภาษา" จะใช้ภาษาจีนหรือไทยก็ได้ แล้วให้คำอวยพรภาษาแต้จิ๋วเขียนเป็นอักษรไทยประจำธูปแต่ละดอก ทุกบรรทัดมีวลีเดียวกันว่า "ป๋อห่อแกมึ้ง" ซึ่งน่าจะมาจาก 保佑家门 (แต้จิ๋ว ป๋อห่อแกมึ้ง / จีนกลาง เป่าโย่วเจียเหมิน — ขอให้คุ้มครองบ้าน) เพราะ mogher ให้ 保佑 ในภาษาพูดแต้จิ๋วว่า bo2 ho7 ตรงกับ "ป๋อห่อ" ขณะที่ 保护 อ่าน bo2 hu6 ซึ่งไม่ตรง [10][3][283] ตารางนี้ย่อรูปเขียนไทยในไทยรัฐ และเสนออักษรจีนที่น่าจะเป็นต้นทาง ซึ่งผู้ค้นคว้าอนุมานเอง ยังต้องให้ผู้รู้ตรวจ

ดอก	รูปเขียนไทยในไทยรัฐ (ย่อ)	อักษรจีนที่เสนอ (รอตรวจ)	ความหมายตามไทยรัฐ
1	เจ๊กเตี่ยวเฮีย … ฉุกยิบ เผ่งอัง	一条香，保佑家门，出入平安	ครอบครัวอยู่เย็นเป็นสุข เดินทางปลอดภัย
2	หยี่เตี่ยวเฮีย … ไฉ่ง้วง กวงจิ่ง	二条香，保佑家门，财源广进	โชคลาภ เงินทองไหลมา
3	ซาเตี่ยวเฮีย … ไม๊อู๋ เขาจิ	三条香，保佑家门，无有口舌	ไม่มีเรื่องทะเลาะในครอบครัว
4	สี่เตี่ยวเฮีย … สี่หึ่ง กุ้ยนั้ง เซียวหู	四条香，保佑家门，四方贵人相扶	มีผู้อุปถัมภ์ทั้งสี่ทิศ
5	โหวงเตี่ยวเฮีย … หนั่งนั๊ง ฮะเสีย	五条香，保佑家门，人人合□ (ตัวท้ายอาจเป็น 合心 หรือ 合意)	สมความปรารถนาทุกประการ

ไทยรัฐฉบับ 17 ส.ค. 2564 ใช้คำขอห้าข้อชุดเดียวกันแต่เป็นภาษาไทย จึงยืนยันได้ว่าเป็นสูตรที่ใช้กันในวงการฮวงจุ้ยไทย แม้จะมาจากต้นทางเดียวกัน [19]

บทอธิษฐานภาษาไทยที่สื่อเผยแพร่ โครงสร้างคือ บอกวัน เดือน ปี และเวลาดี แล้วเรียกท่านว่า "ข้าแต่องค์ตี่จู่เอี๊ยะ เจ้าที่เจ้าทาง ผู้เมตตา" จากนั้นแจ้งของที่ถวาย เช่น ผลไม้ ขนมจันอับ น้ำชา น้ำดื่ม หรือสุรา และขอให้รับไว้เพื่อประโยชน์และความสุขของครอบครัว ไทยรัฐตั้งข้อสังเกตว่าบทนี้ "คล้ายบทถวายสังฆทาน" [10][11] น่ำเอี๊ยงให้บทขอพรสั้นว่าขอให้ครอบครัวปรองดอง โชคดี กิจการรุ่งเรือง แล้วเล่าเรื่องของคนในบ้านและขอเรื่องเฉพาะ เช่น การสอบ ส่วน atime ให้บอกชื่อ นามสกุล และที่อยู่ก่อนขอพร [18][17]

คาถาตี่จู้เอี๊ยะ: ตอบตรง ๆ

คำค้น "คาถาตี่จู้เอี๊ยะ" และคำใกล้เคียงรวมกันมีคนค้นราว 900 ครั้งต่อเดือน [14] แต่ผู้ค้นคว้า ไม่พบคาถาภาษาบาลีหรือบทสวดแบบพุทธเฉพาะตี่จู้เอี๊ยะ ในไทยรัฐ ฐานเศรษฐกิจ Shopee Lazada atime insurverse และน่ำเอี๊ยง ซึ่งเป็นหน้าหลักในผลค้นหา [10][19][11][152][259][17][151][18] เหตุผลก็ชัด เพราะตี่จู้เอี๊ยะเป็นธรรมเนียมจีน ไม่ใช่ธรรมเนียมพราหมณ์หรือพุทธเถรวาท สิ่งที่มีจริงมีสี่อย่าง

1. สำนวนอวยพรแต้จิ๋ว ที่ขึ้นต้นว่า "เหล่าเอี๊ยปอห่อ" (老爷保佑) คำอวยพรห้าดอก และ บทอธิษฐานภาษาไทย ตามที่ยกไว้ข้างบน สำนวนแต้จิ๋วคือสิ่งที่คนพูดกันจริง แต่ก็เป็นวลีอวยพร ไม่ใช่คาถา [283][284]
2. บทสวดของศาลไทยที่บางคนยืมมาใช้ สื่อไทยเผยแพร่บทสวดศาลพระภูมิว่า นะโม 3 จบ แล้วตามด้วย "ภูมมัสมิง ทิสาภาเค…" 3 จบ และบทสวดศาลตายายว่า "ตา-ยาย ยัสมิง ทิสาภาเค…" 3 จบ [85] บทเหล่านี้เป็นของพิธีไทย ถ้าจะนำมาใช้กับตี่จู้ ควรรู้ว่าเป็นการยืมมา ไม่ใช่ของจีน
3. บทสวดเต๋าที่เป็นของสาธารณะ คือ มนต์สงบเจ้าที่ (安土地神咒) และบทสรรเสริญเจ้าที่ (宝诰) ที่ยกไว้ในหัวข้อที่ 6 ซึ่งนักพรตเต๋าสวดในพิธีเช้าเย็น แหล่งหนึ่งบอกว่าฆราวาสที่สวดในบ้านให้เปลี่ยนคำว่า "坛庭" เป็น "家庭" [169][160] บทเหล่านี้เป็นบทสวดถึงเทพที่ดินโดยรวม ไม่ใช่ "คาถาตี่จู้" โดยเฉพาะ
4. คำพูดจากใจ แหล่งจีนแต้จิ๋วย้ำว่าตี่จู้เอี๊ยะ "ไม่ถือ" และ "มีใจก็พอ" [8][157] ผู้ที่เป็นชาวพุทธจะสวดนะโม 3 จบก่อนตามศรัทธาก็ได้

เทียบกับกรณีไฉ่ซิ้งเอี๊ย ที่บทยอดนิยม "โอม ชัมภาลา…" เป็นมนตร์ของเทพทรัพย์ในพุทธวัชรยานทิเบต ไม่ใช่บทจีน ตี่จู้เอี๊ยะยังไม่มี "คาถายอดนิยม" ที่ถูกสร้างขึ้นมาแบบนั้น [10] ถ้าพบคาถาที่อ้างว่าเป็น "คาถาตี่จู้เอี๊ยะโบราณ" ควรถามที่มาก่อน

สรุป ตี่จู้เอี๊ยะไม่มีคาถามาตรฐานบทเดียวที่ทุกบ้านใช้ ถ้าต้องการถ้อยคำไว้พูด ใช้สำนวนแต้จิ๋วในหัวข้อ "คำไหว้ตี่จู้เอี๊ยะ" ข้างบน หรือพูดจากใจเป็นภาษาไทยก็ได้

ข้อห้ามและความเชื่อ

ข้อห้ามหรือความเชื่อ	แหล่ง	หมายเหตุ
ห้ามตั้งใต้บันได ใต้คาน ติดห้องน้ำ ครัว เตาไฟ หรือประตู	[11][152][17][151][18]	เรื่องประตูยังขัดกัน
ห้ามวางตู้ปลาหรือของมีน้ำบนศาล ห้ามวางของบังหน้าศาล	[152][151]	สายมู เชิงพาณิชย์
ห้ามย้ายบ่อย	[19][11][152]
วันตั้งศาลห้ามพูดหยาบ ห้ามทะเลาะ	[19][151]
ห้ามเขี่ยหรือดับไฟกระดาษ ปล่อยให้มอดเอง	[11][152]
ห้ามย้ายกระถางธูป ซึ่งถือเป็นประธานของศาล	หมอช้าง [84]	ขัดกับพิธีย้ายบ้านที่ยกกระถางไปก่อน
วางของไหว้บนพื้น ไม่วางบนโต๊ะสูง	[252][20]	เว็บจีน
ใช้แสงไฟแทนธูปได้	หมอช้าง [84]	ข้อผ่อนปรนสำหรับคอนโด
"ความดีความชั่วขึ้นอยู่กับตัวเรา ไม่ควรหวังพึ่งเทวดาฟ้าบันดาล"	ไทยรัฐอ้างจิตรา ก่อนันทเกียรติ [19]	ข้อคิดแบบกุศโลบาย
ในจีนไม่ควรถามญาติถึงตี่จู้ในบ้านเขา	[7]	ข้อห้ามทางสังคม
บ้านมีคนเสียชีวิตหรือคลอดลูก ต้องจุดธูปบอกท่าน	[7]	เทียบได้กับการบอกกล่าวผีเรือนของไทย

---

ย้ายบ้าน: ต้องย้ายตี่จู้เอี๊ยะไปด้วยไหม

เรื่องนี้มีสองแนวคิดที่ขัดกันอยู่ลึก ๆ และผู้อ่านควรเห็นทั้งสองแนว

แนวที่ 1 ตี่จู้ "ผูกกับที่" ตามคำอธิบายของอาจารย์ถาวรและ ผศ.คมกฤช ตี่จู้เป็นเทพหรือผีของที่ดินผืนนั้น ไม่ได้ผูกกับคน [1][29] คติจีนที่ว่าตี่จู้คือ "ผู้บุกเบิกที่ดินเดิม" ก็ชี้ไปทางเดียวกัน [12] ถ้าคิดแบบนี้ เจ้าที่ของบ้านเก่าก็ยังอยู่ที่บ้านเก่า และบ้านใหม่ก็มีเจ้าที่ของบ้านใหม่

แนวที่ 2 ยกศาลและขี้ธูปไปด้วย สื่อไทยให้ขั้นตอนย้ายศาลไว้ดังนี้ [19][152][151]

ขั้น	ไทยรัฐ 2564	Lazada 2566	insurverse
บอกล่วงหน้า	อย่างน้อยหนึ่งสัปดาห์ และบอกฤกษ์	จุดธูปบอกหนึ่งสัปดาห์ก่อน พร้อมคำกล่าวที่ระบุวันย้าย	ทำพิธีขออนุญาตด้วยธูปและของไหว้
วันย้าย	ธูป 5 ดอก ชา 5 ถ้วย ส้ม 5 ผล	ธูป 5 ส้ม 5 ชา 5 รอ 5–10 นาที	เลือกวันตามปฏิทินจีน
ขี้ธูป	เก็บขี้ธูปเก่าผสมกับของใหม่	ตั้งกระถางใหม่ ผสมขี้ธูปจากกระถางเก่า	—
ลำดับการยก	ยกกระถางธูปไปที่ใหม่ก่อน 5–10 นาที แล้วจึงยกศาลตาม	ยกศาลเก่าขึ้นลงสามครั้ง แล้วนำออก ตั้งศาลใหม่แทน	—

เว็บฮวงจุ้ยจีนก็บอกว่าป้ายตี่จู้เป็นของที่เจ้าของบ้านต้องจัดการเมื่อย้ายออก ถ้าทิ้งไว้ ผู้อยู่ใหม่ควรติดต่อเจ้าของเดิมให้มาเชิญไป ถ้าเจ้าของเดิมไม่มาหรือไม่ต้องการจึงจัดการเอง และเตือนว่าการไม่บอกกล่าวหรือไม่เชิญไปด้วย "ไม่ดีต่อผู้อยู่เดิม" (สายมู แหล่งเดียว) [170] ส่วนหมอช้างกลับบอกว่า "ห้ามย้ายกระถางธูป" ซึ่งถือเป็นประธานของศาล [84]

ผู้เขียนเห็นว่าสองแนวนี้อยู่ร่วมกันได้ ถ้ามองตามป้าย 唐番 ฝ่าย "ที่ตามเรามา" ย้ายไปกับครอบครัวได้ ส่วนฝ่าย "ที่อยู่มาก่อน" ก็อยู่กับที่ดินเดิม การบอกกล่าวก่อนย้ายและการตั้งศาลใหม่ที่บ้านใหม่จึงเป็นการเคารพทั้งสองฝ่าย (ผู้เขียนตีความ)

เช่าบ้านแล้วเจอตี่จู้เอี๊ยะของเจ้าของเก่า

กระทู้ "ไปเช่าบ้านแล้วเจ้าของเก่าไม่ได้เอาตี่จู๋เอี๊ยไป" ติดอันดับในผลค้นหา และมีคนค้นวิธีเชิญตี่จู้เอี๊ยะออกจากบ้านราว 210 ครั้งต่อเดือน [14] แต่ผู้ค้นคว้า ไม่พบแหล่งไทยที่ตอบเรื่องนี้โดยตรง จากแหล่งจีนและไต้หวันที่มี ผู้เขียนสรุปทางเลือกได้ดังนี้ (ผู้เขียนเรียบเรียง ไม่ใช่ธรรมเนียมที่มีแหล่งยืนยันครบ)

1. ถามเจ้าของบ้านหรือผู้เช่าเดิมก่อน ว่าจะเชิญศาลไปหรือไม่ ซึ่งตรงกับคำแนะนำของเว็บจีน [170]
2. ถ้าเจ้าของเดิมไม่เอาไป และเราอยากไหว้ต่อ ก็ไหว้ต่อในฐานะผู้มาอาศัย ซึ่งตรงกับความหมายเดิมของตี่จู้ที่คนเช่าบ้านไหว้เคร่งกว่าเจ้าของบ้าน ดังกรณีเจียหยาง [8]
3. ถ้าไม่ประสงค์จะไหว้ บอกกล่าวด้วยธูปและของไหว้ แล้วเชิญศาลไปฝากศาลเจ้าหรือวัดจีน ซึ่งเป็นทางที่ไต้หวันแนะนำสำหรับรูปเจ้าที่ [171]
4. ไม่ควรทิ้งรวมกับขยะ อย่างน้อยเพื่อความสบายใจของคนในบ้านและเพื่อนบ้าน

ตี่จู้เอี๊ยะเก่าทิ้งที่ไหน

มีคนค้นคำถามนี้ราว 90 ครั้งต่อเดือน [14] ผลค้นทั่วไปมักตอบว่า "นำไปวัดหรือศาลเจ้าจีน" แต่ผู้ค้นคว้า ไม่พบหลักฐานยืนยัน ว่าศาลเจ้าแห่งใดในไทยรับศาลตี่จู้เก่า และรับภายใต้เงื่อนไขใด (รอตรวจ) ก่อนนำไปที่ใด ควรโทรถามศาลเจ้าใหญ่หรือมูลนิธิในพื้นที่ก่อนทุกครั้ง ส่วนที่ไต้หวันมีวัดใหญ่ที่รับดูแลรูปเจ้าที่จำนวนมาก เช่น ศาลเจ้าที่เชอเฉิงฝูอันกง [171]

อยู่คอนโดตั้งตี่จู้เอี๊ยะได้ไหม

ผู้ค้นคว้าไม่พบคำแนะนำจากแหล่งน่าเชื่อถือสำหรับคอนโดโดยตรง แต่คำค้น "ตี่จู้เอี๊ยะ มินิมอล" และ "ตี่จู้เอี๊ยะ สมัยใหม่" มีคนค้นหลายร้อยครั้งต่อเดือน ซึ่งสะท้อนกลุ่มคนอยู่คอนโดหรือบ้านโมเดิร์น [14] ข้อมูลที่ช่วยได้มีสามข้อ

• เว็บจีนอธิบายว่าเมื่ออาคารสูงไม่ให้ตั้งเจ้าที่นอกประตูในทางเดินส่วนกลาง ตี่จู้ในห้องต้องทำหน้าที่แทนและหันหน้าหาประตู [34] การตั้งศาลในห้องจึงเป็นเรื่องที่คนจีนในเมืองทำกันมานาน
• หมอช้างผ่อนปรนว่าใช้แสงไฟแทนธูปได้ [84] และศาลรุ่นใหม่มีไฟ LED ในตัว [254]
• ผู้เขียนแนะนำให้ตรวจกฎของนิติบุคคลเรื่องการจุดธูปและการเผากระดาษก่อน ถ้าห้าม ให้ใช้ไฟแทนธูป และงดเผากระดาษ (คำแนะนำของผู้เขียน)

วิธีเลือกซื้อศาลตี่จู้เอี๊ยะ

ราคาตัวอย่างจาก HomePro (ดึงข้อมูล 16 ต.ค. 2569) [41][254]

สินค้า	ขนาด	วัสดุ	ราคา (บาท)
ตี่จู้เอี๊ยะสไตล์มินิมอล พร้อมป้ายกระจก	ไม่ระบุ	ไม่ระบุ	1,198
ศาลรุ่น BASIC (ขาวแดง)	16 นิ้ว	ไม่ระบุ	9,600
ศาลรุ่น TJ-07 (ขาวแดง)	16 นิ้ว	ไม่ระบุ	18,490
ศาลรุ่น TJ-04 (ขาวแดง)	24 นิ้ว	ไม่ระบุ	30,490
ศาลรุ่น TJ-05 (แดงทอง)	18.5 นิ้ว สูงราว 61 ซม. กว้าง 47 ซม. ลึก 42 ซม. หนักราว 25 กก.	หินควอตซ์สีแดงกับสแตนเลส ไฟ LED สองจุด ชุดเซรามิก	33,690

ราคาเหล่านี้เป็นตัวอย่าง ณ วันที่ผู้ค้นคว้าดึงข้อมูล ไม่ใช่คำแนะนำให้ซื้อร้านใด ร้านศาลเจ้าจีนในกรุงเทพฯ ตามสมุดหน้าเหลืองมีอยู่หลายย่าน เช่น ราชเทวี คันนายาว บางแค และราษฎร์บูรณะ รับทั้งศาลไม้ ศาลหินอ่อน และงานสั่งทำ (ผู้ค้นคว้ายังไม่ได้ติดต่อหรือตรวจสอบร้าน) [262]

เช็กลิสต์ก่อนซื้อ (ผู้เขียนเรียบเรียงจากข้อมูลข้างต้น)

1. วัดพื้นที่จริง และดูว่าศาลจะหันไปทางประตูได้ หลังพิงผนังทึบได้ และไม่อยู่ใต้บันไดหรือคาน
2. ตรวจข้อความบนป้าย ว่าเขียน 五方五土龙神 คู่กับ 前后地主财神 หรือ 唐番地主财神 ถูกตัว ไม่มีตัวอักษรผิด
3. ตรวจน้ำหนักและฐาน ศาลหินบางรุ่นหนักราว 25 กิโลกรัม พื้นต้องรับได้ และถ้าพื้นลาดต้องทำฐานเรียบทึบ [41][254]
4. ตรวจระบบไฟ ถ้าศาลมีไฟ LED ควรใช้ปลั๊กและสายไฟที่ได้มาตรฐาน และไม่วางใกล้กระดาษหรือธูป
5. อ่านเงื่อนไขการคืนสินค้า ตัวอย่างศาลราคา 33,690 บาทข้างต้นเป็นสินค้าสั่งจอง คืนหรือเปลี่ยนไม่ได้ และร้านยังไม่มีคะแนนรีวิว [254]
6. อย่าซื้อเพราะถูกขู่ ศาลราคาแพงไม่ได้ทำให้ไหว้ "ถูกกว่า" แหล่งจีนแต้จิ๋วยังบอกว่าตี่จู้เอี๊ยะไม่ถือ และแป๊ะกงไม่รังเกียจศาลเล็กแคบ [8][66]

เตือนภัยมิจฉาชีพสายมู

ผู้ค้นคว้า ไม่พบข่าวหลอกขายศาลตี่จู้เอี๊ยะหรือแอบอ้างเจ้าที่จีนในไทยโดยตรง แต่พบรูปแบบการหลอกลวงในวงการพิธีกรรมที่ใช้กับเรื่องนี้ได้

• ตำรวจไทยจับชายอายุ 37 ปีที่ปลอมเป็นหมอดูแก้กรรมผ่านสื่อสังคมออนไลน์ มีผู้เสียหายกว่า 100 ราย ค่าบริการเริ่มต้น 199 บาท [263][264]
• ข่าวแก๊งที่อุดรธานีหลอกทำพิธีขอเลข ให้เหยื่อหันหลังระหว่างพรมน้ำมนต์ แล้วสลับห่อทองคำกับเงินสด (ผู้ค้นคว้ายังไม่ได้อ่านข่าวฉบับเต็ม) [265]
• ในจีน ศาลหลายแห่งพิพากษาจำคุก "ซินแสฮวงจุ้ย" ที่อ้างว่าบ้านเหยื่อมีผีหรือพลังร้าย แล้วเรียกค่าพิธีซ้ำ ๆ จนเหยื่อเสียเงินหลายล้านหยวน (ดูหัวข้อที่ 7) [203][204]

ข้อเตือนที่สรุปได้

1. ไม่มีมาตรฐานเดียว หลักการตั้งศาลในแหล่งต่าง ๆ ขัดกันเองทั้งเรื่องทิศ ฐานรอง และจำนวนธูป คำขู่ว่า "ต้องตั้งแบบนี้เท่านั้น ไม่งั้นซวย" แล้วให้ซื้อของหรือจ้างพิธีเพิ่ม จึงไม่มีมาตรฐานใดรองรับ (ผู้ค้นคว้าอนุมาน)
2. ไม่ต้องจ้างใคร ตามธรรมเนียม เจ้าบ้านตั้งศาลและไหว้เองได้ [19][11]
3. ถ้าจะจ้าง ตรวจตัวตน ขอราคาตายตัว ขอใบเสร็จ และระวังคนที่เพิ่มรอบพิธีไปเรื่อย ๆ หรือชวนเข้ากลุ่มแชตที่มีคนคอยรับลูก [203][204]
4. ระวังการถูกขู่เรื่องความตายหรือความเจ็บป่วย เพราะเป็นรูปแบบหลักของคดีหลอกลวงทุกคดีที่พบ [203][205]

ศาลเจ้าที่ระดับชุมชนในไทย

ศาลเหล่านี้ไม่ใช่ตี่จู้ในบ้าน แต่เป็นญาติใกล้ชิดในระดับชุมชนหรือย่าน

สถานที่	เกี่ยวข้องอย่างไร	ระดับหลักฐาน
ศาลเจ้าเล่าปุนเถ่ากง ถนนทรงวาด (本头公)	ครบ 200 ปีในปี 2568 สมาคมแต้จิ๋วแห่งประเทศไทยจัดงานฉลองวันที่ 1–3 มี.ค. 2568 และมีงานวิจัยเรื่องการสืบทอดศาล	ผลค้นข่าวและงานวิจัย ยังไม่ได้อ่านฉบับเต็ม [94][95]
ปุนเถ่ากงต่างจังหวัด	สมุทรสาคร และงานวิจัยเรื่องการไหว้ปุนเถ่ากงของชุมชนจีนสุพรรณบุรี	งานวิจัย ยังไม่ได้อ่านฉบับเต็ม [94][266]
ศาลเจ้าเซี้ยอึ้งกง สำเพ็ง (城隍)	เจ้าพ่อหลักเมืองแบบจีน (ระดับเมือง)	ภาพใน Wikimedia Commons [282]
ศาลเจ้าซำไนเก็ง (三奶夫人庙) ถนนท่าดินแดง คลองสาน	มีเจียวตี้เอี๊ย (昭帝神) และ "地主爷" ตั้งบนพื้นแยกกันในโถงเดียว	งานวิจัย [280] + ข้อมูลจากเจ้าของเว็บ
ศาลเจ้าพ่อเขาตก สระบุรี	ป้าย 感天大帝 และ 南天门老伯公 แสดงว่า "老伯公" ในไทยทำหน้าที่เทพที่ดิน	งานวิชาการ [71]

ศาลเจ้าพ่อหลักเมืองและศาลเจ้าพ่อเสือไม่ใช่ศาลเจ้าที่ แม้สื่อสายมูมักรวมไว้ในเส้นทางไหว้ จึงไม่นำมาปนในบทความนี้ และปุนเถ่ากงกับแป๊ะกงเป็นคนละองค์ ไม่ควรเขียนรวมเป็นคำเดียว

สายมูเตลูกับตี่จู้เอี๊ยะ: ใครพูดอะไร

บุคคลหรือแหล่ง	บทบาทกับตี่จู้	แหล่ง
อาจารย์ธนาธร จันอาวัชนการ (ฮวงจุ้ยกับชีวิต)	วันเกิดตี่จู้ (2 ค่ำ เดือน 2) คำอวยพรห้าดอก ชุดของไหว้	ไทยรัฐ 2564 [10]
หมอช้าง ทศพร ศรีตุลา	ตั้งตรงประตูทางเข้าบ้าน ต้องมีผนังรองรับ ห้ามย้ายกระถางธูป ใช้ไฟแทนธูปได้	Sanook 2558 [84]
คฑา ชินบัญชร	ธูป 5 หรือ 7 ดอก ไหว้ 06.00–07.00 น. (บริบทตรุษจีน)	ฐานเศรษฐกิจ 2568 [259]
จิตรา ก่อนันทเกียรติ (หนังสือ ตึ่งหนั่งเกี้ย)	"ตี่" แปลว่าที่หรือที่ดิน คำกลอนข้างป้าย และคำเตือนว่าดีชั่วอยู่ที่ตัวเรา	ไทยรัฐ 2564 [19]
ถาวร สิกขโกศล, คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง, เสี่ยวจิว	ประวัติและความหมายเชิงวิชาการ	ศิลปวัฒนธรรม [1][7][29]
น่ำเอี๊ยง (ร้านโหราศาสตร์จีน ก่อตั้ง 1939)	วิธีไหว้ ของไหว้ ธูป 5 กับ 2 และบริการฤกษ์	numeiang.com [18]

กระแสในช่วงหลังมีสามแบบ คือ (1) ศาลมินิมอลหรือโมเดิร์นแทนศาลไม้แดงทอง ราคาเริ่มราว 1,200 บาท (2) ศาลหินอ่อนหรือควอตซ์พร้อมไฟ LED ราคาหลักหมื่น และ (3) บทความแบบ "คู่มือฉบับอัปเดต" จากเว็บไลฟ์สไตล์ ร้านค้า และบริษัทประกัน รวมทั้งกลุ่ม Facebook ที่ถามตอบเรื่องฐานรอง บ้านเช่า และความหมายของศาล [41][254][17][151][14] ผู้เขียนเห็นว่ากระแสศาลมินิมอลไม่ขัดกับธรรมเนียม เพราะสิ่งสำคัญของตี่จู้คืออยู่บนพื้น หันหาประตู และมีป้ายเจ้าที่ ไม่ใช่สีหรือราคา

คนไทยเชื้อสายจีนแต่ละกลุ่มไหว้ต่างกันไหม

ข้อมูลที่มีชี้ว่าศาลตี่จู้ติดพื้นที่พบในบ้านคนไทยเชื้อสายจีน มีรากหลักจากธรรมเนียมแต้จิ๋วและกวางตุ้ง ไม่ใช่ฮกเกี้ยน [8][1][29] ส่วน ผศ.คมกฤชอธิบายว่าคนฮกเกี้ยนไม่ค่อยมีศาล "เต่จู้" เพราะเซ่นผีเรือนครั้งเดียวตอนขึ้นบ้านใหม่ และเทพดูแลบ้านคือเทพเตาไฟ [29] ความต่างระหว่างแต้จิ๋ว ฮกเกี้ยน แคะ และไหหลำในไทยยังไม่มีงานภาคสนามรองรับ (รอตรวจ)

---

10. ความเชื่อกับข้อเท็จจริง

ความเชื่อ	ข้อเท็จจริงตามหลักฐาน
ตี่จู้เอี๊ยะเป็นเทพองค์เดียวกับแป๊ะกง	ต่างระดับกัน แป๊ะกงคือเจ้าที่ชุมชน ตี่จู้คือเจ้าที่บ้าน และตามคติจีนเป็นลูกน้องของแป๊ะกง [1][13]
ตี่จู้เอี๊ยะเป็นธรรมเนียมจีนแท้ที่ทุกบ้านในจีนมี	ในแต้จิ๋วหลายถิ่นมีเกือบทุกบ้าน แต่บางถิ่นไหว้เฉพาะผู้เช่า และในจีนเหนือบทบาทนี้อยู่ที่เทพเตา [8][116]
คนจีนแผ่นดินใหญ่ไม่มีตี่จู้เลย	กว้างเกินไป เว็บแต้จิ๋วบอกว่าบ้านส่วนใหญ่ในแต้จิ๋วมี [8][12]
ตี่จู้เอี๊ยะมีวันเกิดตายตัวคือ 14 มีนาคม	14 มี.ค. 2564 คือ 2 ค่ำ เดือน 2 ของปีนั้น และเป็นวันเกิดถู่ตี้กงที่ยืมมา แหล่งแต้จิ๋วไม่ระบุวันเกิดของ 地主爷 [10][12]
ต้องจุดธูปห้าดอกเท่านั้น	สื่อไทยใช้ห้าหรือเจ็ดดอก แหล่งจีนใช้สามดอก ไม่มีแบบใดผิด [19][252]
ตั้งศาลผิดทิศแล้วจะซวย	แหล่งต่าง ๆ ให้ทิศขัดกันเอง ไม่มีมาตรฐานเดียวที่จะใช้ตัดสินว่า "ผิด" [11][17][151]
ต้องมีคาถาบาลีถึงจะไหว้ได้	ไม่มีคาถาบาลีเฉพาะตี่จู้ในสื่อหลัก ธรรมเนียมแต้จิ๋วใช้คำอวยพรและคำพูดจากใจ [10][11]
ต้องจ้างซินแสหรือพราหมณ์มาตั้งศาล	เจ้าบ้านทำเองได้ ต่างจากศาลพระภูมิที่ใช้พราหมณ์ [19][84]
ศาลแพงกว่า ศักดิ์สิทธิ์กว่า	แหล่งแต้จิ๋วย้ำว่า "มีใจก็พอ" และแป๊ะกงไม่รังเกียจศาลเล็ก [66][8]
ตี่จู้เอี๊ยะคือศาลพระภูมิแบบจีน	ศาลพระภูมิเป็นเทวดานอกบ้านบนเสาเดียว ตี่จู้ใกล้ศาลตายายและผีเรือนมากกว่า [23][29]
ป้าย 五方五土龙神 คือเทพอีกองค์ที่ต้องตั้งแยก	เป็นคอลัมน์หนึ่งบนป้ายตี่จู้เอง [4][6]
唐番 หมายถึงคนจีนเท่านั้น	หลักฐานส่วนใหญ่ชี้ว่าหมายถึงทั้งจีนและคนท้องถิ่น [7][9]
ชื่อ 福德正神 คือชื่อจริงของเจ้าที่ คือ 张福德 สมัยโจว	เป็นตำนานยุคใหม่ ไม่พบในเอกสารก่อนสมัยใหม่ [59][114]
หานอวี้เป็นตี่จู้ของคนแต้จิ๋ว	หานอวี้เป็นเทพที่ดินของสำนักราชการในปักกิ่งตามบันทึกสมัยชิง ส่วนคนแต้จิ๋วเคารพท่านในนาม 韩文公 [118]
ตี่จู้ลงประทับร่างทรงเป็นเรื่องปกติ	ตี่จู้ในบ้านแทบไม่มีบทบาทร่างทรง และหลักฐานเรื่องเจ้าที่ลงประทับยังอ่อน [81][197]
ตี่จู้เอี๊ยะขึ้นสวรรค์พร้อมเทพเตาวันที่ 24 เดือน 12	ยังไม่พบแหล่งยืนยันทั้งว่าขึ้นและไม่ขึ้น [145]
"เจียวตี้เอี๊ย" เป็นอีกชื่อหนึ่งของตี่จู้เอี๊ยะ	คนละองค์ เจียวตี้เอี๊ย (昭帝爷) คือเจ้าที่ไทยในเครื่องทรงจีน [280]

---

11. คำถามที่พบบ่อย

ตี่จู้เอี๊ยะคืออะไร

ตี่จู้เอี๊ยะคือเจ้าที่ประจำบ้าน ร้าน หรือโรงงานตามคติจีน เขียนว่า 地主爷 คนไทยเชื้อสายจีนตั้งเป็นศาลแดงเล็ก ๆ ติดพื้นในบ้าน ข้างในมีป้ายเขียน 五方五土龙神 คู่กับ 前后地主财神 หรือ 唐番地主财神 ท่านเป็นเทพที่ดินชั้นผู้น้อยที่อยู่ใกล้คนที่สุด บางคติถือว่าเป็นวิญญาณผู้บุกเบิกที่ดินเดิม หรือบริวารของถู่ตี้กง [1][12][4]

ตี่จู้เอี๊ยะกับแป๊ะกงต่างกันอย่างไร

แป๊ะกง (伯公) หรือถู่ตี้กงเป็นเจ้าที่ระดับชุมชน มีศาลของตัวเอง รูปเคารพเป็นชายชราเคราขาว ส่วนตี่จู้เอี๊ยะเป็นเจ้าที่ระดับบ้านหลังเดียว มักมีแค่ป้ายอักษร ตั้งบนพื้นในบ้าน และตามคติจีนเป็นลูกน้องหรือผู้แทนของแป๊ะกง [1][12][13]

ตี่จู้เอี๊ยะกับศาลพระภูมิ ศาลตายาย ต่างกันอย่างไร

ศาลพระภูมิเป็นที่สถิตของเทวดา (พระชัยมงคล) ตั้งนอกบ้านบนเสาเดียวและสูง พราหมณ์เป็นผู้ตั้ง ศาลตายายหรือศาลเจ้าที่เป็นที่อยู่ของผีเจ้าของที่ดั้งเดิม ตั้งนอกบ้านบนสี่หรือหกเสา ต่ำกว่าศาลพระภูมิ ส่วนตี่จู้เอี๊ยะตั้งในบ้านบนพื้น รวมทั้งด้าน "เทพที่ดิน" และด้าน "เจ้าของเดิม" ไว้ในองค์เดียว จึงใกล้ศาลตายายมากกว่าศาลพระภูมิ [23][86][24][29]

เจียวตี้เอี๊ยคือใคร ต่างจากตี่จู้เอี๊ยะอย่างไร

เจียวตี้เอี๊ย (昭帝爷) คือเจ้าที่หรือพระภูมิของไทยที่ชุมชนจีนรับมาไหว้แล้วตั้งชื่อเป็นภาษาจีน เสียง "เจียวตี้" ใกล้กับคำไทย "เจ้าที่" รูปเคารพเป็นงานช่างจีนแต่สวมเทริดหรือชฎาแบบไทย ถือพระขรรค์กับถุงเงินคล้ายพระชัยมงคล บางแห่งเป็นศาลจีนที่สร้างครอบศาลพระภูมิเดิม พบในตรอกย่านสำเพ็ง–เยาวราช ที่ศาลเจ้าซำไนเก็ง คลองสาน และมากเป็นพิเศษที่จันทบุรี ส่วนตี่จู้เอี๊ยะคือเจ้าที่ของบ้านตามคติจีนที่มีแค่ป้ายอักษรตั้งบนพื้น สองท่านจึงเป็นคนละองค์ ที่ศาลเจ้าซำไนเก็งก็ตั้งแยกกันคนละจุด [280] (ข้อมูลเรื่องที่มาและจันทบุรีมาจากเจ้าของเว็บ)

คาถาตี่จู้เอี๊ยะมีไหม ควรใช้บทไหน

ไม่มีคาถามาตรฐานบทเดียวสำหรับตี่จู้เอี๊ยะ ธรรมเนียมแต้จิ๋วไม่มีคาถาบาลี และสื่อไทยหลักก็ไม่มีบทแบบนั้น [10][11] สิ่งที่คนแต้จิ๋วพูดจริงเวลาไหว้คือสำนวนอวยพรสั้น ๆ ขึ้นต้นว่า "เหล่าเอี๊ยปอห่อ" (老爷保佑 — ขอเทพคุ้มครอง) แล้วตามด้วยคำขอ เช่น ฮะแกเผ่งอัง (合家平安) ฉุกยิบเผ่งอัง (出入平安) เซ็งลี่เฮงล้ง (生理兴隆) [283][284] นอกจากนี้ยังมีคำอวยพรประจำธูปห้าดอก บทอธิษฐานภาษาไทย และบทสวดเต๋าทั่วไปถึงเทพที่ดิน เช่น 安土地神咒 [10][169] ตารางสำนวนและตัวอย่างคำไหว้อยู่ในหัวข้อที่ 9 ชาวพุทธจะสวดนะโม 3 จบก่อนก็ได้ตามศรัทธา

ไหว้ตี่จู้เอี๊ยะจุดธูปกี่ดอก

สื่อไทยส่วนใหญ่ใช้ธูป 5 ดอก บางสูตรใช้ 7 ดอก คือ 5 ดอกที่ตี่จู้กับ 2 ดอกที่ประตูหน้าบ้านสำหรับเทพประตู ส่วนแหล่งจีนแต้จิ๋วใช้ 3 ดอก ทั้งสองแบบใช้ได้ตามธรรมเนียมที่บ้านยึดถือ [19][11][18][252][20]

ไหว้ตี่จู้เอี๊ยะวันไหน กี่โมง

ไหว้ประจำวันขึ้น 1 และ 15 ค่ำ (ชิวอิก จับโหงว) ตามจันทรคติ ธรรมเนียมแต้จิ๋วในจีนยังไหว้วันขึ้น 2 และ 16 ค่ำด้วย ร้านค้าหลายแห่งไหว้ทุกเช้า และนิยมไหว้ช่วงเช้าตรู่ [8][19][151][18]

ไหว้ตี่จู้เอี๊ยะใช้อะไรบ้าง

ชุดที่สื่อไทยใช้คือ น้ำชา 5 ถ้วย น้ำเปล่า 3 ถ้วย ผลไม้ 5 อย่างหรือส้ม 5 ผล เทียนแดง 1 คู่ ธูป 5 ดอก และกระดาษไหว้ ตรุษจีนเพิ่มขนมกูไช่แดงหรือจันอับ ส่วนธรรมเนียมแต้จิ๋วบอกว่า "คนกินอะไรไหว้อย่างนั้น" วันที่ 1 และ 15 ใช้ผลไม้และขนม วันที่ 2 และ 16 ใช้ข้าวกับกับข้าว [19][11][152][8]

ตั้งตี่จู้เอี๊ยะตรงไหน หันหน้าไปทางไหน

ตั้งในบ้าน บนพื้น หลังพิงผนังทึบ หน้าโล่งและสว่าง ไม่อยู่ใต้บันไดหรือคาน ไม่ติดห้องน้ำหรือครัว แหล่งจีนและสื่อไทยส่วนหนึ่งให้หันหน้าออกประตูหน้าบ้าน แต่อีกส่วนหนึ่งบอกไม่ให้ตั้งชิดประตู ทางประนีประนอมคือหันไปทางประตูแต่ไม่ชิดบานประตูหรือทางเดิน [16][11][17][151][18]

ทำไมตี่จู้เอี๊ยะต้องวางบนพื้น

เพราะตี่จู้คือตัวแทนของ "ดิน" ในบ้าน ตามโครงของบ้านจีนทางใต้ที่ฟ้าอยู่สูงนอกบ้าน เทพและบรรพชนอยู่สูงในบ้าน และเจ้าที่อยู่ระดับพื้น แหล่งจีนบอกว่าตี่จู้ถูกบูชาบนพื้นมาแต่โบราณ และไม่ใช่เทพหลักจึงอยู่ใต้หิ้งเทพ [16][43][134]

วันเกิดตี่จู้เอี๊ยะคือวันไหน

สื่อไทยใช้วันขึ้น 2 ค่ำ เดือน 2 จันทรคติ ซึ่งเป็นวันเกิดถู่ตี้กง วันสากลจะเปลี่ยนทุกปี เช่น ปี 2564 ตรงกับ 14 มีนาคม แต่แหล่งจีนแต้จิ๋วไม่ได้ระบุวันเกิดของ 地主爷 ไว้ [10][18][12]

ป้าย 唐番地主财神 แปลว่าอะไร

唐 หมายถึงคนจีน 番 หมายถึงต่างแดนหรือคนพื้นเมือง ป้ายนี้จึงหมายถึงเจ้าที่ผู้ให้ทรัพย์ทั้งฝ่ายจีนและฝ่ายท้องถิ่น ป้ายกระดาษแดงยุคแรกในไทยก็เคยเขียน 唐 กับ 番 ไว้ที่มุมป้าย ก่อนเปลี่ยนเป็น 中 กับ 泰 [7][9][36]

ย้ายบ้านต้องย้ายตี่จู้เอี๊ยะไปด้วยไหม

มีสองแนว แนวหนึ่งถือว่าตี่จู้ผูกกับที่ดิน อีกแนวหนึ่งยกศาลไปด้วย สื่อไทยแนะนำให้จุดธูปบอกล่วงหน้าอย่างน้อยหนึ่งสัปดาห์ ไหว้ด้วยธูป 5 ชา 5 ส้ม 5 แล้วยกกระถางธูปไปที่ใหม่ก่อน และผสมขี้ธูปเก่ากับของใหม่ [1][19][152]

เช่าบ้านแล้วเจอตี่จู้เอี๊ยะของเจ้าของเก่า ทำอย่างไร

ถามเจ้าของบ้านหรือผู้เช่าเดิมก่อนว่าจะเชิญศาลไปหรือไม่ ถ้าไม่เอาไป จะไหว้ต่อในฐานะผู้มาอาศัยก็ได้ หรือบอกกล่าวด้วยธูปและของไหว้ แล้วเชิญไปฝากศาลเจ้าหรือวัดจีนที่รับ ซึ่งควรโทรถามก่อน [170][171][8]

ตี่จู้เอี๊ยะเก่าทิ้งที่ไหน

ยังไม่พบแหล่งที่ยืนยันว่าศาลเจ้าแห่งใดในไทยรับศาลเก่า ควรโทรถามศาลเจ้าใหญ่หรือมูลนิธิในพื้นที่ก่อน และไม่ควรทิ้งรวมกับขยะ ที่ไต้หวันมีวัดใหญ่ที่รับดูแลรูปเจ้าที่ [171]

อยู่คอนโดตั้งตี่จู้เอี๊ยะได้ไหม

ได้ คนจีนในเมืองตั้งตี่จู้ในห้องมานานแล้ว และเมื่อตั้งเจ้าที่นอกประตูไม่ได้ ตี่จู้ในห้องก็ทำหน้าที่แทนโดยหันหน้าหาประตู ควรตรวจกฎนิติบุคคลเรื่องธูปและการเผากระดาษ ถ้าห้ามก็ใช้ไฟแทนธูปได้ [34][84]

ต้องจ้างซินแสตั้งศาลตี่จู้เอี๊ยะไหม

ไม่จำเป็น สื่อไทยทุกแหล่งให้เจ้าบ้านหรือผู้อาวุโสทำเอง ต่างจากศาลพระภูมิที่ใช้พราหมณ์ ถ้าจะจ้าง ควรตรวจตัวตน ขอราคาตายตัวและใบเสร็จ และระวังคนที่ขู่ว่าตั้งผิดแล้วจะเกิดเหตุร้าย [19][11][84][203]

ตี่จู้เอี๊ยะเป็นผีหรือเทพ

เป็นได้ทั้งสองด้าน ป้ายมีคำว่า 财神 และเว็บแต้จิ๋วเรียกท่านว่าเทพกลางเรือนที่เป็นกันเอง แต่บางคติถือว่าเป็นวิญญาณผู้บุกเบิกที่ดินเดิม ผศ.คมกฤชเทียบตี่จู้กับ "ผีเรือน" ของไทย และชี้ว่าศาลพระภูมิของไทยก็เป็น "ผีที่ถูกจับบวช" เช่นกัน [8][12][29][24]

ตี่จู้เอี๊ยะภาษาอังกฤษเรียกว่าอะไร

ภาษาอังกฤษใช้ Landlord God, Landlord deity หรือ Dizhu shen ตามวิกิพีเดีย และบางแหล่งเรียก Earth God shrine ซึ่งกว้างกว่าเพราะรวมเจ้าที่ชุมชนด้วย [4][15]

มีทั้งศาลพระภูมิและตี่จู้เอี๊ยะในบ้านเดียวได้ไหม

ได้ ผู้ค้นคว้าไม่พบแหล่งที่ห้าม บ้านคนไทยเชื้อสายจีนจำนวนมากมีทั้งศาลพระภูมิหน้าบ้านและตี่จู้ในบ้าน ถ้ามองด้วยตรรกะป้าย 唐番 ก็คือการไหว้ทั้งเจ้าที่ไทยและเจ้าที่จีน [84][7]

---

12. ประเด็นที่ยังรอตรวจ

บทความนี้ตั้งใจเปิดให้เห็นจุดที่หลักฐานยังไม่พอ เพื่อไม่ให้ผู้อ่านเข้าใจว่าทุกข้อยุติแล้ว

1. "เจียวตี้เอี๊ย" ได้คำตอบแล้ว (17 ต.ค. 2569) คือ 昭帝爷 เจ้าที่ไทยที่คนจีนรับมาไหว้และตั้งชื่อจีน ดูหัวข้อย่อยในหัวข้อที่ 2 [280] ที่ยังรอตรวจคือรายชื่อศาลเจียวตี้เอี๊ยในจันทบุรีและในตรอกย่านสำเพ็ง–เยาวราช ซึ่งยังไม่มีเอกสารหรือภาพยืนยัน และที่มาของชื่อ 昭帝 ที่ยังไม่มีแหล่งอธิบายตรง ๆ
2. แป๊ะกงของแต้จิ๋วคือเทพที่ดินหรือ 伯益 และวันที่ 29 เดือน 3 กับ 26 เดือน 6 เป็นของสายใด ต้องหางานวิชาการแต้จิ๋วหรืองานภาคสนาม [50][68]
3. ตี่จู้เอี๊ยะขึ้นสวรรค์พร้อมเทพเตาวันที่ 24 เดือน 12 หรือไม่ ตามคติแต้จิ๋ว
4. วันเกิดของ 地主爷 ในแหล่งแต้จิ๋ว ซึ่งยังไม่พบ และข้ออ้างว่า "地主公" เกิดวันที่ 14 เดือน 7 จากเว็บพาณิชย์
5. ป้ายศาลสำเร็จรูปในไทย ใช้ 唐番 前后 หรือ 中泰 มากกว่ากัน และยังไม่มีภาพป้าย "中泰" ที่ตรวจได้
6. ต้นฉบับบทความของอาจารย์ถาวร ในศิลปวัฒนธรรม เม.ย. 2562 ซึ่งบทความนี้อ้างผ่านเว็บ และข้อความ "ตึ่งนั้ง คือ คนไทย" ที่น่าจะพิมพ์ผิด ต้องตรวจกับหนังสือของเสี่ยวจิว
7. บทความวิชาการเรื่องดาโต๊ะกงฝ่ายจีนและฝ่ายมลายู ในวารสาร《八桂侨刊》และงานของ 吴诗兴 เรื่องไต่แป๊ะกงในซาราวัก ยังอ่านฉบับเต็มไม่ได้
8. ทำไมไทยใช้ "เลข 5" (ธูป 5 ชา 5 ส้ม 5) ขณะที่จีนใช้ "เลข 3"
9. อักษรจีนของคำไทย หงิ่งเตี๋ย เทียงเถ้าจี้ กิมหงิ่งเต้า กูไช่ และวลี "ไม๊อู๋ เขาจิ" กับ "หนั่งนั๊ง ฮะเสีย" ในคำอวยพรห้าดอก
10. ข้อความใน《太上天坛玉格》 ที่ว่าผู้ประทับร่างมักเป็นเทพดินและเทพเตา ต้องตรวจกับต้นฉบับ
11. ศาลเจ้าในไทยที่รับศาลตี่จู้เก่า และวิธี "ลา" ศาลที่ศาลเจ้าใหญ่ยอมรับ
12. ลำดับการไหว้ เมื่อบ้านมีทั้งหิ้งปุนเถ่ากง ตี่จู้ ศาลพระภูมิ และศาลตายาย
13. ตัวอย่างพิธีขอบคุณแผ่นดินจากแต้จิ๋วโดยตรง (潮州 汕头 澄海) เพราะกรณีที่มีอยู่มาจากลู่ฟงซึ่งไม่ใช่เขตแต้จิ๋ว
14. การไหว้วันขึ้น 2 และ 16 ค่ำในไทย ยังมีอยู่ในร้านค้าเก่าหรือไม่
15. ต้นฉบับ《清嘉录》《风俗通义》《周礼》 ที่ยังอ้างผ่านแหล่งรอง ที่มาของชื่อ 福德正神 และหลักฐานตำนาน 张福德 ก่อนศตวรรษที่ 20
16. ศาลเจ้าที่เชอเฉิงฝูอันกง ใหญ่ที่สุดจริงหรือไม่ และปีก่อตั้ง 1662
17. ตัวสะกดพม่า ของนัตตระกูล และความสัมพันธ์ระหว่างโบโบจีกับเจ้าที่จีนในหมู่ชาวจีนพม่า
18. Thổ Công กับ Táo Quân ของเวียดนามเหนือ
19. ความหมายของสำนวนแคะ เช่น "伯公翻觔斗" และ "伯公生鬚"
20. คำอ่านแต้จิ๋วสำเนียงเท่งไฮ้ ของศัพท์ที่ผู้ค้นคว้าถอดเอง ซึ่งรวบรวมไว้ให้เจ้าของบล็อกตรวจ

---

แหล่งอ้างอิง

1. ตี่จู้-ตี่จูเอี๊ย จากเทพแห่งดิน สู่เทพผู้คุ้มครองบ้าน พระภูมิเจ้าที่ของชาวจีนโพ้นทะเล – ศิลปวัฒนธรรม (silpa-mag.com) 10 ต.ค. 2564 สรุปจากบทความถาวร สิกขโกศล ศิลปวัฒนธรรม เม.ย. 2562
2. 这次终于收全了潮汕的各大神明 – 搜狐 2018
3. 潮州母语 mogher.com (พจนานุกรมแต้จิ๋ว ใช้ช่องเสียงสำเนียงเท่งไฮ้ 澄海; ผู้ค้นคว้า D1–D5 ตรวจหลายอักษร เช่น 地 主 爷 伯 公 土 社 基 门 营 感 牙 唐 番 益)
4. Dizhu shen – Wikipedia (EN) อ้าง The Encyclopedia of Malaysia: Religions & Beliefs
5. File:東馬華人地基主.jpg – Wikimedia Commons (氏子 2020, CC BY-SA 4.0) ภาพป้าย 唐番地主財神 / 五方五土龍神 / 五方財寶進 / 中外貴人扶 / 聚寶堂
6. File:Landlord God R2.jpg – Wikimedia Commons (Swpound 2008, CC BY-SA 3.0) ภาพป้าย 五方五土龍神 / 前後地主財神 / 土能生白玉 / 地可出黃金
7. "ตี่จู๋เอี๊ย" ศาลเจ้าของชาวจีนโพ้นทะเล ที่คนจีนแผ่นดินใหญ่ไม่มี และไม่ยินดีที่จะมี!? – ปดิวลดา บวรศักดิ์ ศิลปวัฒนธรรม 11 ม.ค. 2569 (ออนไลน์ครั้งแรก 26 เม.ย. 2567) อ้าง เสี่ยวจิว《ตัวตนคน 'แต้จิ๋ว'》มติชน 2554
8. 潮汕人拜地主爷的习俗 – cs.ymkymk.cn 15 ส.ค. 2020
9. 《中華土地神文化。唐番地主。南洋在地神》 (番 = ชนที่ไม่ใช่ฮั่น; 拿督公; งดหมู) (M/สถาบันเต๋า) — 國際正一道教學院, 陳李吳大孝, 2 ธ.ค. 2021
10. 14 มี.ค. วันเกิด 'ตี่จู่เอี๊ยะ' ไหว้อย่างไรให้เกิดสิริมงคล – ไทยรัฐออนไลน์, ฉันมากับดวง (14 มี.ค. 2564; ข้อมูล อ.ธนาธร จันอาวัชนการ)
11. วิธีไหว้ตี่จู่เอี๊ยะ ไหว้อย่างไรให้ถูกต้อง ของไหว้ พร้อมคำไหว้ – Shopee Blog, Nin ST (23 มี.ค. 2569)
12. 地主爷 – 搜狗百科 (ข้อความผ่าน Bocha)
13. 地主神 – 维基百科 (ZH)
14. Ubersuggest (keyword_overview, match_keywords, serp_analysis; ประเทศไทย; ดึง 16 ต.ค. 2569 โดยผู้ค้นคว้า D5)
15. Landlord deity (唐番地主財神 = SG/MY; 前後地主財神 = HK) (A-) — Simple English Wikipedia
16. 地主神位对着门和楼可以吗 – 搜狗问问
17. ตี่จู้เอี๊ยะ ตั้งตรงไหน ไหว้ธูปกี่ดอก? รวมคู่มือบูชาฉบับอัปเดต 2569 – atime.live (13 มี.ค. 2569)
18. วิธีการไหว้ตี่จู่เอี๊ยะ ต้องเตรียมของไหว้อย่างไร – น่ำเอี๊ยง numeiang.com (13 พ.ค. 2567)
19. ตี่จู่เอี๊ยะ คืออะไร มีวิธีไหว้และย้ายอย่างไรให้ถูกหลัก – ไทยรัฐออนไลน์ (17 ส.ค. 2564; อ้าง จิตรา ก่อนันทเกียรติ)
20. 拜地主爷供品需要什么 – 业百科
21. 台湾地基主信仰 – 维基百科 (ZH)
22. 【立天地神位】(二)——门口土地神 福泽下民 – 中共广州市委党史文献研究室 2017 (ข้อความผ่าน Bocha)
23. ศาลพระภูมิ – วิกิพีเดีย (TH)
24. ศาลพระภูมิ-เจ้าที่ เทพ ผี ใบเสมา และความเปลี่ยนแปลง – คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง มติชน 30 มี.ค. 2559
25. "五方五土龙神，前后地主财神"，是哪位神仙？ – 搜狗问问
26. 地主财神是什么 – 有货号 (装修问答) 2024
27. 该拜好兄弟还是地基主？ – 陈龙羽风水 2017
28. 土地爷生日 – 风俗网 (fengsuwang)
29. เดิมเทพประจำบ้านคือ "เทพเจ้าเตาไฟ" ไม่ใช่ตี่จู้เอี๊ยะ? (ยก คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง, มติชนออนไลน์ 19 พ.ย. 2564; ถาวร สิกขโกศล 2557) (A-) — ศิลปวัฒนธรรม, จิรดา ควรพินิจ, 2 มิ.ย. 2569
30. 五方五土龙神 – 360doc 2015
31. 『五方五土龙神』中的『五方』『五土』是指什么？ – 游仁新知网 2019
32. 实拍：广东陆丰市某村改造新貌竣工安龙谢土 – 网易订阅 (2018-10-11)
33. 安龙谢土 – 道客巴巴 (2015)
34. 地主财神如何摆放? (内一外; 门口土地) (L/สายมู) — 爱问知识人
35. 华侨华人提法的由来 (ยก 《明史·外国真腊传》 "唐人者，诸番呼之称也") (A-/หน่วยงานรัฐ) — 东营港经济开发区
36. 番客和番批历史贡献之潮汕俗语"番邦钱财唐山福" – 今日头条 2022
37. 过番 – 趣百科
38. 浅析马来西亚唐、番拿督公的史料和传说 –《八桂侨刊》2018 ฉบับ 4 (CNKI; อ้างผ่านรายงาน deep research เปิดฉบับเต็มไม่ได้)
39. 吴诗兴 (Ngu See-Hing) 馬來西亞的福德正神信仰探析——以砂拉越的大伯公廟為主要探討 – 成大宗教與文化學報 13 期 2009 (บทคัดย่อผ่าน Bocha)
40. 潮汕文化—礼节习俗—土地神与"牙祭" (M) — 族谱网
41. หมวดตี่จู้เอี๊ยะ – HomePro (ดึง 16 ต.ค. 2569)
42. "五方五土龙神，前后地主财神"，是哪位神仙 (L) — 排行榜123网
43. File:HongKongSpiritSeat.jpg – Wikimedia Commons (Bill Adler 2006, CC BY-SA 2.0) ภาพป้าย 門口土地財神
44. 六堆客家人的信仰习俗 – 豆丁网
45. 土地爷对联 (L/รวมกลอน) — 查字啦
46. 供奉土地爷对联集锦 – 优文网 (2024)
47. 地基主该如何拜拜 – 搜狗问问 2013
48. 伯爷公与土地公是同一位神吗？拜了一辈子神的潮汕人也经常弄错 – 今日头条 (潮汕人爱潮汕) 2022
49. Tudigong – Wikipedia
50. 伯爷公？土地公？很多潮汕人还傻傻分不清！ – 360doc 2019
51. 伯公 – 搜狗百科
52. Mahagiri – Wikipedia (EN)
53. Manning Nash "Nats" – Encyclopedia of Religion ผ่าน Encyclopedia.com
54. Tua Pek Kong worship among the Chinese in Singapore – Culturepaedia (SCCC)
55. 跨族群的宗教传承与变迁——马来西亚华人拿督公崇拜的历时研究 – 中国侨联
56. 福德老爷 – 搜狗百科
57. 土地宝诰 – 360doc (2019)
58. 土地公 – 维基百科
59. 神仙道笑谈土地神的信仰传闻 (张福德 สองฉบับ; 周穆王三年; 韩愈/岳飞) (L/เว็บเกม) — 乐趣网
60. 土地婆 – 汉典 zdic
61. 潮汕地区花岗岩伯公庙(社公石庙) (伯公伯婆; 报地头) (P/ร้านหิน) — 007商务站
62. 为什么民间只拜土地公不拜土地婆呢？ – 网易 2018
63. 汉声中国童话：为什么不再祭拜土地婆 (M) — 今日头条
64. 土地公與土地婆 (M) — 中国台湾网
65. 伯爷和伯公区别？ – 360问答 2021
66. 伯公生 (三月廿九; 韭菜炒面) (M/ท้องถิ่น 澄海) — 澄海家乡通
67. 各种形状大理石福德伯公宫庙安装祭拜习俗 (三月廿九 伯公生 / 六月廿六 土地爷生) (P) — 搜狐
68. 你知道潮汕人为什么在初一十五以及出行、做生意前都要拜伯公吗 – 今日头条
69. 破土前供奉"伯爷" – yuedong.cc 2012
70. 潮汕拜地主爷供品需要什么 – 新浪爱问
71. สุรสิทธิ์ อมรวณิชศักดิ์ เจ้าพ่อเขาตก: เทพารักษ์ไทยที่กลายเป็นเทพเจ้าจีน – วารสารเอเชียตะวันออกศึกษา ปีที่ 20 ฉบับที่ 2 (2559/2017)
72. 地基主风水解说 – 上海装潢网 2009
73. 地基主 – 搜狗百科
74. 地基主的民间拜祭 – 搜狗问问
75. 拜地基主儀式指南 – Hello醫師
76. 盖土地庙都写什么… – 搜狗问问 2022
77. 实木牌位门口土地财神牌位天官赐福牌位定福灶君神牌位 – Taobao (เชิงพาณิชย์)
78. 正月十五！天官赐福 – 今日头条 2022
79. Tua Pek Kong – Wikipedia
80. 东南亚华人的土地神与圣迹崇拜（陈志明） – 豆丁网
81. Margaret Chan, "The Chinese Spirit-Medium: Ancient Rituals and Practices in a Modern World" – BiblioAsia 16(2), National Library Board Singapore (2020)
82. Keramat and datuk worship in the Singapore Chinese community – Culturepaedia
83. Na Tuk Kong – Wikipedia
84. หมอช้างแนะนำหลักในการจัดสิ่งศักดิ์สิทธิ์ – Sanook (21 ม.ค. 2558)
85. ไหว้ศาลพระภูมิเจ้าที่ใช้ธูปกี่ดอก พร้อมบทสวดสั้น และเวลาดี – ไทยรัฐออนไลน์ (9 ก.ย. 2567)
86. ศาลพระภูมิ (ศาลพระชัยมงคล) – พราหมณ์ชาคริต สอนวงษา, GotoKnow 6 ก.ย. 2553
87. 泰国人供土地神龛习俗 – 可可诗词网
88. Britannica "nat" และ Taylor & Francis chapter 10.4324/9781315081861-6 (ข้อความผ่านผลค้น WebSearch เพราะเปิดหน้าตรงได้ 403)
89. File:Nat oun.JPG – Wikimedia Commons (Wagaung, CC BY-SA 3.0) คำบรรยายภาพ
90. British Museum, popular print A_2014-3012-30 (ข้อความผ่านผลค้น WebSearch)
91. Iikuni Yukako "Showing Respect and Bowing Down to Nats: Spirit Worship and Gender in a Village in Upper Burma" – Journal of Sophia Asian Studies 32 (2014) 57–77
92. Burmese folk religion – Wikipedia (EN)
93. Bo Bo Gyi – Wikipedia
94. ข่าวงานฉลองศาลเจ้าเล่าปุนเถ้ากง ทรงวาด 200 ปี – เดลินิวส์ (ผลค้น; ยังไม่อ่านเต็ม)
95. The Succession of Chinese Shrines in Thailand: A Case Study of Lao Pun Tao Kong Shrine on Song Wat Road – TCI (ยังไม่อ่านเต็ม)
96. 土地庙和城隍庙有何不同? (说文 "社，地主也"; 甲骨文 社=土; 论衡 解土; 陔余丛考) (M) — 网易订阅
97. 后土 (国语·鲁语 句龙; 郑玄; ฮั่นตะวันตกแยก 后土/社稷; 许慎) (M) — 可可诗词网
98. 试论社神的起源、功用及其演变 《青海民族研究》2002-03
99. 福德正神 簽詩解說 (ยก 应劭《祀典》引《孝经纬》"社者，土地之主") (M/สายมู) — 八字算命网
100. 萧登福《后土与地母——试论地土诸神及地母信仰》 运城学院学报 (A-/บทความวิชาการ อ่านได้เพียงบทคัดย่อ) — 道客巴巴
101. 灶王爷、土地神、门神级别谁高谁低 — 头条问答
102. 《礼记·郊特牲》 (A) — 维基文库
103. 民俗学：土地爷与地主爷 — 今日头条
104. 土地公生日是什么时候? (春社秋社 戊日; 土地公粿; 头牙中牙尾牙) (P/โรงงานรูปเคารพ) — 大庄严佛像厂
105. 《史记》卷二十八 封禅书 (A) — 维基文库
106. 封泰山禅梁父 (礼祠地主) (A-/หน่วยงานรัฐ) — 新泰市人民政府
107. 黄景春〈买地券、镇墓文研究及其语言文字学意义〉– 《上海大学学报(社科版)》2007, 14(5)
108. 山西翼城金代墓群买地券 – 光明网 (2026-09-09)
109. 《搜神记》卷五 蒋子文 原文与翻译 (A-) — 古诗文网
110. 土地神的故事!财神社神土地庙神仙 (清嘉录; 姚福均 รายชื่อ; ส่านซี 土中生白玉; 田公地母) (M) — 网易订阅
111. 一方土地一方神，道教中的正神土地公详解(4) (琅琊漫抄; 水东日记; 金陵琐事; 名山县志) (M) — 卢师傅博客
112. 城隍 – 维基百科
113. 闽台两地土地公信仰 – 淘豆网 (2018)
114. 福德正神被讹传为张福德流传千年 (ความเห็นจากไหหลำ) — 今日头条
115. 土地公的故事 (张福德; 有土斯有财; 初二十六) (M) — 新学网
116. 沂蒙山区对神的祭祀习俗：对土地爷的祭祀 – 沂蒙网
117. 土地公神像…（含蒋子文、岳飞等） – 南阳企业网 (เว็บพาณิชย์)
118. 赵翼《陔余丛考》卷三十五 "韩昌黎为土地神" (A) — 维基文库
119. 《宋史》卷四百五十一 忠义六 徐应镳传 (A) — 维基文库
120. 各路神仙的来历--土地神 (后土 กับ เมิ่งเจียงหนี่) (M) — 族谱网
121. 張慶宗《土地公的家》(認識福德祠) – 臺中市政府文化局 社區營造
122. 葬后事宜（谢后土） – 陕西师范大学 历史文化名城 (2025)
123. 美好、感恩、善良的泉州尾牙风俗 (乾隆《泉州府志》; 做牙 ที่มา; 润饼 刈包; หัวไก่) (A-/หน่วยงานรัฐ) — 泉州党史方志网 / 福建党史方志网
124. 四月初十"土神日" (M) — 搜狐
125. 秋社 (M) — 福州新闻网
126. 社日节的风俗有哪些 – 游饭天堂
127. 土地公生日有3天！3/20「頭牙、龍抬頭」由來曝光 (《福德正神真經》 "二月初二日是加昇" / "八月十五神壽誕") (M/สื่อ) — NOWnews, 張家瑋, 18 มี.ค. 2026
128. 广府传统民间信仰 – 豆瓣
129. 潮汕习俗：潮汕人一年中应拜神位及时间 – 今日头条
130. 尾牙 – 维基百科
131. (三) (牙 = 牙旗; 尾牙) (L) — 简书
132. 潮汕的传统节日-伯公生 (三月廿九; งิ้วหน้าศาล) (M) — 今日头条
133. 潮汕人，估计是最接近神仙的人！ – 搜狐
134. 地主公神像… – 顺企网 (เว็บพาณิชย์)
135. 客家人敬"伯公" – 可可诗词网
136. 客家年俗：大年三十敬祖公 – 搜狐
137. Pilgrimage to Kusu Island – Roots.gov.sg (NHB)
138. 海珠屿大伯公庙景观… – 洛阳企业网 (เว็บพาณิชย์)
139. 中秋节起源：古代秋季祭祀土地神 (春祈秋报) (M) — 北方网
140. 中秋手作拐杖 給土地公「巡田水」 (土地公拐) (A-/สื่อ) — 自由時報, 陳冠備, 7 ต.ค. 2025
141. 尾牙 (泉州文史资料) (A-) — 闽南文化生态保护区
142. 尾牙的来历 (ไต้หวัน: ไหว้ 地基主 ด้วย 五味碗 ในวัน 尾牙) (L) — 搜狗问问
143. 闽南【尾牙】 – 豆果美食
144. 闽南人与尾牙的不解之缘 – cntombstone.com
145. 原来，潮汕过年这么讲究啊 – 网易 (2026-02-17)
146. 潮汕春节的传统习俗有哪些 – 今日头条 (2026-02-15)
147. 潮汕人这么过端午的？（潮汕拜神时间表） – 网易 (2026-06-11)
148. 每天解锁一个春节习俗丨初四迎灶神 – 多彩贵州网 (2026-02-20)
149. 在潮汕地区拜神可是历史悠久… – 美食天下
150. 营老爷_祭祀 – 搜狐
151. ตี่จู้เอี๊ยะ คู่มือจัดเต็ม ศาลเจ้าที่เสริมโชค ป้องกันภัย ฉบับสายมูต้องรู้! – insurverse (25 ก.พ. 2568)
152. พิธีย้ายตี่จู้เอี๊ยะ – Lazada Blog (12 มิ.ย. 2566)
153. 泰国华人中元节"设宴"祭奠先祖 – 环球网
154. 泰国也过中元节! 乌泰他尼府华人祭祖 – 网易
155. 土地庙对联集锦 (L/รวมกลอน) — 飞飞励志网
156. 龙说夜郎丨册亨陂鼐福德祠 (คำกลอน 察一乡之善恶 / 法配坤贞) (A-/สื่อท้องถิ่น) — 贵视网
157. 潮汕习俗节日太多？这份攻略送给你！ ("有心就好")
158. 客家有一种伯公树 – 搜狐
159. 在贺州客家农村，有一种树叫"伯公树" – 搜狐
160. 【道教神仙】土地神_祭祀 – 搜狐 (2019-04-17)
161. 竹山紫南宮 借發財金 – 食尚玩家
162. 地祇文化系列(三)-土地爷的上司城隍爷 – 今日头条
163. 城隍爷和土地爷的关系 – 爱问教育 (iask)
164. 安土地公 – 翔安区人民政府 (2025-01-14)
165. 地基主是什麼 – TVBS 新聞
166. 土地公與地基主（里長與地主之喻） – 關鍵評論網 The News Lens
167. 福德正神真經 – 豆丁网 (2015)
168. 宝德大道院 福德正神金经 – 豆丁网 (2013)
169. 土地公【土地神】The Earth Deity – Purple Cloud Institute
170. 地主神位怎么办 家中地主神位摆放忌讳什么 – 语兰易学 (2023)
171. 土地公要怎么送走 – 搜狗问问 (2013)
172. 开光仪式 – 搜狗百科
173. 道教开光仪式详解 – 福大全
174. 學校謝土感恩祈福（引《臺灣大百科全書》謝土條） – 臺中市政府教育局
175. 其他科仪之五方谢土科仪 – sino.newdu.com
176. 怎样谢土和谢土的步骤 – 丫丫百科
177. 擇日講義（動土、三煞、太歲） – rong0922.url.tw
178. 睡虎地秦簡《日書》〈土忌〉考釋 – 《中央研究院歷史語言研究所集刊》78本4分
179. 图书标签“茅山法术” – 孔夫子旧书网
180. 进宅仪式 – 淘豆网
181. 广州搬家时如何祭拜土地公 – 广州好兄弟搬运 (2024)
182. 祭改是什麼意思 – UPtoGo
183. 第一次體驗祭改補運 – Dcard
184. 送替身文书 – 豆丁网 (2021)
185. 台湾南投竹山土地公庙：香火鼎盛可借"发财钱" – 中新网
186. 财运滚滚来！领钱母借金吃丁酒 紫南宫创新行销 – TVBS
187. 紫南宫丁酒成竹山最"暖胃"的民俗活动 – 联合新闻网
188. 安放神位禁忌 家里安放神位的注意事项或忌讳 – 淘豆网 (2022)
189. 神台摆放风水禁忌有哪些要注意的 – 房天下问答 (2018)
190. 神台摆放风水禁忌 – 设计本有问必答 (2016)
191. 闾山派 – 搜狗百科
192. 福建闾山教师公庙及法师传说探讨 – 《福建师范大学学报(哲社版)》2013年01期
193. 民俗講義 乩童/桌頭 – fungclass.fhl.net
194. 乩童分類 文乩武乩 – Beauty321
195. 乩童與桌頭 – 風傳媒
196. 道教之茅山派，是不是真有啊 – 搜狗问问
197. Cofacts 查核回覆（林茂賢：神明降駕僅供參考）
198. 所属原始宗教巫术仪式 (词条 乩童/附体) – 搜狗百科
199. 張超然〈道法整合的藍圖：《太上天壇玉格》研究〉– 《華人宗教研究》第20期 (2022)
200. Ep.9 走近玄学之乩僮、附身 – 玄学少女 Karma Girl, 小宇宙
201. 地基主祭拜法诀 – 360doc
202. 男子因“召唤”偷神像回家供奉 – 人民政协网 (2015-12-15)
203. 龙华法院：“风水大师”诈骗获刑十三年 – 网易 (2024-07-16)
204. 灵煞作祟，施法消灾？“风水大师”被判13年半 – 新浪财经 (2022-09-02)
205. 自称化煞改运、无所不能？大师获刑五年 – 澎湃新闻 (2024-01-10)
206. 【法治微课堂】不要为“大师转运”诈骗买单 – 山西省忻州市中级人民法院 (2024)
207. 迷信与宗教有什么区别 – 许昌市人民政府 (2025-12-29)
208. 宗教与迷信的关系和区别 – 易奇八字
209. 福建省闽南道教道场谢天公要先请什么神 – 搜狗问问 (2017)
210. 民间信奉青石土地神/土地公神像 – 搜狐
211. 农历中国｜正月廿一·营老爷 – 新浪
212. 潮汕拜神风俗 – 喜马拉雅问答
213. "伯公生"，一个普通的神诞日却展现出潮汕地区的艺术文化瑰宝 – 今日头条 (ผ่าน deep_research)
214. "营老爷"的来源 – 大潮汕TV
215. A guide to the 2026 Chaozhou Qinglong Temple Fair – Newsgd
216. 关于"福德文化节"提高档次扩大影响的建议 – 厦门人大
217. 客家伯公（杨瑞美） – 豆丁网
218. 台湾超人气财神庙大盘点 – 全国台联
219. 车城福安宫 – 去哪儿攻略
220. 车城福安宫 – 理财周刊
221. 陆河的土地神（伯公爷） – 搜狐
222. 里社真官伯公 – 教育部台湾客语辞典
223. Meinong Zhuangtou Bogong – 途牛
224. Temples & Shrines in Hong Kong – Frommer's
225. 土地爷的土地庙 – 搜狗问问
226. 繁華都市小小神：香港市區中的土地神位 – HKU Scholars Hub
227. 香港有那些庙是有供奉福德神呢？ – 搜狗问问
228. 徽州二月二 – 汉程民俗
229. 土地神 – 可可诗词网
230. 北京庙会 – 北京旅游网
231. 关于过小年的时间差别 – 汉程民俗
232. 乔迁之喜开基主宅基神地灵公 – 刀豆文库
233. 杭州有土地庙吗？ – 搜狗问问
234. 书评：滨岛敦俊 江南农村社会与民间信仰 – 台北大学
235. 苏州土地公庙在哪里 – 搜狗问问
236. 常州土地庙（博客） – 常州博客
237. 海珠屿大伯公庙 – 知网学术百科
238. 感受传统 – 厦门大学校友总会
239. 试析海外华人的大伯公崇拜 – 原创力文档
240. 印尼雅加达举行大伯公游行欢庆元宵佳节 – 搜狐新闻
241. Sambut Imlek, Klenteng Hok Tek Bio Jepara Bersih-Bersih – Metro TV News
242. Keberadaan Kelenteng Hok Tek Tjeng Sin … Majalengka – GNFI
243. Thổ Công – Wikipedia tiếng Việt
244. 道教在越南 – 搜狐
245. Cúng Thần Tài – Sapo
246. Who Is Who? Meet 6 Iconic Figures On The Vietnamese Altar – Vietcetera
247. 带500万去请财神爷和土地公… – 搜狐
248. 越南胡志明市堤岸区：粤语通行的"小香港" – 新浪
249. 春节期间，缅甸仰光福山寺人声鼎沸 – 网易
250. (缅甸华侨华人研究) – HCU Repository
251. Guangdong Guanyin Temple, 668 Mahabandoola Road – yangongui.de
252. 地主爷 – 查字典地理网
253. 家里土地公神像摆放的具体位置? – 大庄严佛像厂
254. ศาลตี่จู้เอี๊ยะ SANSATHIEN TJ-05 18.5" สีแดง ทอง – HomePro (ดึง 16 ต.ค. 2569)
255. K-Home Smiles Club บทความ nh=1244 (ตี่จู้เอี๊ยะ สีแดงธาตุไฟ) – ธนาคารกสิกรไทย (อ่านเฉพาะสรุปผลค้น เพราะเว็บตอบ 403)
256. 土地庙周堂吉凶日 安灶周堂图解 – 万年历网
257. 大年初一拜老爷 是潮汕人必须做的一件事 – bilibili
258. 濠江拜神供品 – yuedong
259. ไหว้ตรุษจีน 2568 ใช้ธูปกี่ดอก ของไหว้มีอะไรบ้าง – ฐานเศรษฐกิจ (23 ม.ค. 2568; อ้าง คฑา ชินบัญชร)
260. ไหว้เจ้าที่ใช้ธูปกี่ดอก พร้อมบทสวดและคำกล่าว ค้าขายเฮงๆรวยๆ – ไทยรัฐออนไลน์ (24 มี.ค. 2566)
261. ไหว้เจ้าที่ก่อนเปิดร้านทุกวัน – Grab Merchant Blog (ผลค้น)
262. Yellow Pages หมวดศาลเจ้าจีนหินอ่อน / ศาลพระภูมิ / ขายตี่จู้เอี๊ยะ
263. อ้างเป็นหมอดูแก้กรรม หลอกเอาเงินผ่านสื่อออนไลน์ – Thai PBS
264. Man nabbed in fortune telling scam – Bangkok Post
265. ข่าวแก๊งหลอกทำพิธีขอเลข อุดรธานี (ผลค้น; ยังไม่ได้ยืนยันว่าเป็น URL ไหน)
266. The Worship of Jia Pung Tao Gong Among the Chinese Community in Suphan Buri – Jessada Ninsa-nguandecha, Journal of Arts and Thai Studies ปีที่ 48 ฉบับที่ 2 (2026) (อ่านบทคัดย่อ 17 ต.ค. 2569: 石本頭公 และ 城隍公 = Sia Ung Gong; ยังไม่อ่านเต็ม)

แหล่งค้นคว้าเพิ่มเติม (ใช้ในงานค้นคว้า D1–D5 แต่ไม่ได้อ้างตรงในเนื้อความ)

267. 【粤语音频】乡音 | 檀香悠悠忆"老爷" – 金羊网 25 ธ.ค. 2023
268. 地主财神是什么，地主财神的摆放 (L/สายมู) — 乾坤网
269. 地主指的是土地爷吗，地主神位是什么? — 爱问教育
270. 道门安神谢土科仪 道教古书籍 – 360doc (2024)
271. 補運 楊登嵙建議 – TVBS 健康2.0
272. 台灣的土地公（道勇） – 道客巴巴 (2012)
273. 今天，金浦糖寮伯公开光大吉 – 搜狐
274. 福德老爷 – 搜狗百科
275. Tudi Gong – Britannica
276. 越南文化之民间信仰中的神像 – 网易
277. K-Home Smiles Club บทความ nh=1268 (ตำแหน่งศาลพระภูมิ) – ธนาคารกสิกรไทย (อ่านเฉพาะสรุปผลค้น)
278. 潮汕拜祖先供品，潮汕拜地主爷供品需要什么？ – kuaibo88
279. Can anyone translate the plaque? – Gwulo (ความเห็นผู้ใช้)

หมายเหตุ: รวบรวมจากรายงานค้นคว้า D1–D5 (16 ต.ค. 2569) ตัดรายการซ้ำตาม URL แล้วเรียงเลขใหม่ตามลำดับที่อ้างครั้งแรกในเนื้อความ ป้ายท้ายบางรายการเป็นป้ายประเภทแหล่งของผู้ค้นคว้า เช่น (A) ต้นฉบับหรือวิชาการ (A-) วิชาการ สื่อหลัก หรือหน่วยงานรัฐ (M) เว็บความรู้ทั่วไป (L) เว็บถามตอบหรือรวมเนื้อหา (P) เว็บพาณิชย์ ชื่อเรื่องภาษาจีนคงตามต้นฉบับ (บางรายการเป็นตัวเต็ม)

แหล่งที่เพิ่มในการแก้ไข 17 ต.ค. 2569

280. 吳雲龍 (อู๋อวิ๋นหลง) 〈泰國曼谷三奶夫人廟與客家族群的關係及其創建時間考〉 / การศึกษาว่าด้วยเรื่องช่วงเวลาในการสร้างศาลเจ้าซำไนเก็งกรุงเทพฯ กับความสัมพันธ์ของชาวจีนแคะ – วารสารจีนศึกษา มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ปีที่ 11 ฉบับที่ 1 (2561) หน้า 230–231 (โถงหลัก: 昭帝神 地主爷 泰国地主妈; อ้าง 班儂·拉姆蓋 2016《泰國華僑華人本頭公信仰研究》 北京外國語大學 หน้า 15)
281. Chao Pho Muen Ram: The Transformation of Thai Sanctity into a Chinese Deity – Jessada Ninsa-nguandecha, Journal of Arts and Thai Studies ปีที่ 44 ฉบับที่ 1 (2022) หน้า 20–39 (อ่านบทคัดย่อ)
282. File:Sia Ung Gong Shrine, Sampheng, Bangkok, Thailand.jpg – Wikimedia Commons (Phoebus 28, 2021, CC BY-SA 4.0) คำบรรยายภาษาไทย "ศาลเจ้าเซี้ยอึ้งกง (เจ้าพ่อหลักเมือง) ย่านสำเพ็ง"
283. 潮典 คลังคำของ 潮州母语 mogher.com (ค้นวลี 17 ต.ค. 2569: 老爷保佑 lao6 ia5 bo2 ho7, 保护 bo2 hu6, 出入平安, 平安大赚顺/平安大趁顺, 生理大趁, 生意兴隆, 趁钱, 家门, 身体, 健康, 发财, 囝孙; อักษร 城 隍 营 昭 帝)
284. 潮汕好街访:09期 用潮普话告诉什么是"拜老爷" – 搜狐 (中蓝TV) 16 ม.ค. 2017
285. 潮汕人的信仰拜老爷 – 今日头条 14 ส.ค. 2024 (อ่านจากผลค้น)
286. 老爷保贺 – 搜狗百科 (อ่านจากผลค้น หน้าเว็บดึงข้อความไม่ได้)