ท้าววิรูปักษ์ 广目天王 คือใคร: ราชาแห่งนาคทิศตะวันตก ทำไมรูปในวัดจีนถืองู และของในมือเปลี่ยนอย่างไรตั้งแต่สมัยถัง

ท้าววิรูปักษ์ คือท้าวจตุโลกบาลผู้ปกครองทิศตะวันตก และเป็นหัวหน้าของพวกนาค ตามมหาสมยสูตรในพระไตรปิฎกบาลี [1] และพระสูตรจีนรุ่นแรก [2][3] ชาวจีนเรียกท่านว่า 广目天王 (แต้จิ๋ว ก้วงมักเทียงอ๊วง / จีนกลาง กว่างมู่เทียนหวัง — ราชาสวรรค์ผู้มีตากว้าง) ในวัดจีนปัจจุบันท่านประดิษฐานในวิหารแรกของวัด กายหรือหน้าสีแดง มีมังกรหรืองูพันมือ [4] แต่ของในมือไม่เคยคงที่ คัมภีร์สมัยถังให้ท่านถือเชือกแดง [5] และยังไม่พบวันเกิดเฉพาะองค์ในหลักฐานที่ตรวจได้

คนไทยรู้จักท้าววิรูปักษ์จากพระสูตรฝ่ายเถรวาท ในฐานะหนึ่งในท้าวจตุโลกบาลสี่องค์ที่รักษาโลกคนละทิศ แต่เมื่อเดินเข้าวัดจีน ภาพที่เห็นกลับเป็นแม่ทัพจีนสวมเกราะ หน้าแดง มีงูพันแขน ซึ่งไม่ตรงกับภาพในใจของหลายคน บทความนี้ตามรอยว่าภาพนั้นมาจากไหน ทำไมท่านถืองู และทำไมในนิยายจีนท่านกลับถือผีผา

บทความนี้เรียบเรียงจากพระสูตรในพระไตรปิฎกจีนฉบับ CBETA พระไตรปิฎกภาษาไทยฉบับ มจร. หน้าของพิพิธภัณฑ์และหน่วยงานรัฐ และงานวิจัยไทย เป็นส่วนหนึ่งของชุด เทพเจ้าจีนและตำนาน ซึ่งเล่าเรื่องท้าวจตุโลกบาลครบทั้งสี่องค์ ตรงไหนเป็นพระสูตร ตรงไหนเป็นนิยายหรือความเชื่อชาวบ้าน บทความจะบอกไว้ทุกครั้ง

ห้าข้อที่ควรรู้ก่อนอ่านต่อ

1. ท้าววิรูปักษ์เป็นราชาทิศตะวันตกและหัวหน้าของนาค ทั้งในพระไตรปิฎกบาลี [1] และในพระสูตรจีน [2] จุดนี้คือสะพานที่เชื่อมภาพไทยกับภาพจีนเข้าหากัน
2. ชื่อเดียวกันนี้ จีนโบราณแปลไว้หลายแบบ ทั้ง "คำพูดหลากหลาย" "ตาร้าย" และ "ตากว้าง" คำว่า 广目 จึงเป็นเพียงคำแปลหนึ่ง ไม่ใช่ความหมายเดียวของชื่อ [3][6]
3. ของในมือของท่านเปลี่ยนไปมากที่สุดในสี่ท้าว ตั้งแต่เชือกแดงสมัยถัง [5] ธนูกับลูกศรบนกล่องเงินวัดฝ่าเหมิน [7] ดาบบนธงผ้าไหมตุนหวง [8] บ่วงบาศสมัยหยวน [9] จนเป็นมังกรหรืองูในวัดปัจจุบัน [4]
4. ในชุด 风调雨顺 (แต้จิ๋ว ฮงเที้ยวอู้ซุ๋ง / จีนกลาง เฟิงเถียวอวี่ซุ่น — ลมฝนตามฤดูกาล) วัดจีนปัจจุบันให้ท่านเป็น "顺" คือความราบรื่น แต่นิยายห้องสินให้ท่านเป็น "调" และถือผีผา [4][10]
5. ไม่พบวันเกิดของท่าน ไม่พบคาถาเฉพาะองค์ในพระสูตรที่ตรวจ วัดพุทธจีนไหว้ท่านรวมกับเทวดาองค์อื่นในพิธี 斋天 (แต้จิ๋ว เจเทียง / จีนกลาง ไจเทียน — พิธีถวายสำรับเทวดา) [11]

ข้อมูลด่วน: ท้าววิรูปักษ์ (广目天王)

หัวข้อ	ข้อมูล
อักษรจีน	广目天王 (ตัวเต็ม 廣目天王) [12]
แต้จิ๋ว	guang2 mag8 tiang1 uang5 · ก้วงมักเทียงอ๊วง (สำเนียงเท่งไฮ้) [13]
จีนกลาง	Guǎngmù Tiānwáng · กว่างมู่เทียนหวัง [12]
สันสกฤต / บาลี	Virūpākṣa / Virūpakkha [12]
ชื่อทับศัพท์ในพระสูตรจีน	毗留博叉 毗楼博叉 毗楼婆叉 毗流波叉 毗噜博叉 [2][3][5]
ชื่อไทยที่พบ	ท้าววิรูปักษ์ เรียกรวมกับอีกสามองค์ว่าท้าวจตุโลกบาล [14]
ฐานะ	ท้าวจตุโลกบาลทิศตะวันตก หัวหน้าของพวกนาค อยู่สวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา [1][14]
รูปลักษณ์และของถือ (วัดจีนปัจจุบัน)	นักรบสวมเกราะ กายหรือหน้าแดง มังกรหรืองูพันมือ [4][9]
ของถือตามคัมภีร์สมัยถัง	มือขวาถือเชือกแดง มือซ้ายถือดาบ [5]
วันสำคัญ	ไม่พบวันเกิดเฉพาะองค์ พิธี 斋天 เดือน 1 วันที่ 9 และวันพระ 6 วันของทุกเดือน [11][15]
ศาสนสถานสำคัญ	วิหารสี่ท้าวในวัดพุทธจีน เช่น วัดหลิงอิ่น หางโจว และวัดไคง้วนยี่ แต้จิ๋ว งานศิลปะเด่นที่วัดฝ่าเหมิน ด่านจฺวีหยงกวาน และวัดซ่านฮว่า [16][17][7][18][19]

1. ชื่อ "วิรูปักษ์" กับ "广目" ตาร้ายหรือตากว้าง

คำว่า "วิรูปักษ์" ที่คนไทยใช้ตรงกับบาลี Virūpakkha และสันสกฤต Virūpākṣa [12] ส่วนชื่อจีนมีสองชุด ชุดแรกเป็นการถอดเสียง ซึ่งพระสูตรแต่ละเล่มสะกดไม่เหมือนกัน เช่น 毗楼博叉 毗楼婆叉 [2] 毗流波叉 [3] และ 毗噜博叉 [5] อีกรูปหนึ่งที่พบในงานอธิบายศัพท์คือ 毗留博叉 (แต้จิ๋ว ปี้ลิ้วพั้กเช / จีนกลาง ผีหลิวป๋อชา — ชื่อทับศัพท์ของ Virūpākṣa) [6] ชุดที่สองเป็นการแปลความหมาย และชุดนี้เองที่น่าสนใจ เพราะผู้แปลแต่ละยุคเข้าใจชื่อนี้ไม่ตรงกัน

"คำพูดหลากหลาย" ในคัมภีร์ของพระกุมารชีพ

คำแปลที่เก่าที่สุดที่พบอยู่ใน 大智度论 (แต้จิ๋ว ไต๋ตี่โต่วลุ๋ง / จีนกลาง ต้าจื้อตู้ลุ่น — คัมภีร์อรรถาธิบายพระสูตรปรัชญาปารมิตา) ซึ่งพระกุมารชีพแปลเป็นภาษาจีนราวปี ค.ศ. 402–406 [3]

西方名毗流波叉（秦言杂语），主诸龙王及富多那

ทิศตะวันตกชื่อวิรูปักษ์ (ภาษาจีนเรียกว่า "คำพูดหลากหลาย") เป็นใหญ่เหนือราชานาคทั้งหลายและพวกปูตนะ

คำว่า "秦言" แปลตรงตัวว่าภาษาของแผ่นดินฉิน หมายถึงภาษาจีนในยุคที่ท่านแปล ความหมาย "คำพูดหลากหลาย" นี้ต่างจาก "ตากว้าง" ที่คนจีนรู้จักในวันนี้อย่างสิ้นเชิง

"ตาร้าย" "ไม่ใช่ผลดี" และ "ตากว้าง"

สมัยซ่งใต้ มีพระภิกษุรวบรวมศัพท์แปลไว้ใน 翻译名义集 (แต้จิ๋ว ฮวงเอ๊กเม้งงี๋จิ๊ก / จีนกลาง ฟานอี้หมิงอี้จี๋ — ประมวลศัพท์แปลในพระไตรปิฎกจีน) โดยยกข้อความจากอรรถกถาของสุวรรณประภาสสูตรมาว่า [6]

西白银埵，王名毗留博叉。又翻非好报，又翻恶眼，亦翻广目

ไหล่เขาเงินด้านตะวันตก ราชาชื่อวิรูปักษ์ แปลอีกอย่างว่า "ไม่ใช่ผลดี" แปลอีกอย่างว่า "ตาร้าย" และแปลได้อีกว่า "ตากว้าง"

งานรวบรวมประวัติเทวดาสมัยซ่งอีกเล่มหนึ่งก็ให้ความหมาย "คำพูดหลากหลาย" "ตาร้าย" และ "ไม่ใช่ผลดี" ไว้ด้วยกัน [20] แปลว่าในยุคนั้นคำว่า 广目 ยังไม่ได้เป็นคำแปลเดียว แต่เป็นหนึ่งในหลายทางเลือก

ถ้าแยกรูปคำสันสกฤตอย่างง่าย virūpa แปลว่าผิดรูปหรือหลากรูป และ akṣa แปลว่าตา ซึ่งเข้ากับคำแปล "ตาร้าย" ได้ดี ข้อนี้เป็นการแยกศัพท์เบื้องต้นของผู้เขียน ยังไม่ได้ตรวจกับพจนานุกรมสันสกฤต ขณะที่วิกิพีเดียภาษาอังกฤษให้ความหมายว่า "He who sees all" หรือผู้มองเห็นทั้งหมด [12] ชื่อเดียวจึงถูกอ่านไปได้ทั้งทางลบและทางบวก

ทำไมคนจีนเลือก "ตากว้าง"

ในวัดจีนปัจจุบัน คำว่า 广目 กลายเป็นชื่อหลัก และมีคำอธิบายที่ฟังเป็นมงคล หน่วยงานจดหมายเหตุของไต้หวันอธิบายว่าท่าน "可净天眼观护" คือมองดูและปกป้องโลกด้วยทิพยจักษุที่บริสุทธิ์ [4] ญี่ปุ่นก็ใช้ชื่อตามความหมายเดียวกัน คือ Kōmokuten [12]

สำหรับคนแต้จิ๋ว ตัว 广 มีสองเสียงในพจนานุกรม Mogher เสียงอ่านแบบหนังสือคือ guang2 และเสียงแบบภาษาพูดที่ใช้กับชื่อสถานที่อย่างมณฑลกวางตุ้งคือ geng2 [13] ชื่อเทพใช้เสียงอ่านแบบหนังสือ จึงอ่านว่า ก้วงมักเทียงอ๊วง ทั้งนี้ผู้เขียนยังไม่พบรูปเขียนภาษาไทยที่ชุมชนแต้จิ๋วในไทยใช้เรียกท่านจริง คำเขียนไทยนี้จึงถอดจากเสียงสำเนียงเท่งไฮ้โดยตรง

2. ฐานะในพระสูตร: ราชาทิศตะวันตกและหัวหน้าของนาค

ท้าวจตุโลกบาลทั้งสี่อยู่บนสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา ซึ่งเป็นสวรรค์ชั้นแรกและชั้นล่างสุดของสวรรค์ฝ่ายกามภพ ตั้งอยู่ที่เชิงเขาพระสุเมรุ [14] ชาวจีนเรียกทั้งสี่รวมกันว่า 四大天王 (แต้จิ๋ว ซี่ไต๋เทียงอ๊วง / จีนกลาง ซื่อต้าเทียนหวัง — สี่มหาราชาสวรรค์) แต่ละองค์ดูแลทิศหนึ่งและมีบริวารของตัวเอง

สี่ท้าวจตุโลกบาล ใครอยู่ทิศไหน

ท้าว	ชื่อจีนและคำอ่าน	ทิศ	หัวหน้าของ (มหาสมยสูตร)	ของถือในวัดจีนปัจจุบัน
ท้าวธตรฐ	持国天王 แต้จิ๋ว ที้ก๊กเทียงอ๊วง / จีนกลาง ฉือกั๋วเทียนหวัง	ตะวันออก	คนธรรพ์ [1]	ผีผา [4]
ท้าววิรุฬหก	增长天王 แต้จิ๋ว เจงเจี้ยงเทียงอ๊วง / จีนกลาง เจิงจ่างเทียนหวัง	ใต้	กุมภัณฑ์ [1]	ดาบ [4]
ท้าววิรูปักษ์	广目天王 แต้จิ๋ว ก้วงมักเทียงอ๊วง / จีนกลาง กว่างมู่เทียนหวัง	ตะวันตก	นาค [1]	มังกรหรืองู [4]
ท้าวเวสสุวรรณ	多闻天王 แต้จิ๋ว โตบุ๋งเทียงอ๊วง / จีนกลาง ตัวเหวินเทียนหวัง	เหนือ	ยักษ์ (พระสูตรเรียกท้าวกุเวร) [1]	ร่ม [4]

ในพระไตรปิฎกบาลี: มหาสมยสูตร

หลักฐานที่คนไทยคุ้นที่สุดคือมหาสมยสูตร ในทีฆนิกาย มหาวรรค ซึ่งเล่าการชุมนุมของเทวดาจำนวนมหาศาลที่ป่ามหาวันเพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้า ข้อ 336 ในพระไตรปิฎกฉบับ มจร. กล่าวถึงท้าววิรูปักษ์ว่า [1]

ท้าววิรูปักษ์ปกครองทิศตะวันตก เป็นหัวหน้าของพวกนาค เป็นมหาราชผู้มียศ แม้บุตรของเธอมีจำนวนมาก ต่างมีพลังมาก(และ)มีชื่อว่าอินทะ

ข้อความแบบเดียวกันใช้กับท้าวอีกสามองค์ เปลี่ยนแค่ทิศและบริวาร คือท้าวธตรฐกับคนธรรพ์ทางตะวันออก ท้าววิรุฬหกกับกุมภัณฑ์ทางใต้ และท้าวกุเวรกับยักษ์ทางเหนือ [1]

ในพระสูตรจีน: นครทางตะวันตกของเขาพระสุเมรุ

พระสูตรจีนชื่อ 世记经 (แต้จิ๋ว ซี่กี่เกง / จีนกลาง ซื่อจี้จิง — พระสูตรว่าด้วยโลก) ในหมวดทีฆาคมฉบับจีน บอกที่ตั้งเมืองของท่านไว้ชัดเจน [2]

须弥山西千由旬有毗楼婆叉天王城，名周罗善见

ทางทิศตะวันตกของเขาพระสุเมรุ ไกลออกไปพันโยชน์ มีนครของท้าววิรูปักษ์ ชื่อว่า "周罗善见"

พระสูตรเดียวกันเล่าว่าท่านพา "无数龙神" คือเทพนาคนับไม่ถ้วน ไปเฝ้าท้าวเวสสุวรรณ [2] ส่วน 大智度论 ที่ยกไว้ในหัวข้อก่อนก็บอกว่าท่านเป็นใหญ่เหนือราชานาคทั้งหลาย [3] สังเกตว่าพระสูตรจีนใช้คำว่า 龙 ซึ่งแปลตรงตัวว่ามังกร ในที่ที่ฉบับบาลีว่านาค สองคำนี้จึงซ้อนกันมาตั้งแต่ชั้นคำแปล

จุดที่พระสูตรไม่ตรงกัน

มหาสมยสูตรฉบับจีนในทีฆาคม กลับให้ท่านนำบริวารอีกกลุ่มหนึ่ง [21]

西方毗楼博叉天王，领诸鸠槃茶鬼

ราชาทิศตะวันตก วิรูปักษ์ นำพวกกุมภัณฑ์ทั้งหลาย

กุมภัณฑ์ในฉบับบาลีเป็นบริวารของท้าววิรุฬหกทางทิศใต้ [1] ฉบับจีนเล่มนี้จึงไม่ตรงกับฉบับบาลีและไม่ตรงกับพระสูตรจีนเล่มอื่นที่ให้นาค นอกจากนี้ 大智度论 ให้บริวารคู่ที่สองเป็นพวกปูตนะ [3] แต่งานรวบรวมสมัยซ่งที่อ้างคัมภีร์เดียวกันกลับเขียนเป็นพวกปิศาจ (piśāca) [20] ความต่างแบบนี้พบได้ทั่วไปในคัมภีร์ที่แปลต่างยุคต่างคนกัน

คำปฏิญาณคุ้มครองบ้านเมือง

ในพระสูตรมหายาน ท้าวจตุโลกบาลมีบทบาทชัดในฐานะผู้คุ้มครอง 金光明经 (แต้จิ๋ว กิงกวงเม้งเกง / จีนกลาง จินกวงหมิงจิง — สุวรรณประภาสสูตร) ฉบับที่พระอี้จิงแปลในปี ค.ศ. 703 เล่าว่าทั้งสี่ปฏิญาณจะคุ้มครองแผ่นดินและผู้ปกครองที่รักษาพระสูตรนี้ [22]

我等四王常为守护

พวกข้าพเจ้าทั้งสี่ราชาจะคอยคุ้มครองอยู่เสมอ

ลงตรวจโลกในวันพระ

อีกบทบาทหนึ่งคือการตรวจดูความประพฤติของมนุษย์ 四天王经 (แต้จิ๋ว ซี่เทียงอ๊วงเกง / จีนกลาง ซื่อเทียนหวังจิง — พระสูตรว่าด้วยสี่มหาราช) ซึ่งแปลสมัยราชวงศ์หลิวซ่ง เล่าว่า [15]

常以月八日遣使者下，案行天下……十四日遣太子下；十五日四天王自下

ทุกวันที่ 8 ของเดือน ส่งทูตลงมาตรวจดูทั่วแผ่นดิน … วันที่ 14 ส่งโอรสลงมา วันที่ 15 ท้าวทั้งสี่ลงมาเอง

世记经 ก็เล่าตรงกันว่าในวันที่ 15 ท้าวทั้งสี่ "躬身自下，案行天下" คือลงมาตรวจโลกด้วยตนเอง [2] คติวันพระและการถือศีลในวันเหล่านี้ของชาวพุทธจีนจึงมีรากอยู่ในพระสูตร

บิดามารดาและราชานาคแห่งทะเล

งานรวบรวมประวัติเทวดาสมัยซ่ง ระบุว่าบิดาของท่านชื่อ "婆伽罗" มารดาชื่อ "涩秀卑" และอ้างพระสูตรอีกเล่มว่าท่านเป็น "大龙王" มีนาคเป็นบริวาร [20] ข้อมูลนี้พบในแหล่งเดียว บทความในเว็บจีนแห่งหนึ่งยกตำราชั้นหลังว่า "西方广目天王，主龙众" และตั้งข้อสงสัยว่าชื่อบิดา "婆伽罗" อาจเป็นชื่อเดียวกับ "娑竭罗" ราชานาคแห่งทะเล [23] ข้อนี้เป็นการคาดเดาของผู้เขียนบทความนั้น ยังไม่ใช่ข้อยืนยัน

3. ประวัติตามยุค: ของในมือเปลี่ยนจากเชือกแดงจนเป็นมังกร

ในบรรดาท้าวจตุโลกบาลทั้งสี่ ท้าววิรูปักษ์คือองค์ที่ของในมือเปลี่ยนบ่อยที่สุด จึงเป็นตัวอย่างที่ดีว่ารูปเคารพจีนไม่ได้ถูกกำหนดครั้งเดียวแล้วจบ แต่ค่อย ๆ เปลี่ยนตามยุค ตามช่าง และตามคัมภีร์ที่แต่ละยุคใช้ ตารางนี้เรียงหลักฐานตามเวลา

ยุค	หลักฐาน	ท้าววิรูปักษ์ถือ	สีกาย
ถัง ค.ศ. 654	คัมภีร์ว่าด้วยการสร้างรูปสี่ท้าว	มือขวาเชือกแดง มือซ้ายดาบ [5]	ไม่ระบุ
ถังตอนปลาย	กล่องเงินปิดทองจากกรุวัดฝ่าเหมิน	คันธนูกับลูกศร [7]	งานโลหะ ไม่มีสี
ศตวรรษที่ 10	ธงผ้าไหมจากถ้ำม่อเกา ตุนหวง	ดาบ [8]	ภาพสี
ซ่งเหนือ	ภาพวาดบนหีบไม้จากเจดีย์รุ่ยกวง ซูโจว	อาวุธด้ามยาว [24]	ภาพสี
หยวน	คู่มือพิธีบูชาพระไภษัชยคุรุเจ็ดพระองค์	บ่วงบาศ [9]	แดง
หมิง	นิยายห้องสิน ตอนที่ 99	ผีผาหยกเขียว [10]	ไม่ระบุ
ปัจจุบัน	คำอธิบายของหน่วยงานไต้หวันและป้ายในวัดจีน	มังกรหรืองูพันมือ [4][25]	แดง
ปัจจุบัน	หน้าคำศัพท์ของพิพิธภัณฑ์พระราชวังกู้กง	เจดีย์ [26]	ไม่ระบุ

สมัยถัง: เชือกแดงตามคัมภีร์

คัมภีร์ที่ให้รายละเอียดการสร้างรูปเก่าที่สุดที่พบคือ 陀罗尼集经 (แต้จิ๋ว ท้อล้อนี้จิ๊กเกง / จีนกลาง ถัวหลัวหนีจี๋จิง — คัมภีร์รวมธารณี) แปลในปี ค.ศ. 654 หมวดว่าด้วยการสร้างรูปสี่ท้าวเขียนว่า [5]

毗噜博叉天王像法，其像大小、衣服准前，左手同前，唯执矟异，其右手中而把赤索

วิธีสร้างรูปท้าววิรูปักษ์ ขนาดและเครื่องแต่งกายให้เป็นไปตามองค์ก่อน มือซ้ายเหมือนองค์ก่อน ต่างกันเพียงเรื่องการถือทวน คือมือขวาถือเชือกแดง

องค์ที่บรรยายไว้ก่อนหน้าคือท้าววิรุฬหก ซึ่งคัมภีร์ให้มือซ้ายถือดาบและมือขวาถือทวน [5] วลี "左手同前，唯执矟异" กระชับมาก แต่ทางอ่านที่เข้ากับคำว่า 唯 (เพียง) ที่สุดคือ มือซ้ายถือดาบเหมือนองค์ก่อน ส่วนมือขวาไม่ถือทวน เปลี่ยนเป็นเชือกแดงแทน เชือกแดงจึงเป็นของประจำองค์ที่ไม่ซ้ำกับท้าวองค์ใดในหมวดนี้

ถังตอนปลาย: ธนูกับลูกศรบนกล่องเงินวัดฝ่าเหมิน

ในกรุใต้ดินของวัดฝ่าเหมิน มณฑลส่านซี มีชุดกล่องซ้อนแปดชั้นซึ่งเป็นของถวายของจักรพรรดิถังอี้จง [27] กล่องเงินปิดทองชั้นที่ 7 สลักรูปท้าวจตุโลกบาล ด้านที่เป็นราชาทิศตะวันตก "左手持弓，右手执箭" คือมือซ้ายถือคันธนู มือขวาถือลูกศร [7] ไม่มีเชือกและไม่มีงู

หน้าเว็บเดียวกันถอดชื่อที่สลักบนด้านนี้ว่า "西方毗娄勒义（广目）天王" [7] ทั้งที่ชื่อทับศัพท์ใกล้เคียงกันนี้ปกติใช้กับราชาทิศใต้ จึงยังต้องตรวจกับภาพจารึกหรือรายงานขุดค้นต่อไป

ศตวรรษที่ 10 และซ่งเหนือ: ดาบและอาวุธด้ามยาว

ธงผ้าไหมจากถ้ำม่อเกา ตุนหวง ซึ่งปัจจุบันอยู่ที่บริติชมิวเซียม หมายเลข 1919,0101,0.108 วาดท้าววิรูปักษ์ราชาทิศตะวันตกถือดาบ ลักษณะภาพใกล้ศิลปะอุยกูร์ [8] ส่วนภาพวาดบนหีบไม้จากเจดีย์รุ่ยกวง สมัยซ่งเหนือ ซึ่งพิพิธภัณฑ์ซูโจวนำต้นฉบับออกจัดแสดงในปี 2024 ให้ท่านถืออาวุธด้ามยาวพาดเฉียงตัว และเหยียบภูตไว้ใต้เท้า [24]

หยวน: กายแดงกับบ่วงบาศ

สมัยหยวนมีหลักฐานสองชิ้นที่สำคัญ ชิ้นแรกคือภาพสลักบนยฺหวินไถ ฐานเจดีย์คร่อมทางที่ด่านจฺวีหยงกวาน ใกล้ปักกิ่ง สร้างราวปี ค.ศ. 1342–1345 [28] ผนังด้านตะวันตกเรียงจากเหนือลงใต้เป็นท้าวเวสสุวรรณแล้วจึงเป็น "西方广目天王" [18] รายงานที่ผู้เขียนเปิดได้บอกตำแหน่ง แต่ไม่ได้บอกว่าท่านถืออะไร

ชิ้นที่สองคือคู่มือพิธีบูชาพระไภษัชยคุรุเจ็ดพระองค์ ซึ่งพระภิกษุสมัยหยวนแปล ให้ลักษณะท่านไว้สั้น ๆ ว่า [9]

西方广目大天王，其身红色执罥索

มหาราชาทิศตะวันตก ผู้มีตากว้าง กายสีแดง ถือบ่วงบาศ

ในหลักฐานที่บทความนี้รวบรวม นี่เป็นชิ้นแรกที่ชื่อ 广目 สีแดง และของคล้ายเชือกมาอยู่ด้วยกัน สีแดงนี้ยังอยู่กับท่านจนถึงวันนี้ หน่วยงานไต้หวันอ้างคู่มือฉบับนี้เมื่ออธิบายว่าทำไมท่านกายแดง [4]

หมิง: จิตรกรรมราชสำนัก และ "网红天王"

จิตรกรรมฝาผนังวัดฝ่าไห่ ปักกิ่ง วาดระหว่างปี ค.ศ. 1439–1443 เป็นภาพเทวดาชุดใหญ่ที่มีพระอินทร์และพระพรหมนำ ฝั่งตะวันตกมี "西方广目天王" อยู่ถัดจากท้าวเวสสุวรรณ [29] ข้อนี้พบในแหล่งเดียว

ที่วัดซ่านฮว่า เมืองต้าถง มณฑลซานซี อาคารประตูวัดเป็นสถาปัตยกรรมราชวงศ์จิน ส่วนรูปปั้นท้าวทั้งสี่ข้างในปั้นสมัยหมิง รัชศกว่านลี่ [19] รูปท้าววิรูปักษ์ที่นี่ไม่ได้ดุอย่างที่คนคาด คิ้วขมวด ตามองต่ำ อ้าปากเห็นฟัน เป็นสีหน้าตกใจ จนคนออนไลน์ตั้งฉายาให้ว่า "网红天王" หรือท้าวสวรรค์คนดังในโลกออนไลน์ [19]

ปัจจุบัน: มังกรหรืองู

วัดจีนยุคหลังจำนวนมากให้ท่านมีมังกรหรืองูพันมือ หน่วยงานไต้หวันบรรยายว่าท่านมีมังกรพันมือ [4] สารานุกรมออนไลน์ Sogou ว่าเป็นงูหรือมังกรแดง [30] และวิกิพีเดียภาษาอังกฤษสรุปว่าของประจำองค์คืองู หรือเชือกแดงที่เป็นตัวแทนของมังกร [12]

ที่น่าสนใจคือป้ายหน้ารูปท้าววิรูปักษ์ในวัดซงไป๋ เมืองฉางซา มณฑลหูหนาน เขียนอธิบายว่า "身红色，穿甲胄，为群龙领袖，故手缠一赤龙（也有的作赤索）" แปลว่า กายแดง สวมเกราะ เป็นผู้นำของหมู่มังกร มือจึงมีมังกรแดงพันอยู่ (บางแห่งทำเป็นเชือกแดง) [25] ป้ายวัดในวันนี้จึงยังจำได้ว่าเชือกแดงกับมังกรแดงเป็นของที่ใช้แทนกันได้

แต่เชือกกลายเป็นงูตั้งแต่เมื่อใด ผู้เขียนยังไม่พบงานที่อธิบายเรื่องนี้ เส้นที่ต่อกันได้จากหลักฐานมีสองเส้น คือ "เชือก" ในสมัยถังกับหยวน [5][9] และ "นาคหรือมังกร" ในฐานะบริวารตั้งแต่พระสูตรชั้นต้น [3] ซึ่งมาปรากฏเป็นของในมือในวัดยุคหลัง [4]

ข้อยกเว้นที่ควรรู้คือหน้าคำศัพท์ของพิพิธภัณฑ์พระราชวังกู้กง ซึ่งเขียนว่า 广目 "手托宝塔" คือมือประคองเจดีย์ [26] ขณะที่วัดส่วนใหญ่ให้เจดีย์เป็นของท้าวเวสสุวรรณ ข้อนี้ยืนยันได้เพียงว่าหน้านั้นเขียนไว้เช่นนี้ ไม่ควรใช้เป็นแบบหลักในการดูรูป

4. รูปภาพท้าววิรูปักษ์ในวัดจีน: ดูอย่างไรว่าองค์ไหน

คนที่ค้นหารูปภาพท้าววิรูปักษ์มักอยากรู้ว่า เมื่อยืนอยู่หน้าท้าวทั้งสี่ในวัดจีน องค์ไหนคือท่าน วิธีดูที่ใช้ได้กับวัดจีนส่วนใหญ่ในปัจจุบันมีดังนี้

1. ดูที่มือ ท่านมีมังกรหรืองูพันมือหรือแขน หัวงูมักชูขึ้นเหนือกำปั้น [4][30] บางวัดทำเป็นเชือกแดงตามแบบเก่า [25]
2. ดูที่สี กายหรือใบหน้ามักเป็นสีแดง ตามคติที่สืบมาจากคู่มือพิธีสมัยหยวน [9][4]
3. ดูที่เครื่องแต่ง ท่านเป็นนักรบสวมเกราะหนักเช่นเดียวกับอีกสามองค์ [16] ถ้าเทียบกับวัดไทย งานวิจัยพบว่าวัดจีนเน้นพลังและการเคลื่อนไหวมากกว่า [31]
4. ดูที่ตำแหน่ง ในงานศิลปะที่วางตามทิศ ท่านอยู่ฝั่งตะวันตกคู่กับท้าวเวสสุวรรณ เช่น ภาพสลักที่ด่านจฺวีหยงกวาน และจิตรกรรมวัดฝ่าไห่ [18][29]

ถ้ายังไม่แน่ใจ ให้ดูของในมืออีกสามองค์ประกอบ ในชุดที่วัดจีนปัจจุบันนิยม ท้าววิรุฬหกถือดาบ ท้าวธตรฐถือผีผา และท้าวเวสสุวรรณถือร่ม [4][30] องค์ที่เหลือซึ่งมีงูหรือมังกรคือท้าววิรูปักษ์

สีหน้าของท่านไม่จำเป็นต้องดุเสมอไป รูปที่วัดซ่านฮว่าเป็นตัวอย่างว่าช่างสมัยหมิงให้ท่านมีสีหน้าตกใจมากกว่าโกรธ [19] ส่วนรูปในหลายแห่งมีภูตหรือยักษ์อยู่ใต้เท้า ภาพสลักที่ด่านจฺวีหยงกวานก็มีภูตผีใต้เท้าท้าวทั้งสี่ จนมีงานวิชาการศึกษาเรื่องนี้โดยเฉพาะ [18] ใครสนใจว่ายักษ์ในคติจีนต่างจากยักษ์ไทยอย่างไร อ่านต่อได้ที่ ยักษ์จีนกับยักษ์ไทยต่างกันอย่างไร

ข้อควรระวังเวลาดูภาพในอินเทอร์เน็ต รูปท้าวที่ถือผีผาแล้วติดป้ายว่าท้าววิรูปักษ์ มักมาจากคติของนิยายห้องสิน ไม่ใช่แบบของวัด [10][4] ส่วนรูปท้าวที่ถือพู่กันกับม้วนคัมภีร์ซึ่งพบในภาพแบบญี่ปุ่น ผู้เขียนยังไม่พบแหล่งที่เชื่อถือได้พอจะยืนยัน จึงไม่นำมาเป็นเกณฑ์

5. คติ 风调雨顺 กับนิยายห้องสิน: ท่านคือ "调" หรือ "顺"

ในวิหารสี่ท้าวของวัดจีนปัจจุบัน คนจีนนิยมอ่านของในมือท้าวทั้งสี่เป็นคำอวยพรสี่คำ คือ 风 (ลม) 调 (ปรับให้พอดี) 雨 (ฝน) และ 顺 (ราบรื่น) รวมกันเป็นคำว่า 风调雨顺 หมายถึงลมฝนมาตามฤดูกาล บ้านเมืองอุดมสมบูรณ์ [4] คตินี้เป็นความเชื่อชาวบ้าน ไม่มีในพระสูตร แต่แพร่หลายจนกลายเป็นวิธีจำท้าวทั้งสี่ที่คนจีนรู้จักมากที่สุด

ปัญหาคือแหล่งต่าง ๆ จับคู่ไม่ตรงกัน และท้าววิรูปักษ์คือองค์ที่ถูกสลับมากที่สุด

แหล่ง	风 ลม	调 ปรับให้พอดี	雨 ฝน	顺 ราบรื่น
นิยายห้องสิน ตอนที่ 99 [10]	ท้าววิรุฬหก ดาบ	ท้าววิรูปักษ์ ผีผา	ท้าวเวสสุวรรณ ร่ม	ท้าวธตรฐ สัตว์วิเศษ "花狐貂"
หน่วยงานไต้หวันและวัดจีนปัจจุบัน [4]	ท้าววิรุฬหก ดาบ	ท้าวธตรฐ ผีผา	ท้าวเวสสุวรรณ ร่ม	ท้าววิรูปักษ์ มังกรหรืองู
สารานุกรมออนไลน์ Sogou [30]	ท้าววิรุฬหก ดาบ	ท้าวธตรฐ ผีผา	ท้าวเวสสุวรรณ ร่ม	ท้าววิรูปักษ์ งู

ในวัด ท่านคือ "顺"

ตามคติของวัดปัจจุบัน งูหรือมังกรในมือท่านคือ "顺" ความราบรื่น [4][30] สารานุกรม Sogou อธิบายเพิ่มว่าบางตำราเรียกสัตว์ในมือว่า "蜃" (สัตว์ทะเลในตำนาน) เพราะเสียงจีนกลางพ้องกับ "顺" [30] คำอธิบายนี้พบในแหล่งเดียว

ในนิยาย ท่านคือ "调" และถือผีผา

ที่มาของความสับสนคือ 封神演义 (แต้จิ๋ว ฮงซิ้งอิ๊งงี๋ / จีนกลาง เฟิงเสินเหยี่ยนอี้ — นิยายการแต่งตั้งเทพ) นิยายสมัยหมิงที่คนไทยรู้จักในชื่อห้องสิน นิยายเรื่องนี้มีพี่น้องสี่คนที่เรียกว่า 魔家四将 (แต้จิ๋ว โม้เกซี่เจี่ยง / จีนกลาง หมัวเจียซื่อเจี้ยง — สี่ขุนพลพี่น้องตระกูลหมัว) ซึ่งตอนท้ายได้รับแต่งตั้งเป็นสี่มหาราชาสวรรค์ [10]

ในตอนที่ 40 魔礼红 (แต้จิ๋ว โม้ลี้ฮ้ง / จีนกลาง หมัวหลี่หง — ขุนพลผู้ได้เป็นท้าววิรูปักษ์ในนิยาย) ยังมีร่มวิเศษชื่อ "混元伞" ประดับไข่มุกหลายชนิด [32] แต่พอถึงตอนที่ 99 ซึ่งเป็นตอนแต่งตั้งเทพ นิยายเขียนว่า [10]

广目天王　魔礼红掌碧玉琵瑟一面　职调

ท้าววิรูปักษ์ คือหมัวหลี่หง ถือเครื่องดีดหยกเขียวหนึ่งตัว มีหน้าที่ "ปรับให้พอดี"

ฉบับวิกิซอร์ซพิมพ์คำนี้ว่า 琵瑟 ซึ่งในบริบทคือเครื่องดีดอย่างผีผา ของในมือของตัวละครนี้จึงเปลี่ยนจากร่มเป็นผีผาภายในเรื่องเดียวกัน [32][10] ขณะที่ร่มไปอยู่กับท้าวเวสสุวรรณแทน

สิ่งที่ต้องแยกให้ออกคือ ห้องสินเป็นนิยาย ไม่ใช่คัมภีร์พุทธ หน่วยงานไต้หวันแยกท้าวจตุโลกบาลตามคติพุทธออกจากเรื่องพี่น้องตระกูลหมัวไว้ชัดเจน [4] และคัมภีร์พุทธที่ตรวจไม่มีเล่มใดให้ท้าววิรูปักษ์ถือผีผา [5][9] ดังนั้นถ้าเห็นรูปท่านถือผีผา ให้เข้าใจว่าเป็นคติจากนิยาย ไม่ใช่ความผิดของช่าง และไม่ใช่คติของวัด

6. ตำแหน่งในวัดจีน: วิหาร 天王殿 ประตูแรกของวัด

ในวัดพุทธจีนแบบดั้งเดิม ท้าวจตุโลกบาลอยู่ใน 天王殿 (แต้จิ๋ว เทียงอ๊วงโต่ย / จีนกลาง เทียนหวังเตี้ยน — วิหารท้าวจตุโลกบาล) ซึ่งเป็นวิหารแรกที่ผู้มาวัดต้องเดินผ่าน ก่อนจะถึงอุโบสถใหญ่ ผังที่พบบ่อยเป็นแบบที่วัดหลิงอิ่น เมืองหางโจว ตรงกลางวิหารด้านที่หันออกประตูประดิษฐานพระเมตไตรยในรูปเปิดอกเปิดพุง ยิ้มแย้ม ด้านหลังซึ่งหันเข้าวัดเป็นพระเวทโพธิสัตว์ และสองข้างเป็นท้าวทั้งสี่ รูปละสูงราว 8 เมตร สวมเกราะหนัก [16]

ผังนี้บอกหน้าที่ของท้าวทั้งสี่ได้ดี ท่านคือผู้คุ้มครองที่ประตูวัด อยู่ร่วมวิหารกับพระเมตไตรยซึ่งประดิษฐานตรงกลาง และพระเวทโพธิสัตว์ ธรรมบาลผู้คุ้มครองพระธรรม หรือ 韦驮 (แต้จิ๋ว อุ๊ยท้อ / จีนกลาง เหวยถัว — พระเวทโพธิสัตว์) ฝั่งศาสนาเต๋าก็มีเทพเฝ้าประตูของตัวเอง เช่น หวังหลิงกวน เทพธรรมบาลเฝ้าประตูวัดเต๋า

วัดไคง้วนยี่ เมืองแต้จิ๋ว

สำหรับคนไทยเชื้อสายแต้จิ๋ว วัดที่ใกล้ใจที่สุดคือ 开元寺 (แต้จิ๋ว ไคง้วนยี่ / จีนกลาง ไคหยวนซื่อ — วัดไคหยวน) ในเมืองแต้จิ๋ว สร้างในปี ค.ศ. 738 ผังแกนกลางของวัดเรียงจากซุ้มประตู ไป 天王殿 แล้วจึงถึงอุโบสถใหญ่ [17] เว็บไซต์ประเพณีจีนบรรยายวิหารนี้ว่า "殿中设弥勒佛座；两侧是四大天王" คือตรงกลางตั้งพระเมตไตรย สองข้างเป็นท้าวทั้งสี่ [33]

แหล่งข่าวเดียวกันอ้างผู้เชี่ยวชาญว่าโครงสร้างของ 天王殿 ที่นี่เป็นแบบสมัยซ่ง [17] ข้อนี้พบในแหล่งเดียว วัดตั้งอยู่ที่ถนนไคหยวน เลขที่ 32 ตามข้อมูลแผนที่ AMAP ผู้ที่วางแผนเที่ยวเมืองแต้จิ๋วอ่านเรื่องถนนซุ้มประตูหินของเมืองแต้จิ๋วประกอบได้

7. ท้าววิรูปักษ์ช่วยเรื่องอะไร: ความเชื่อของคนจีน

คำถามว่าท้าววิรูปักษ์ช่วยเรื่องอะไร ต้องแยกให้ออกระหว่างบทบาทในพระสูตรกับความเชื่อชาวบ้าน เพราะสองชั้นนี้ไม่เหมือนกัน

ชั้นพระสูตร: ผู้คุ้มครองและผู้เฝ้าดู

• คุ้มครองแผ่นดินที่รักษาธรรม ตามคำปฏิญาณใน 金光明经 [22]
• ตรวจความประพฤติของมนุษย์ในวันพระ ทั้งส่งทูต ส่งโอรส และลงมาเอง [15][2]
• เป็นใหญ่เหนือนาค ซึ่งเป็นบริวารของท่านตั้งแต่ชั้นบาลีจนถึงพระสูตรจีน [1][3]

ชั้นความเชื่อชาวจีน: ตาที่มองเห็นทั่วโลก และความราบรื่น

ความหมาย "ตากว้าง" ทำให้คนจีนเชื่อว่าท่านเฝ้าดูโลกด้วยทิพยจักษุ [4] ส่วนในคติ 风调雨顺 ท่านคือ "顺" ความราบรื่น [4][30] ในไต้หวัน คนไหว้ท้าวจตุโลกบาลเพื่อขอให้ลมฝนมาตามฤดู [4] ซึ่งเป็นคติชาวบ้านที่เกิดจากคำอวยพรสี่คำนี้เอง

เรื่องที่ยังไม่พบหลักฐาน

แม้บริวารของท่านเป็นนาค [2][3] แต่ผู้เขียนยังไม่พบหลักฐานว่าคนจีนไหว้ท้าววิรูปักษ์องค์เดียวเพื่อขอฝนเป็นการเฉพาะ และยังไม่พบว่าท้าวจตุโลกบาลอยู่ในชุดพระประจำปีเกิดตามนักษัตรของจีน ถ้าพบเว็บไซต์ที่บอกว่าท่านเป็นเทพประจำปีเกิดใด ควรถามว่าข้อมูลนั้นมาจากวัดหรือคัมภีร์ใด

สำหรับผู้ที่ไหว้ท่าน บทบาทของท่านในพระสูตรคือการเฝ้าดูและคุ้มครองผู้ที่รักษาธรรม ไม่ใช่การให้โชคลาภแลกกับของไหว้ ศรัทธาเป็นกำลังใจ ไม่ใช่ทางลัดแทนความรับผิดชอบ

8. วันสำคัญ: ไม่มีวันเกิด แต่มีวันพระและพิธี 斋天

ผู้เขียนไม่พบวันเกิดของท้าววิรูปักษ์ในพระสูตร ปฏิทินวัด หรือรายการวันเกิดเทพที่ค้นได้ วันที่เกี่ยวข้องกับท่านจริงมีสองแบบ คือวันพระที่ท้าวทั้งสี่ลงตรวจโลก และพิธีถวายสำรับเทวดาประจำปีของวัดพุทธจีน

วัน	วันจันทรคติ	2569 (2026)	2570 (2027)	2571 (2028)	ที่มา
พิธี 斋天 ถวายสำรับเทวดา	เดือน 1 วันที่ 9	25 ก.พ. 2569 (ผ่านไปแล้ว)	14 ก.พ. 2570	3 ก.พ. 2571	วัดหลิงอิ่นจัดทุกปี [11]
วันพระ 6 วัน	วันที่ 8, 14, 15, 23, 29, 30 ของทุกเดือน	ทุกเดือน	ทุกเดือน	ทุกเดือน	[15][2]
วันเกิดท้าววิรูปักษ์	ไม่พบ	–	–	–	ไม่พบในแหล่งที่ตรวจ

วันที่สากลในตารางแปลงจากปฏิทินจันทรคติจีน ส่วนวันพระ 6 วันเป็นวันประจำเดือน เดือนที่มีเพียง 29 วันจะไม่มีวันที่ 30 ให้ตรวจกับวัดที่จะไปว่าถือวันใดแทน

พิธี 斋天 คืออะไร

วัดหลิงอิ่นจัดงานนี้ทุกปีในวันที่ 9 เดือนอ้าย และเรียกชื่อเต็มว่า "供佛斋天" คือถวายพระพุทธและถวายสำรับแด่เทวดา ผู้รับการบูชาคือ "护世诸天" หรือเทวดาผู้คุ้มครองโลก ซึ่งรวมท้าวจตุโลกบาลด้วย วัดอธิบายว่าวันนั้นเป็นวันเกิดของพระอินทร์ [11] พิธีนี้จึงไม่ใช่วันของท้าววิรูปักษ์องค์เดียว แต่เป็นวันที่ท่านได้รับการบูชาร่วมกับเทวดาองค์อื่น

วันพระ 6 วัน

พระสูตรสี่มหาราชระบุวันที่ท้าวทั้งสี่ส่งทูต ส่งโอรส และลงมาเองเพื่อตรวจโลก [15] 世记经 กล่าวถึงวันที่ 8, 14 และ 15 [2] วันเหล่านี้คือที่มาของวันถือศีล 6 วันต่อเดือนในพุทธศาสนาจีน คล้ายวันพระของไทย

9. วิธีไหว้ท้าววิรูปักษ์ และเรื่องบทสวด

แบบที่วัดพุทธจีนทำ

วัดพุทธจีนไม่ได้ไหว้ท้าววิรูปักษ์แยกองค์ แต่ไหว้รวมในฐานะเทวดาผู้คุ้มครองพระธรรมในพิธี 斋天 [11] ที่วัดหลิงอิ่น เครื่องบูชามีสิบอย่าง คือ "香、花、灯、涂、果、茶、食、宝、珠、衣" ได้แก่ ธูป ดอกไม้ ประทีป เครื่องหอมสำหรับทา ผลไม้ ชา อาหาร ของมีค่า ลูกแก้ว และผ้า และสวดบทพิธีที่เรียกว่า "斋天科仪" [11] ผู้เขียนยังไม่พบข้อความของวัดที่ระบุชนิดของไหว้สำหรับท่านองค์เดียว

แบบที่พบในไทย

ในไทย วัดใหม่สี่หมื่น จังหวัดราชบุรี มีรูปหล่อท้าวจตุโลกบาลทั้งสี่ ข่าวบรรยายว่าผู้มาไหว้จุดธูป 9 ดอก หันหน้าไปทางทิศตะวันออก และไหว้ท้าวทั้งสี่พร้อมกัน โดยระบุว่าท้าววิรูปักษ์ปกครองทิศตะวันตก [34] นี่คือแนวปฏิบัติของวัดแห่งหนึ่ง ไม่ใช่ข้อกำหนดจากคัมภีร์

ไม่มีแหล่งใดในคัมภีร์ที่ตรวจกำหนดจำนวนธูปสำหรับท้าววิรูปักษ์ ถ้าไปวัดใด ให้ทำตามที่วัดนั้นบอก ใครอยากรู้ว่าคนไทยเชื้อสายจีนนิยมใช้ธูปกี่ดอกในโอกาสต่าง ๆ อ่านต่อได้ที่ ไหว้พระไหว้เจ้าใช้ธูปกี่ดอก

มีคาถาหรือบทสวดของท่านไหม

คำตอบตรง ๆ คือ ผู้เขียนไม่พบคาถาเฉพาะของท้าววิรูปักษ์ในพระสูตรจีนที่ตรวจ ต่างจากท้าวธตรฐซึ่งมีบทธารณีในสัทธรรมปุณฑรีกสูตร หมวดธารณี [35] คำนมัสการ "南无西方广目天王" ที่พบตามเว็บไซต์ทั่วไป ผู้เขียนก็ยังไม่พบในหน้าของวัดหรือในคัมภีร์ที่เปิดได้ บทความนี้จึงไม่ให้คาถาใด ๆ ไว้

ถ้าต้องการระลึกถึงท่านด้วยถ้อยคำจากพระสูตร ข้อความที่ใกล้ที่สุดคือคำปฏิญาณของท้าวทั้งสี่ใน 金光明经 ว่า "我等四王常为守护" พวกข้าพเจ้าทั้งสี่จะคอยคุ้มครองอยู่เสมอ [22] ข้อความนี้ไม่ใช่คาถา แต่เป็นคำที่บอกว่าในพระสูตร ท่านรับปากจะทำอะไร

ผู้เขียนยังไม่พบแนวทางของวัดเรื่องการตั้งบูชาท้าววิรูปักษ์องค์เดียวที่บ้าน ผู้ที่สนใจควรถามวัดที่ตนนับถือโดยตรง

10. ในวัฒนธรรมแต้จิ๋วและในไทย: ภาพไทยกับภาพจีนต่างกันอย่างไร

ฝั่งแต้จิ๋ว วัดสำคัญที่สุดของเมืองอย่างวัดไคง้วนยี่มีท้าวทั้งสี่อยู่สองข้างพระเมตไตรยในวิหารแรก ตามแบบวัดพุทธจีนทั่วไป [33] ส่วนชื่อ ก้วงมักเทียงอ๊วง เป็นเสียงอ่านสำเนียงเท่งไฮ้ตามพจนานุกรม [13] เพราะยังไม่พบรูปเขียนไทยที่ชุมชนแต้จิ๋วในไทยใช้จริง

ท้าววิรูปักษ์ในไทย

ในไทย ท่านเป็นที่รู้จักผ่านมหาสมยสูตร ในฐานะหัวหน้าของนาคทางทิศตะวันตก [1] วิกิพีเดียภาษาไทยบันทึกภาพประติมากรรมท้าวจตุโลกบาลประดับพระเมรุมาศ ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพรัชกาลที่ 9 ปี พ.ศ. 2560 [14] ข้อนี้พบในแหล่งเดียว

งานวิจัยในวารสารปณิธาน ปี 2568 เปรียบเทียบท้าวจตุโลกบาลในวัดไทยกับวัดจีนในเชียงใหม่ พบว่าวัดไทยทำท่านเป็นประติมากรรมที่สงบงาม ขณะที่วัดจีนทำเป็นภาพผนังที่ประตูหรือศาลาแรก ของในมือต่างกัน และเน้นพลังกับการเคลื่อนไหว [31] ความต่างนี้ไม่ได้บอกว่าแบบใดถูก แต่บอกว่าสองวัฒนธรรมมองผู้คุ้มครองคนละมุม

เทียบภาพไทยกับภาพจีน

ประเด็น	คติไทย	คติจีน
ชื่อ	ท้าววิรูปักษ์ จากบาลี Virūpakkha [12]	广目天王 แปลว่าตากว้าง และชื่อทับศัพท์ 毗留博叉 [6]
แหล่งที่คนรู้จัก	มหาสมยสูตร [1]	พระสูตรจีน ความเชื่อ 风调雨顺 และนิยายห้องสิน [2][4][10]
บริวาร	นาค [1][14]	นาคหรือมังกร บางฉบับเป็นกุมภัณฑ์ [3][21]
รูปลักษณ์	ประติมากรรมสงบงามในวัดไทยที่ศึกษา [31]	นักรบสวมเกราะ หน้าแดง เน้นพลังและการเคลื่อนไหว [31][4]
ของในมือ	งานวิจัยพบว่าถือของต่างจากวัดจีน [31]	มังกรหรืองู สมัยถังเป็นเชือกแดง [4][5]
ที่ตั้ง	ประดับพระเมรุมาศ และรูปหล่อในวัดบางแห่ง [14][34]	วิหารแรกของวัด 天王殿 [16]
การไหว้	วัดใหม่สี่หมื่นให้จุดธูป 9 ดอก ไหว้สี่องค์พร้อมกัน [34]	วัดไหว้รวมในพิธี 斋天 ไต้หวันไหว้ขอลมฝนตามฤดู [11][4]

จุดที่ทำให้สองภาพเชื่อมกันได้คือ "นาค" ในพระไตรปิฎกบาลีที่คนไทยคุ้นเคย กับ "มังกร" ในมือท่านที่วัดจีน ป้ายวัดซงไป๋บอกตรง ๆ ว่ามังกรแดงพันมือท่านเพราะท่านเป็นผู้นำของหมู่มังกร [25] ซึ่งก็คือหัวหน้าของนาคในภาษาของพระสูตรไทย

11. ท้าววิรูปักษ์มีที่ไหนบ้าง: ศาสนสถานและพิพิธภัณฑ์สำคัญ

ถ้าถามว่าท้าววิรูปักษ์มีที่ไหนบ้าง คำตอบที่ง่ายที่สุดคือวัดพุทธจีนที่มีวิหารสี่ท้าว [16][33] แต่ถ้าอยากเห็นหลักฐานที่บอกประวัติของท่าน ตารางนี้รวมสถานที่สำคัญในจีน พร้อมลิงก์แผนที่ AMAP

สถานที่	เมือง	ทำไมสำคัญต่อท้าววิรูปักษ์	แผนที่
พิพิธภัณฑ์วัดฝ่าเหมิน 法门寺博物馆	ฝูเฟิง เป่าจี ส่านซี	กล่องเงินสมัยถังตอนปลาย ราชาทิศตะวันตกถือคันธนูกับลูกศร [7]	เปิดแผนที่ AMAP
ยฺหวินไถ ด่านจฺวีหยงกวาน 居庸关云台	ฉางผิง ปักกิ่ง	ภาพสลักสมัยหยวน 1342–1345 ท่านอยู่ผนังตะวันตก [28][18]	เปิดแผนที่ AMAP
วัดซ่านฮว่า 善化寺	ต้าถง ซานซี	รูปปั้นสมัยหมิงในอาคารประตูวัด ฉายา "网红天王" [19]	เปิดแผนที่ AMAP
วัดฝ่าไห่ 法海寺	สือจิ่งซาน ปักกิ่ง	จิตรกรรมราชสำนักหมิง 1439–1443 วาดท่านฝั่งตะวันตก [29]	เปิดแผนที่ AMAP
วัดหลิงอิ่น 灵隐寺	หางโจว เจ้อเจียง	วิหารสี่ท้าวมีรูปสูงราว 8 เมตร และวัดจัดพิธี 斋天 ทุกปี [16][11]	เปิดแผนที่ AMAP
วัดไคง้วนยี่ 开元寺	แต้จิ๋ว กวางตุ้ง	วัดสำคัญของแต้จิ๋ว มีวิหารสี่ท้าวบนแกนกลาง [17][33]	เปิดแผนที่ AMAP
ถ้ำม่อเกา 莫高窟	ตุนหวง กานซู	ที่พบธงผ้าไหมรูปท่านถือดาบ ซึ่งปัจจุบันอยู่บริติชมิวเซียม [8]	เปิดแผนที่ AMAP

แผนที่ใช้พิกัดระบบ GCJ-02 ของ AMAP ซึ่งต่างจากพิกัด GPS สากลเล็กน้อย จึงควรเปิดด้วยแอป AMAP หมุดของถ้ำม่อเกาชี้ระดับเขตท่องเที่ยว ไม่ใช่ถ้ำเฉพาะ

ถ้ำหลงเหมินที่ลั่วหยางก็มีรูปราชาสวรรค์สมัยถัง แต่แหล่งที่เปิดได้ไม่ระบุว่าองค์ใดเป็นราชาทิศตะวันตก จึงไม่ได้ใส่ไว้ในตาราง

นอกจีนแผ่นดินใหญ่

• บริติชมิวเซียม ลอนดอน เก็บธงผ้าไหมรูปท้าววิรูปักษ์จากตุนหวง หมายเลข 1919,0101,0.108 ดูภาพออนไลน์ได้ผ่าน Google Arts & Culture [8]
• วัดในไต้หวัน หน่วยงานไต้หวันบรรยายรูปท่านว่ามีมังกรพันมือ [4]
• วัดใหม่สี่หมื่น ราชบุรี มีรูปหล่อท้าวจตุโลกบาลครบทั้งสี่ [34]

ส่วนวัดจีนในไทย เช่น วัดมังกรกมลาวาส ผู้เขียนยังไม่พบแหล่งที่เปิดได้ซึ่งระบุตำแหน่งและของถือของท้าวทั้งสี่ จึงยังไม่ขอยืนยันในบทความนี้

12. ความเชื่อกับหลักฐาน: เรื่องที่คนไทยมักเข้าใจผิด

ความเชื่อที่พบบ่อย	หลักฐานบอกอะไร
ท้าวจตุโลกบาลคือสี่พี่น้องตระกูลหมัว	สี่พี่น้องเป็นตัวละครนิยายห้องสินสมัยหมิง ท้าวจตุโลกบาลมีในพระสูตรมาก่อนนิยายนับพันปี [4][10]
ท้าววิรูปักษ์ถือผีผา	ผีผาเป็นคติของนิยาย ในวัดจีนปัจจุบันท่านมีมังกรหรืองู และคัมภีร์ที่ตรวจไม่มีเล่มใดให้ถือผีผา [10][4][9]
广目 แปลว่าตากว้างเท่านั้น	จีนโบราณแปลชื่อเดียวกันว่าคำพูดหลากหลาย ตาร้าย ไม่ใช่ผลดี และตากว้าง [3][6]
งูในมือคือคำสอนในพระสูตร	การอ่านงูเป็น "顺" เป็นความเชื่อชาวบ้าน คัมภีร์สมัยถังให้ถือเชือกแดง [4][5]
ท้าวจตุโลกบาลกับ "四大金刚" คือกลุ่มเดียวกัน	ตามหลักวิชาเป็นคนละกลุ่ม แม้พิพิธภัณฑ์กู้กงบันทึกว่าชาวบ้านเรียกท้าวทั้งสี่ว่าเช่นนั้น [26]
ท่านมีวันเกิดประจำปี	ไม่พบในพระสูตร ปฏิทินวัด หรือรายการวันเกิดเทพที่ค้น วันที่มีหลักฐานคือพิธี 斋天 และวันพระ [11][15]
ท่านมีคาถาเฉพาะองค์	ไม่พบในพระสูตรจีนที่ตรวจ ต่างจากท้าวธตรฐที่มีบทธารณี [35]

เรื่องที่ยังไม่มีคำตอบ

• เชือกกลายเป็นงูเมื่อใด ยังไม่พบงานที่อธิบาย
• ลูกแก้วในมือ เว็บจีนหลายแห่งเขียนว่ามืออีกข้างของท่านถือลูกแก้ว หรือ 宝珠 (แต้จิ๋ว โป้จู / จีนกลาง เป่าจู — ลูกแก้ววิเศษ) แต่ผู้เขียนยังไม่พบหน้าที่เชื่อถือได้และเปิดได้ยืนยัน คำอธิบายเชิงปรัชญาที่ว่า "ลูกแก้วนิ่ง งูเคลื่อน" ก็ไม่พบรากในคัมภีร์
• ชื่อบนกล่องเงินวัดฝ่าเหมิน ยังต้องตรวจกับภาพจารึก [7]
• บิดาของท่านคือราชานาคแห่งทะเลหรือไม่ เป็นข้อสงสัยจากบทความเดียว [23]
• รูปท้าวทั้งสี่ในวัดจีนในไทย ยังไม่พบแหล่งที่เปิดได้ซึ่งบันทึกไว้ ใครมีภาพถ่ายพร้อมป้ายของวัด จะช่วยเติมคำตอบข้อนี้ได้มาก

คำถามที่พบบ่อย

ท้าววิรูปักษ์คือใคร

ท้าววิรูปักษ์คือหนึ่งในท้าวจตุโลกบาล ปกครองทิศตะวันตกและเป็นหัวหน้าของพวกนาค ตามมหาสมยสูตร [1] ชาวจีนเรียกท่านว่า 广目天王 กว่างมู่เทียนหวัง และประดิษฐานไว้ในวิหารแรกของวัดพุทธจีน [16]

ท้าววิรูปักษ์ถืออะไร

ในวัดจีนปัจจุบัน ท่านมีมังกรหรืองูพันมือ กายหรือหน้าสีแดง [4] แต่ของในมือเปลี่ยนตามยุค คัมภีร์สมัยถังให้ถือเชือกแดง กล่องเงินวัดฝ่าเหมินให้ถือธนู และคู่มือพิธีสมัยหยวนให้ถือบ่วงบาศ [5][7][9]

ท้าววิรูปักษ์ช่วยเรื่องอะไร

ในพระสูตร ท่านคุ้มครองแผ่นดินที่รักษาธรรมและตรวจความประพฤติของมนุษย์ในวันพระ [22][15] ในความเชื่อจีน ท่านคือผู้มองเห็นทั่วโลก และเป็น "顺" ความราบรื่นในคติ 风调雨顺 [4] ศรัทธาเป็นกำลังใจ ไม่ใช่ทางลัดแทนความรับผิดชอบ

ท้าววิรูปักษ์มีที่ไหนบ้าง

มีในวิหารสี่ท้าวของวัดพุทธจีน เช่น วัดหลิงอิ่น และวัดไคง้วนยี่ เมืองแต้จิ๋ว [16][17] ในไทย วัดใหม่สี่หมื่น ราชบุรี มีรูปหล่อท้าวจตุโลกบาลทั้งสี่ [34]

วันเกิดท้าววิรูปักษ์คือวันไหน

ไม่พบวันเกิดเฉพาะองค์ในหลักฐานที่ตรวจ วันที่เกี่ยวข้องคือพิธีถวายสำรับเทวดาในวันที่ 9 เดือนอ้าย ซึ่งในปี 2570 ตรงกับ 14 กุมภาพันธ์ และวันพระ 6 วันของทุกเดือน [11][15]

ไหว้ท้าววิรูปักษ์อย่างไร มีคาถาไหม

วัดพุทธจีนไหว้ท่านรวมกับเทวดาองค์อื่นในพิธีถวายสำรับเทวดา [11] ผู้เขียนไม่พบคาถาเฉพาะองค์ในพระสูตรจีนที่ตรวจ และไม่มีคัมภีร์กำหนดจำนวนธูป ให้ทำตามที่วัดนั้นแนะนำ [35]

ท้าวจตุโลกบาลมีใครบ้าง

ท้าวจตุโลกบาลมีสี่องค์ คือ ท้าวธตรฐทิศตะวันออก ท้าววิรุฬหกทิศใต้ ท้าววิรูปักษ์ทิศตะวันตก และท้าวเวสสุวรรณหรือท้าวกุเวรทิศเหนือ [1][14]

ทำไมบางรูปท้าววิรูปักษ์ถือผีผา

เพราะนิยายห้องสินสมัยหมิงให้ท้าววิรูปักษ์ คือหมัวหลี่หง ถือผีผาและมีหน้าที่ "调" [10] แต่ในวัดจีนปัจจุบัน ผีผาเป็นของท้าวธตรฐ ส่วนท้าววิรูปักษ์มีงูหรือมังกร [4]

แหล่งอ้างอิง

1. มหาสมยสูตร ทีฆนิกาย มหาวรรค พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับ มจร. เล่ม 10 — 84000.org
2. 长阿含经 卷20 世记经 四天王品 (T0001) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
3. 大智度论 卷54 (T1509) แปลโดยพระกุมารชีพ — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
4. 台湾民间守护神：四大天王 — 国史馆台湾文献馆 (หน่วยงานจดหมายเหตุไต้หวัน)
5. 陀罗尼集经 卷11 四天王像法 (T0901) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
6. 翻译名义集 卷2 (T2131) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
7. 鎏金四天王盝顶银宝函 ("195文物") — 上海市文化和旅游局
8. Virupaksha, Guardian of the West (British Museum 1919,0101,0.108) — Google Arts & Culture
9. 药师琉璃光王七佛本愿功德经念诵仪轨供养法 (T0926) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
10. 封神演义 第九十九回 — 维基文库 (Wikisource)
11. 杭州灵隐寺丙午新春供佛斋天法会 — 灵隐寺 (วัดหลิงอิ่น)
12. Four Heavenly Kings — Wikipedia
13. 广 (คำอ่านแต้จิ๋วรายสำเนียง รวมสำเนียงเท่งไฮ้ 澄海) — Mogher 潮州话字典
14. จาตุมหาราชิกา — วิกิพีเดีย
15. 佛说四天王经 (T0590) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
16. 浙江杭州灵隐寺 — 凤凰网
17. 广东潮州开元寺 — 凤凰网
18. 居庸关云台天王脚下鬼怪形象考辨 (刘静, 艺术工作 2014) — 学术点评
19. 到善化寺，看金代最美彩塑 — 网易 文博时空
20. 重编诸天传 (X1658) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
21. 长阿含经 卷12 大会经 (T0001) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
22. 金光明最胜王经 卷6 四天王护国品 (T0665) แปลโดยพระอี้จิง — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org
23. 广财龙王：疑为增长天王之父 — 搜狐
24. 苏州博物馆瑞光塔北宋彩绘四大天王像木函 西方广目天王 (ภาพถ่ายโดย Patrick20242023) — Wikimedia Commons
25. The western Virūpākṣa, Songbai Temple (ภาพถ่ายรูปเคารพและป้ายในวัดซงไป๋ ฉางซา โดย Huangdan2060) — Wikimedia Commons
26. 四大天王 (词条) — 故宫博物院 (พิพิธภัณฑ์พระราชวังกู้กง)
27. 唐八重宝函 — 文博陕西
28. 全国重点文物保护单位（北京篇）：居庸关云台 — 新浪
29. 最美的明代壁画（法海寺 帝释梵天图）— 搜狐
30. 佛教四大天王 — 搜狗百科 (Sogou Baike)
31. ท้าวจตุโลกบาลสองวัฒนธรรม (ณัฐยศ วังล้อม, วศิน ศตพรวรจิต) วารสารปณิธาน 21(2) 2568 — ThaiJO
32. 封神演义 第四十回 — 维基文库 (Wikisource)
33. 潮州开元寺 — 风俗网
34. สายมูแห่จุดธูป 9 ดอก บูชาท้าวเวสสุวรรณ-ท้าวจตุโลกบาล — Sanook
35. 妙法莲华经 卷7 陀罗尼品 (T0262) — CBETA ผ่าน tripitaka.zensoul.org