↑
HOME ครอบครัว ธุรกิจ แถวนี้ 101
สมุดร้านลงร้านฟรี
แซ่อึ้ง บทความ ติดต่อครอบครัว
เปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง)

หมวกขุนนางจีนปีกยาวเรียกว่าอะไร? หมวกเปาบุ้นจิ้นสมัยซ่ง กับตำนานปีกยาวกันขุนนางกระซิบ

เรียกว่าฝูโถว (幞头) — ปีกยาวขึ้นทีละน้อยตั้งแต่ปลายถัง เรื่องฮ่องเต้สั่งต่อปีกกันขุนนางกระซิบเพิ่งมีชื่อฮ่องเต้ในเว็บยุคหลัง ส่วนหมวกในงิ้วเป็นอีกระบบหนึ่ง

โดย · · อ่าน ~31 นาที
ภาพปกชุดเปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง) ภาพวาดตามจินตนาการ (สร้างด้วย AI) เปาเจิ่งตัวจริงในชุดม่วงขุนนางซ่งกับหมวกฝูโถวปีกตรงยาว — ไม่มีภาพเหมือนสมัยซ่งของเขาเหลือ
คำตอบสั้น ๆ

ในงิ้ว ละคร และเรื่องเล่าในเว็บ: หมวกปีกยาวของเปาบุ้นจิ้นคือภาพจำของขุนนางจีน และมีเรื่องเล่าว่าจักรพรรดิซ่งไท่จู่ จ้าวควงอิ้นสั่งต่อปีกหมวกให้ยาว เพื่อกันขุนนางหันไปกระซิบกันกลางท้องพระโรง ส่วนหมวกที่เห็นบนเวทีงิ้วเป็นหมวกบทอัครเสนาบดีตามระบบชุดงิ้วที่ยึดแบบสมัยหมิง

ในเอกสารสมัยซ่ง: หมวกนี้เรียกว่าฝูโถว (幞头) แบบปีกตรงยาวเรียก "展脚" หรือ "直脚" ปีกค่อย ๆ แข็งและยาวขึ้นตั้งแต่ปลายถังตามความนิยม ฮ่องเต้กับขุนนางใส่แบบเดียวกัน ไม่มีบันทึกซ่งเรื่องกันกระซิบ ฉบับเก่าสุดของเรื่องนี้เขียนราวปี 1300 และไม่เอ่ยชื่อฮ่องเต้องค์ไหน

กล่องข้อมูลด่วน

คำตัดสิน [ตำนาน] — หมวกปีกยาวของขุนนางซ่งมีจริง แต่เรื่อง "ต่อปีกกันขุนนางกระซิบ" เป็นตำนานชั้นหลัง
ชื่อเรียก 幞头 (ฝูโถว) แบบปีกตรงยาวเรียก 展脚幞头 (จั่นเจี่ยว ฝูโถว) / "直脚" — 《梦溪笔谈》(เมิ่งซี ปี่ถาน) ว่ามีห้าแบบ "唯直脚贵贱通服之"
ปีกยาวมาจากไหน ค่อย ๆ ยาวและแข็งขึ้นตั้งแต่ปลายถัง–ห้าราชวงศ์ ("五代渐变平直") ขึงด้วยเหล็ก ("以铁为之") และ "出于人之私好" — ตามความชอบของคน
ตำนานกันกระซิบ แหล่งเก่าสุด《席上腐谈》(ซีซ่าง ฝู่ถาน) ราวปี 1300 ไม่ระบุฮ่องเต้; ชื่อจ้าวควงอิ้น (赵匡胤 จ้าว ควงอิ้น) ผูกกับเรื่องนี้ในเว็บจีนตั้งแต่ราวปี 2017–2018 (ปีแน่ชัดระบุไม่ได้)
หมวกในงิ้ว ชุดงิ้วปักกิ่งยึดแบบชุดหมิง; หมวกบทอัครเสนาบดีคือ 相纱/相貂 (ยังไม่มีแหล่งระบุว่าบทเปาบุ้นจิ้นใช้แบบไหน (ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน)); 乌纱帽 เป็นหมวกขุนนางหมิง (1370)
เปาบุ้นจิ้นตัวจริง ได้ชุดม่วงขั้นสามปี 1047 เพราะ "未尝自言" (ไม่เคยขอเอง); ตำแหน่งสุดท้าย "赐紫金鱼袋" — ม่วง + ถุงปลาทอง

บทนำ

หมวกขุนนางจีนปีกยาวที่เห็นในภาพเปาบุ้นจิ้น (包拯 เปาเจิ่ง) **เรียกว่า "ฝูโถว" (幞头)** ถ้าจะเรียกให้ตรงรูปทรง แบบที่มีปีกตรงยื่นออกไปสองข้างเรียกว่า "展脚幞头" (จั่นเจี่ยว ฝูโถว — ฝูโถวขาเหยียด) หรือ "直脚" (ขาตรง) ตามคำในตำราสมัยซ่ง

ผมขอตอบชื่อไว้ก่อนเลย เพราะเวลาพิมพ์ค้นว่า "หมวกขุนนางจีน" ผลค้นส่วนใหญ่จะเป็นร้านขายชุดแฟนซีที่เรียกรวม ๆ ว่าหมวกขุนนาง หรือหมวกเปาบุ้นจิ้น ซึ่งเป็นคนละอย่างกับหมวกที่ขุนนางสมัยซ่งใส่จริง

ภาพจำของคนไทยมาจากงิ้วและละคร คือเปาบุ้นจิ้นหน้าดำกับหมวกปีกยาวสองข้าง และในเว็บยังมีเรื่องเล่าที่ส่งต่อกันมากว่า "ฮ่องเต้สั่งต่อปีกหมวกให้ยาว ขุนนางจะได้หันไปกระซิบกันไม่ได้"

บทความนี้ผมจะแยกออกเป็นสี่เรื่อง คือ หมวกจริงสมัยซ่ง หมวกในงิ้ว ตำนานกันกระซิบว่ามาจากไหน และสีเสื้อตามยศที่ขุนนางซ่งใส่คู่กับหมวกนี้ แล้ววางต้นฉบับภาษาจีนให้ดูทีละชิ้น ตอนนี้เป็นตอนที่สองของภาค 4 "ของประกอบฉากศาลไคฟง" ในชุดเปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง)

เปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับเปาบุ้นจิ้น

สมัยก่อนผมไม่สงสัยเรื่องหมวกเลย คิดว่าเป็นเครื่องแบบ (uniform) สมัยก่อน ในหนังก็ไม่ดูแปลก มาสงสัยตอนอายุราว 28–29 ปี เมื่อเห็นภาพถ่ายหมวกแบบนี้ของจริง รู้สึกว่าปีกข้างหมวกยาวผิดปกติ ยาวเกินสัดส่วน จึงค้นคว้าต่อว่าเป็นเรื่องจริงหรือไม่ จนได้คำตอบในที่สุด

คำตอบนั้นอยู่ในตอนนี้ ผมวางหมวกฝูโถว (幞头) ใน《宋史·舆服志》《梦溪笔谈》《麈史》เทียบกับต้นตอตำนานกันกระซิบใน《席上腐谈》《朱子语类》และหมวกบนเวทีงิ้วทีละชิ้น

ชื่อบุคคลและคัมภีร์ในบทความนี้

ชื่อในบทความนี้ใช้ชื่อที่คนไทยรู้จักจากละครและหนังสือแปล กำกับอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก ส่วนคำอ่านแต้จิ๋วในตารางเป็นสำเนียงเท่งไฮ้ (澄海)

简体 พินอิน อ่านจีนกลาง แต้จิ๋ว (澄海) หมายเหตุ
包拯 Bāo Zhěng เปา เจิ่ง เปา จิ๋ง เปาบุ้นจิ้น ตัวจริง
幞头 fútóu ฝูโถว ผก เท้า หมวกปีกยาวแบบซ่ง (ตำราเก่าเขียน 襆头)
展脚幞头 zhǎnjiǎo fútóu จั่นเจี่ยว ฝูโถว เตี๋ยง เกียก ผก เท้า หมวกปีกตรงยาว (直脚 / 平脚)
相纱 / 相貂 xiàngshā / xiàngdiāo เซี่ยงซา / เซี่ยงเตียว เสี่ยง เซ / เสี่ยง เทียว หมวกบทอัครเสนาบดีในงิ้ว
黑蟒 hēi mǎng เฮยหมั่ง เฮ็ก ม้าง ชุดหมั่งดำ (งิ้ว)
乌纱帽 wūshāmào อูซาเม่า อู เซ โบ่ หมวกทำงานขุนนางหมิง (1370)
獬豸冠 xièzhì guān เซี่ยจื้อกวน ไห ตี๋ กวง หมวกชุดราชพิธีของผู้ตรวจการ
重戴 chóngdài ฉงไต้ เต๊ง ไต่ หมวกซ้อน
鱼袋 yúdài อวี๋ไต้ ฮื้อ โต่ ถุงปลา
赐紫金鱼袋 cì zǐ jīnyúdài ชื่อจื่อ จินอวี๋ไต้ เส่ จื๋อ กิง ฮื้อ โต่ ชุดม่วง + ถุงปลาทอง
赭袍 zhěpáo เจ่อผาว เจ๋ เพ้า ชุดในภาพซ่งเหรินจงประทับนั่ง
元丰 Yuánfēng หยวนเฟิง ง้วง ฮง รัชศก 1078–1085 (ปฏิรูปสีชุด)
梦溪笔谈 Mèngxī bǐtán เมิ่งซี ปี่ถาน หมั่ง โคย ปิก ทั้ง บันทึกของเสิ่นคั่ว (ราว 1088–1095)
沈括 Shěn Kuò เสิ่น คั่ว สิ้ง กั๊วก ผู้เขียน《梦溪笔谈》
麈史 Zhǔshǐ จู่สื่อ จู๋ สื้อ บันทึกของหวังเต๋อเฉิน (คำนำ 1115)
王得臣 Wáng Déchén หวัง เต๋อเฉิน เฮ้ง ติก ชิ้ง ผู้เขียน《麈史》
席上腐谈 Xíshàng fǔtán ซีซ่าง ฝู่ถาน เชียะ เสียง ฮู ทั้ง แหล่งเก่าสุดของตำนานกันกระซิบ
俞琰 Yú Yǎn อวี๋ เหยี่ยน ยู้ เอี๋ยง ผู้เขียน《席上腐谈》 ปลายซ่ง–ต้นหยวน
朱子语类 Zhūzǐ yǔlèi จูจื่อ อวี่เล่ย จู จื๋อ งื้อ หลุ่ย คำสนทนาของจูซี
朱熹 Zhū Xī จู ซี จู ฮี ปราชญ์ซ่งใต้ (1130–1200)
叶贺孙 Yè Hèsūn เย่ เฮ่อซุน เอี๊ยก โห่ ซุง ศิษย์ผู้จดหมายเหตุใน《朱子语类》卷91
方以智 Fāng Yǐzhì ฟาง อี่จื้อ ปุง อี๋ ตี่ นักปราชญ์ปลายหมิง ผู้เขียน《通雅》
格致镜原 Gézhì jìngyuán เก๋อจื้อ จิ้งหยวน เกะ ตี่ เกี่ย ง้วง ตำรารวมความรู้ 1735
陈元龙 Chén Yuánlóng เฉิน หยวนหลง ตั้ง ง้วง เล้ง ผู้รวบรวม《格致镜原》
沈自南 Shěn Zìnán เสิ่น จื้อหนาน สิ้ง จื๋อ นั้ง ผู้รวบรวม《艺林汇考》 (ต้นชิง)
宋太祖 / 赵匡胤 Sòng Tàizǔ / Zhào Kuāngyìn ซ่งไท่จู่ / จ้าว ควงอิ้น ซ่ง ไท่ … / เตี่ย ควง เอี๋ยง ปฐมจักรพรรดิซ่ง
宋仁宗 Sòng Rénzōng ซ่ง เหรินจง ซ่ง ยิ้ง จง ฮ่องเต้ที่เปาบุ้นจิ้นรับใช้
宋史 Sòng shǐ ซ่งสื่อ ซ่ง สื้อ ประวัติศาสตร์ราชวงศ์ซ่ง (卷152, 153, 316)
续资治通鉴长编 Xù Zīzhì tōngjiàn chángbiān ซฺวี่จือจื้อทงเจี้ยน ฉางเปียน — พงศาวดารซ่ง 卷160
吴奎 Wú Kuí อู๋ ขุย โง้ว กุย ผู้แต่งจารึกหลุมศพเปาบุ้นจิ้น
转运使 zhuǎnyùnshǐ จ่วนยฺวิ่นสื่อ เต๋ง อุ่ง ไส้ เจ้ากรมขนส่ง (ตำแหน่งปี 1047)
监察御史 · 御史中丞 Jiānchá yùshǐ · Yùshǐ zhōngchéng เจียนฉา อวี้สื่อ · อวี้สื่อ จงเฉิง กัง ฉัก หงือ สื้อ · หงือ สื้อ ตง เซ้ง ผู้ตรวจการ · หัวหน้าสำนักตรวจการ
枢密副使 Shūmì fùshǐ ซูมี่ ฟู่สื่อ คู มิก หู่ ไส้ รององคมนตรี ตำแหน่งสุดท้าย (1061)

1. ฉากที่ทุกคนจำได้

หุ่นจัดแสดงชุดงิ้วเปาบุ้นจิ้นแบบปักกิ่ง ภาพปี 2008 — ใช้อธิบายชุดและหมวกของงิ้ว ไม่ใช่ภาพนักแสดงกำลังแสดง
หุ่นจัดแสดงชุดงิ้วเปาบุ้นจิ้นแบบปักกิ่ง ภาพปี 2008 — ใช้อธิบายชุดและหมวกของงิ้ว ไม่ใช่ภาพนักแสดงกำลังแสดง — เครดิต: Shizhao / Wikimedia Commons (CC BY 3.0) · ที่มาและสัญญาอนุญาต
ก่อนจะเปิดเอกสารซ่ง ผมขอวางภาพที่คนส่วนใหญ่มีอยู่ในหัวก่อน ภาพนี้มาจากสามทาง คือ เวทีงิ้ว ฉากในเรื่องเล่า และเรื่องเล่าที่เว็บจีนลอกต่อกัน

หมวกเปาบุ้นจิ้นในงิ้ว: ชุดหมั่งดำกับหมวกบทอัครเสนาบดี

บนเวทีงิ้ว เครื่องแต่งตัวไม่ได้บอก "ยุค" แต่บอก "บทบาท" แหล่งจีนที่ผู้เขียนพบอธิบายว่าชุดงิ้วปักกิ่งยึดแบบเครื่องแต่งกายสมัยหมิงเป็นหลัก และใช้ได้ไม่จำกัดยุค ไม่จำกัดถิ่น ไม่จำกัดฤดู ตัวละครยุคฮั่น ถัง หรือซ่ง ถ้าเป็นบทเดียวกันก็แต่งแบบเดียวกัน (งิ้ว)

บทความเรื่องเครื่องสวมศีรษะในงิ้วของเว็บมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของจีน (中国非物质文化遗产网) อธิบายหมวกของบทอัครเสนาบดีไว้สองแบบ (งิ้ว)

  • 相纱 (เซี่ยงซา) ดำทั้งใบ หุ้มผ้าต่วนดำ ด้านหลังเสียบปีกหมวกเรียวยาวหนึ่งคู่ ยื่นออกไปทางซ้ายและขวา
  • 相貂 (เซี่ยงเตียว) หรือที่เรียกว่า "相雕" หรือ "改良相纱" รูปทรงคล้ายกัน แต่ประดับมากกว่า ปิดทอง หน้าผากมีลายเปลวไฟ ด้านหลังมีปีกชี้ฟ้าลายมังกรหญ้าอีกคู่ นอกเหนือจากปีกยาวสองข้าง สำหรับบทผู้ "อยู่ในตำแหน่งอัครเสนาบดีที่มีอำนาจมาก"

ส่วนชุดของบทเปาบุ้นจิ้น มีคำตอบในเว็บถามตอบจีนว่า "包拯穿黑蟒" คือสวมชุดหมั่งดำ (黑蟒 เฮยหมั่ง) (แหล่งเดียว (เว็บถามตอบ))

แล้วเปาบุ้นจิ้นบนเวทีสวม 相纱 หรือ 相貂 กันแน่ ตรงนี้ผมต้องบอกตามตรงว่า ยังไม่มีแหล่งที่เขียนระบุไว้ตรง ๆ บทความเรื่องหมวกงิ้วข้างต้นก็ไม่ได้เอ่ยชื่อเปาบุ้นจิ้นเลย ผมจึงเรียกรวมว่า "หมวกบทอัครเสนาบดี (相纱/相貂)" ไปก่อน (ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน)

ฉากถอดหมวกวางตำแหน่ง

ในงิ้ว หมวกไม่ได้เป็นแค่เครื่องแต่งตัว แต่หมายถึง "ตำแหน่ง" ด้วย วิกิพีเดียภาษาไทยหน้าเปาบุ้นจิ้นบรรยายรูปจำลองที่ศาลเจ้าเปากง (包公祠) เมืองไคเฟิง ซึ่งแสดงฉากที่พระพันปีเสด็จมาขวางการพิจารณาคดีราชบุตรเขยและขู่จะปลดเปาบุ้นจิ้น เปาบุ้นจิ้นจึงถอดหมวกขุนนางออก และบอกว่าไม่เสียดายทั้งหมวกและศีรษะ (มีแหล่งเดียว)

ฉากนี้คือฉากมาตรฐานของงิ้วเรื่อง《铡美案》(จ๋าเหม่ยอั้น) หรือที่คนไทยรู้จักในชื่อตอน "ประหารราชบุตรเขย" ซึ่งบางแหล่งเรียกว่า "ราชบุตรเขยจอมโหด" (วิกิพีเดียไทยหน้าละคร 2536 ใช้ทั้งสองชื่อ) (งิ้ว) (ชื่อตอนที่ใช้กันในไทย) ถอดหมวกก็คือวางตำแหน่ง ส่วนคดีนี้มีจริงแค่ไหน ผมเล่าไว้ในตอนประหารราชบุตรเขยเฉินซื่อเหม่ย

เรื่องเล่าในเว็บ: "จ้าวควงอิ้นเห็นขุนนางซุบซิบแล้วสั่งต่อปีกหมวก"

เรื่องนี้น่าจะเป็นเรื่องที่คนแชร์กันมากที่สุดเวลาพูดถึงหมวกขุนนางจีน โครงเรื่องที่เว็บจีนลอกต่อกันไปมามีประมาณนี้ (ตำนาน)

จักรพรรดิซ่งไท่จู่ จ้าวควงอิ้น (赵匡胤 จ้าว ควงอิ้น) เพิ่งขึ้นครองราชย์ ขุนนางหลายคนเคยเป็นเพื่อนร่วมรบ จึงยังไม่ค่อยเคารพ ยืนซุบซิบกันกลางท้องพระโรง ฮ่องเต้ไม่พอใจแต่ไม่พูดอะไร กลับไปคิดแล้วสั่งให้ต่อปีกยาวที่หมวกขุนนางทุกคน ทำโครงด้วยแผ่นเหล็กหรือซี่ไม้ไผ่ ยื่นออกไปข้างละหนึ่งฟุตกว่า ใครหันไปคุยกับคนข้าง ๆ ปีกหมวกก็ชนกัน และหัวขยับนิดเดียวฮ่องเต้ก็มองเห็น

บางเว็บเล่าแรงกว่านั้นอีก ว่าใครไม่ยอมใส่ก็จะถูกตัด "ส่วนที่ใช้สวมหมวก" ทิ้ง

เว็บที่ผู้เขียนพบมีตั้งแต่ราวปี 2017–2018 (เว็บเก่าสุดมีเลข 2017 อยู่ในที่อยู่หน้าเว็บ แต่หน้าเว็บแสดงวันที่ต้นปี 2018 จึงบอกปีแน่ชัดไม่ได้) ไปจนถึงปี 2025 และ ไม่มีแห่งไหนอ้างต้นฉบับเลยสักแห่ง ฟังดูสนุก เห็นภาพ และอธิบายรูปหมวกได้ในประโยคเดียว เรื่องแบบนี้จึงไปได้ไกล ทีนี้มาดูว่าคนสมัยซ่งเองเขียนถึงหมวกของตัวเองไว้อย่างไร

2. เอกสารสมัยซ่งบันทึกไว้ว่าอะไร

ภาพซ่งเหรินจง (宋仁宗 ซ่ง เหรินจง) ประทับนั่ง ภาพแขวนสมัยซ่ง พิพิธภัณฑ์พระราชวังไทเป — ฮ่องเต้ที่เปาบุ้นจิ้นรับใช้ สวม幞头 "君臣通服"
ภาพซ่งเหรินจง (宋仁宗 ซ่ง เหรินจง) ประทับนั่ง ภาพแขวนสมัยซ่ง พิพิธภัณฑ์พระราชวังไทเป — ฮ่องเต้ที่เปาบุ้นจิ้นรับใช้ สวม幞头 "君臣通服" — เครดิต: National Palace Museum (國立故宮博物院) / Wikimedia Commons (CC0) · ที่มาและสัญญาอนุญาต
ผมเริ่มจากเอกสารสามชิ้น ชิ้นแรกเป็นประวัติศาสตร์ทางการ อีกสองชิ้นเป็นบันทึกของคนที่ใส่หมวกนี้จริงในชีวิตประจำวัน

《宋史·舆服志》: ปีกค่อย ๆ แบนตรง และขึงด้วยเหล็ก

ประวัติศาสตร์ราชวงศ์ซ่ง《宋史》(ซ่งสื่อ) มีหมวดเครื่องทรงและเครื่องแต่งกาย (舆服志) ซึ่งเล่าประวัติหมวกนี้ไว้ตั้งแต่ต้น

「幞头。一名折上巾,起自后周,然止以软帛垂脚,隋始以桐木为之,唐始以罗代缯。惟帝服则脚上曲,人臣下垂。五代渐变平直。国朝之制,君臣通服平脚,乘舆或服上曲焉。……后惟以漆为坚,去其藤里,前为一折,平施两脚,以铁为之。」

"ฝูโถว อีกชื่อหนึ่งคือ 'ผ้าพับขึ้น' เริ่มมีสมัยโจวเหนือ แต่ตอนนั้นเป็นแค่ผ้านุ่มห้อยขา สมัยสุยเริ่มใช้ไม้ถงทำโครง สมัยถังเปลี่ยนจากผ้าไหมเป็นผ้าโปร่ง เฉพาะฮ่องเต้ที่ขาหมวกโค้งขึ้น ขุนนางขาห้อยลง ถึงห้าราชวงศ์ ขาหมวกค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นแบนตรง ธรรมเนียมราชวงศ์เรา ฮ่องเต้กับขุนนางใส่แบบขาแบนเหมือนกัน บางครั้งฮ่องเต้ก็ใส่แบบขาโค้งขึ้น … ต่อมาใช้แล็กเกอร์ทำให้แข็งอย่างเดียว เอาโครงหวายข้างในออก ด้านหน้าพับหนึ่งชั้น ขาสองข้างกางแบนออกไป ทำด้วยเหล็ก"

— 《宋史》卷153 舆服五 (ตัวบทวิกิซอร์ซเขียน 襆头 ข้อความยกใช้รูปมาตรฐาน 幞头)

ประโยคสำคัญคือ "五代渐变平直" ปีกหมวกไม่ได้ยาวขึ้นเพราะคำสั่งครั้งเดียว แต่ค่อย ๆ แบนและตรงขึ้นตั้งแต่ก่อนราชวงศ์ซ่งจะตั้งด้วยซ้ำ ส่วนปีกที่แข็งได้ก็เพราะ "以铁为之" ใช้เหล็กทำ

และที่ผมอยากให้สังเกตคือสิ่งที่ ไม่มี ในย่อหน้านี้ ไม่มีคำว่ากันกระซิบ และไม่มีชื่อซ่งไท่จู่

เสิ่นคั่วนับได้ห้าแบบ: แบบปีกตรงใครก็ใส่ได้

เสิ่นคั่ว (沈括 เสิ่น คั่ว) เกิดปี 1031 เป็นคนรุ่นเดียวกับเปาบุ้นจิ้น ในบันทึก《梦溪笔谈》(เมิ่งซี ปี่ถาน) ที่เขียนราวปี 1088–1095 เขาเล่าเรื่องหมวกนี้ไว้ว่า

「唐制,唯人主得用硬脚。晚唐方镇擅命,始僭用硬脚。本朝幞头有直脚、局脚、交脚、朝天、顺风,凡五等。唯直脚贵贱通服之。」

"ตามธรรมเนียมถัง เฉพาะฮ่องเต้เท่านั้นที่ใช้ขาหมวกแข็งได้ ปลายถังเจ้าเมืองทหารตั้งตัวเป็นใหญ่ จึงเริ่มใช้ขาแข็งอย่างละเมิด หมวกฝูโถวของราชวงศ์เรามีห้าแบบ คือ ขาตรง ขางอ ขาไขว้ ขาชี้ฟ้า และขาตามลม — มีแต่แบบขาตรงที่คนทุกชั้นใส่ได้"

— 沈括《梦溪笔谈》卷一 故事一

"贵贱通服之" แปลตรง ๆ ว่า สูงต่ำใส่ได้เหมือนกัน หมวกปีกตรงจึงเป็นหมวกของทุกคนในระบบราชการ ไม่ได้เป็นเครื่องมือคุมขุนนางกลุ่มไหน

เสิ่นคั่วเขียนหลังเปาบุ้นจิ้นตายราว 30 ปี ถ้าสมัยนั้นมีเรื่อง "ไท่จู่คิดขึ้นเพื่อกันกระซิบ" เป็นที่รู้กันทั่วไป หัวข้อนี้น่าจะเป็นที่ที่ควรเห็นมันมากที่สุด แต่ไม่มี (ข้อสังเกตของผู้เขียน)

หวังเต๋อเฉิน: ยาวขึ้นตามความชอบของคน

อีกราว 20 ปีต่อมา หวังเต๋อเฉิน (王得臣 หวัง เต๋อเฉิน) เขียนบันทึก《麈史》(จู่สื่อ) มีคำนำปี 1115 เล่าที่มาของหมวกไว้ละเอียดกว่า

「幞头,后周武帝为四脚,谓之折上巾。……后又为两阔脚,短而锐者,名牛耳幞头,唐谓之软裹。至中末以后,浸为展脚者,今所服是也。然则制度靡一,出于人之私好而已。」

"ฝูโถว จักรพรรดิโจวอู่ตี้ทำเป็นสี่ขา เรียกว่าผ้าพับขึ้น … ต่อมาเป็นสองขากว้าง สั้นและแหลม เรียกว่าฝูโถวหูวัว สมัยถังเรียกว่าผ้าโพกอ่อน ตั้งแต่กลางถังถึงปลายถังค่อย ๆ กลายเป็นแบบขาเหยียด อย่างที่ใส่กันอยู่ทุกวันนี้ ดังนั้นรูปแบบจึงไม่เคยตายตัว ขึ้นอยู่กับความชอบส่วนตัวของคนเท่านั้น"

— 王得臣《麈史》卷上「礼仪」

ถ้าแปลเป็นภาษาวันนี้ "出于人之私好而已" ก็คือ "แฟชั่น" นั่นเอง คนซ่งเองมองว่าปีกยาวคือรูปแบบที่ค่อย ๆ เปลี่ยนตามความนิยม ไม่ได้มองว่าเป็นอุปกรณ์ควบคุม

ฮ่องเต้ก็ใส่: "君臣通服"

เรื่องเล่าในเว็บทำให้ดูเหมือนปีกยาวเป็นของที่ฮ่องเต้บังคับให้ขุนนางใส่ แต่《宋史》เขียนชัดว่า "君臣通服平脚" ฮ่องเต้กับขุนนางใส่แบบขาแบนเหมือนกัน

ภาพที่ช่วยยืนยันได้ดีคือภาพซ่งเหรินจง (宋仁宗 ซ่ง เหรินจง) ประทับนั่ง ภาพแขวนผ้าไหมขนาด 188.5×128.8 ซม. ของพิพิธภัณฑ์พระราชวังไทเป ซึ่งแค็ตตาล็อกของพิพิธภัณฑ์ระบุเครื่องทรงว่า "赭袍" (เจ่อผาว ชุดสีแดงอมน้ำตาล) และ "幞头" ฮ่องเต้องค์ที่เปาบุ้นจิ้นรับใช้ก็สวมหมวกแบบนี้ เรื่องฮ่องเต้องค์นี้ตัวจริงเป็นอย่างไร ผมเล่าไว้ในตอนซ่งเหรินจงตัวจริง

3. ตำนาน "ปีกยาวกันขุนนางกระซิบ" มาจากไหน

ภาพซ่งไท่จู่ จ้าวควงอิ้น (赵匡胤 จ้าว ควงอิ้น) แบบเต็มตัว พิพิธภัณฑ์พระราชวังไทเป — ฮ่องเต้ที่เว็บยุคหลังอ้างว่าคิดหมวกกันกระซิบ ทั้งที่เอกสารซ่งไม่ได้บอก
ภาพซ่งไท่จู่ จ้าวควงอิ้น (赵匡胤 จ้าว ควงอิ้น) แบบเต็มตัว พิพิธภัณฑ์พระราชวังไทเป — ฮ่องเต้ที่เว็บยุคหลังอ้างว่าคิดหมวกกันกระซิบ ทั้งที่เอกสารซ่งไม่ได้บอก — เครดิต: National Palace Museum (國立故宮博物院) / Wikimedia Commons (CC0) · ที่มาและสัญญาอนุญาต
ถ้าเอกสารซ่งไม่มีเรื่องกันกระซิบ เรื่องนี้มาจากไหน ผมขอวางหลักฐานเรียงตามเวลาเป็นชั้น ๆ แบบนี้

ชั้นที่ 1: อวี๋เหยี่ยน ราวปี 1300 — มีเรื่องกระซิบ แต่ไม่มีชื่อฮ่องเต้

แหล่งเก่าที่สุดที่ผู้เขียนพบคือ《席上腐谈》(ซีซ่าง ฝู่ถาน) ของอวี๋เหยี่ยน (俞琰 อวี๋ เหยี่ยน ราว 1258–1314) คนปลายซ่ง–ต้นหยวน ในย่อหน้าที่เล่าประวัติหมวก เขาเขียนปิดท้ายว่า

「……初无带,唐人添四带,以两角垂前,两角垂后;宋又横两角,以铁线张之,庶免朝见之时偶语。」

"… เดิมไม่มีสาย คนถังเพิ่มเป็นสี่สาย สองสายห้อยด้านหน้า สองสายห้อยด้านหลัง ซ่งเอาสองมุมมาขวางออกข้าง ขึงด้วยลวดเหล็ก เพื่อกันไม่ให้พูดคุยกันเวลาเข้าเฝ้า"

— 俞琰《席上腐谈》卷上 (ตำนาน (เหตุผล))

นี่คือต้นตอของเรื่องกันกระซิบ แต่ลองอ่านอีกรอบ เขาเขียนแค่ว่า "宋" (ราชวงศ์ซ่ง) ไม่ได้บอกว่าฮ่องเต้องค์ไหนสั่ง

และอวี๋เหยี่ยนเขียนประโยคนี้หลังเปาบุ้นจิ้นตายไปแล้วราว 250 ปี ช่วงที่ราชวงศ์ซ่งกำลังจะจบหรือจบไปแล้ว จึงเป็นคำอธิบายของคนรุ่นหลังที่มองย้อนกลับไป (ข้อสังเกตของผู้เขียน)

ตำราหลวงชิงติว่า "ไม่ควรถือเป็นหลักฐาน"

ราวปี 1782 คณะผู้รวบรวมตำราหลวงสมัยชิงเขียนบทวิจารณ์หนังสือเล่มนี้ไว้ใน《四库全书总目提要》ว่า

「是书乃其札记杂说,惟上卷前数十条为考证名物之语,词意多肤浅无稽……多附会穿凿,不足为据」

"หนังสือนี้เป็นบันทึกเบ็ดเตล็ด มีเพียงหลายสิบข้อต้นเล่มแรกที่ว่าด้วยการสืบที่มาของชื่อสิ่งของ ถ้อยความส่วนมากตื้นเขินและไร้ที่มา … ส่วนมากเป็นการโยงเอาเองอย่างฝืน ๆ ไม่ควรถือเป็นหลักฐาน"

— 《四库全书总目提要·席上腐谈》

ตรงนี้ต้องอ่านให้ถูกครับ ตำราหลวงติ เฉพาะส่วนสืบที่มาของสิ่งของในเล่มแรก ไม่ได้ติทั้งเล่ม ส่วนเรื่องเต๋าในเล่มหลังกลับชมว่า "持论独为近正" (แสดงความเห็นได้ค่อนข้างเที่ยงตรง) และบทวิจารณ์ก็ยกตัวอย่างข้ออื่น ไม่ได้ยกข้อหมวกโดยตรง แต่ข้อหมวกกันกระซิบอยู่ในส่วน "สืบที่มาของสิ่งของ" ที่ถูกติพอดี

ชั้นที่ 2: จูซี — มีชื่อไท่จู่ แต่ไม่มีเรื่องกระซิบ

อีกชิ้นที่ต้องดูคือ《朱子语类》(จูจื่อ อวี่เล่ย) ซึ่งเป็นคำสนทนาของจูซี (朱熹 จู ซี 1130–1200) ปราชญ์ซ่งใต้ ที่ศิษย์จดไว้ ในเล่ม 91 ตอนที่คุยเรื่องหมวกกับเข็มขัด มีหมายเหตุของศิษย์ชื่อเย่เฮ่อซุน (叶贺孙 เย่ เฮ่อซุน) ว่า

「从来也多唤做巾子幞头。(或云唐庄宗取伶官者用之,但未有脚;或云太祖庙方用,想此时方制得如此长脚。○贺孙)」

"แต่ไหนแต่ไรก็มักเรียกกันว่าผ้าโพกฝูโถว (มีผู้ว่าจักรพรรดิถังจวงจงเอาของนักแสดงมาใช้ แต่ยังไม่มีขา; มีผู้ว่าเริ่มใช้ในรัชกาลไท่จู่ คิดว่าคงเพิ่งทำขาให้ยาวขนาดนี้ในตอนนั้น — เฮ่อซุน)"

— 黎靖德编《朱子语类》卷91 礼八 (มีแหล่งเดียว)

นี่เป็นครั้งแรกที่ "ขายาว" ถูกผูกกับชื่อไท่จู่ แต่ดูให้ดีจะเห็นสี่อย่าง

  1. เป็นคำว่า "或云" (มีผู้ว่า) สองแบบที่ขัดกันเอง ไม่ใช่ข้อสรุป
  2. ไม่มีเรื่องกันกระซิบเลย
  3. จูซี (1130–1200) เป็นคนซ่งใต้ ไม่ได้อยู่ร่วมยุคกับไท่จู่ผู้ตั้งราชวงศ์
  4. คำว่า "太祖庙" อ่านได้ทั้ง "รัชกาลไท่จู่" และ "หอบูชาไท่จู่" ผู้เขียนแปลแบบแรกตามบริบท แต่นักวิชาการด้านเครื่องแต่งกายตีความอย่างไร ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

ปลายหมิง ฟางอี่จื้อ (方以智 ฟาง อี่จื้อ) อ่านข้อความสายนี้แล้วสรุปไว้ใน《通雅》เล่ม 36 ว่า 「朱子论幞头铁张犹后起也」 คือจูซีเห็นว่าการขึงขาหมวกด้วยเหล็กเป็นของที่มาทีหลัง

ชั้นที่ 3: ตำรารวมความรู้สมัยชิง — คัดต่อ แต่ยังเป็นแค่ "ซ่ง"

สมัยชิง ประโยคของอวี๋เหยี่ยนถูกคัดลอกเข้าตำรารวมความรู้ทั้งประโยค ทั้ง《艺林汇考》ของเสิ่นจื้อหนาน (沈自南 เสิ่น จื้อหนาน) ต้นชิง และ《格致镜原》(เก๋อจื้อ จิ้งหยวน) ของเฉินหยวนหลง (陈元龙 เฉิน หยวนหลง) ปี 1735

ตำนานกันกระซิบจึงรอดมาได้ผ่านตำราพวกนี้ แต่ตลอดทางยังเขียนแค่ "宋" ไม่มีชื่อจ้าวควงอิ้นอยู่ในประโยคเลย

ชั้นที่ 4: เว็บจีนยุคหลัง — สองเรื่องถูกเย็บเป็นเรื่องเดียว

ฉบับที่ระบุชื่อชัด ๆ ว่า "จ้าวควงอิ้นเห็นขุนนางซุบซิบแล้วสั่งต่อปีกหมวก" ฉบับเก่าที่สุดที่ผู้เขียนพบเป็นเว็บจีนช่วงปี 2017–2018 แล้วเว็บอื่นก็ลอกต่อกันมาถึงปี 2025 (ตำนาน) ส่วนฉบับหนังสือหรือบทความตีพิมพ์ก่อนปี 2017 ที่เล่าแบบนี้ ยังไม่มีหลักฐานยืนยันว่ามีหรือไม่

ถ้าวางสองชั้นแรกเทียบกัน จะเห็นภาพชัดขึ้น

มีเรื่องกันกระซิบ มีชื่อไท่จู่
《朱子语类》(ปลายศตวรรษที่ 12) ไม่มี มี (แบบ "มีผู้ว่า")
《席上腐谈》(ราว 1300) มี ไม่มี
เว็บจีน (2017–2025) มี มี

ข้อสังเกตของผู้เขียน (ยังไม่มีนักวิชาการยืนยันลำดับนี้): ดูเหมือนเรื่องที่เราได้ยินกันวันนี้เกิดจากการเอาสองชิ้นนี้มาต่อกัน ชื่อไท่จู่มาจากสายหนึ่ง เหตุผลเรื่องกระซิบมาจากอีกสายหนึ่ง แล้วเติมรายละเอียดอย่างซี่ไม้ไผ่และความยาวปีกเข้าไปทีหลัง

ในจีนเองก็มีคนแย้งเรื่องนี้ นักประวัติศาสตร์อู๋โกว (吴钩) เรียกเรื่องนี้ว่าข่าวลือทางประวัติศาสตร์ที่เล่าผิดต่อ ๆ กันมา และบทความเว็บปี 2023 อีกชิ้นสรุปว่าเป็นเรื่องที่คนรุ่นหลังแต่งขึ้น เพราะขาหมวกยาวขึ้นมาก่อนไท่จู่เป็นร้อยปีแล้ว

ส่วนแซ่ของฮ่องเต้องค์นี้ ใครอยากรู้ที่มา ผมเขียนไว้ในบทความแซ่เตี่ย แซ่จ้าว (赵) แซ่ของราชวงศ์ซ่ง

4. หมวกเปาบุ้นจิ้นสมัยซ่ง vs หมวกในงิ้ว และ乌纱帽ของหมิง

ภาพจำลองประกอบเรื่อง (สร้างด้วย AI) — เทียบหมวกสามแบบ: ซ้าย 展脚幞头 (จั่นเจี่ยว ฝูโถว) หมวกปีกตรงยาวสมัยซ่ง ปีกขึงด้วยเหล็กตาม《宋史》 กลาง 乌纱帽 (อูซาเม่า) หมวกทำงานขุนนางหมิง (1370) ขวา
ภาพจำลองประกอบเรื่อง (สร้างด้วย AI) — เทียบหมวกสามแบบ: ซ้าย 展脚幞头 (จั่นเจี่ยว ฝูโถว) หมวกปีกตรงยาวสมัยซ่ง ปีกขึงด้วยเหล็กตาม《宋史》 กลาง 乌纱帽 (อูซาเม่า) หมวกทำงานขุนนางหมิง (1370) ขวา หมวกของเปาบุ้นจิ้นตามภาพจำจากละครและความเชื่อ (ยอดทองรูปเปลวไฟ หยกเขียว) ไม่ใช่แบบสมัยซ่ง (ละคร/ความเชื่อ) รูปทรงในภาพเป็นการจำลอง — เครดิต: ภาพสร้างด้วย AI สำหรับ supapitakpong.com · ตัดหรือปรับจากต้นฉบับ
ตอนนี้เรามีหมวกอยู่สามใบที่คนมักเรียกรวมกันว่า "หมวกขุนนางจีน" ผมขอแยกให้ชัด

หมวกงิ้วคือระบบชุดหมิง

อย่างที่เล่าไว้ในหัวข้อแรก ชุดงิ้วปักกิ่งใช้แบบสมัยหมิงเป็นฐาน และไม่สนใจว่าตัวละครอยู่ยุคไหน หมวกบทอัครเสนาบดีอย่าง 相纱 และ 相貂 จึงเป็นตระกูลหมวกแบบหมิง ไม่ใช่ฝูโถวของซ่ง (งิ้ว)

ที่มันดูคล้ายกันก็เพราะมีปีกยื่นข้างเหมือนกัน ซึ่งไม่แปลก เพราะทั้งหมวกซ่งและหมวกหมิงต่างก็สืบเชื้อสายมาจากฝูโถวสมัยถัง (ข้อสังเกตของผู้เขียน)

乌纱帽 เป็นหมวกทำงานของขุนนางหมิง

คำว่า "乌纱帽" (อูซาเม่า หมวกผ้าโปร่งดำ) ที่คนจีนใช้เปรียบหมายถึง "ตำแหน่งราชการ" ก็มาจากระเบียบสมัยหมิง

「文武官常服:洪武三年定,凡常朝视事,以乌纱帽、团领衫、束带为公服。」

"ชุดประจำวันของขุนนางฝ่ายบุ๋นและฝ่ายบู๊ กำหนดในปีหงอู่ที่ 3 (1370) เวลาเข้าเฝ้าประจำวันและทำงาน ให้ใช้หมวกผ้าโปร่งดำ เสื้อคอกลม และเข็มขัด เป็นชุดทำงาน"

— 《明史》卷67 舆服三

ปี 1370 คือหลังเปาบุ้นจิ้นตายราว 300 ปี ภาพ "ขุนนางสวมอูซาเม่า" จึงเป็นภาพขุนนางหมิง ไม่ใช่ขุนนางซ่ง (ข้อสังเกตของผู้เขียน)

ภาพเหมือนขุนนางฝ่ายบุ๋นขั้น 6 สมัยหมิง 蒋顺夫 (1453–1504) พิพิธภัณฑ์หนานจิง สวม乌纱帽และเสื้อคอกลม — หมวกขุนนางหมิง ไม่ใช่หมวกซ่ง
ภาพเหมือนขุนนางฝ่ายบุ๋นขั้น 6 สมัยหมิง 蒋顺夫 (1453–1504) พิพิธภัณฑ์หนานจิง สวม乌纱帽และเสื้อคอกลม — หมวกขุนนางหมิง ไม่ใช่หมวกซ่ง — เครดิต: ไม่ทราบผู้วาด / Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ) · ตัดหรือปรับจากต้นฉบับ · ที่มาและสัญญาอนุญาต
### ถ้าจะวาดเปาบุ้นจิ้นให้ถูกยุค

จากต้นฉบับที่ยกมาทั้งหมด ถ้าจะวาดเปาบุ้นจิ้นในชุดทำงานให้ตรงยุคซ่ง ภาพควรเป็นแบบนี้

  • หมวก: ฝูโถวปีกตรงยาว
  • เสื้อ: คอโค้ง แขนกว้าง มีแถบขวางที่ชาย คาดเข็มขัดหนัง
  • สี: ตั้งแต่ปี 1047 เป็นต้นไปเป็น สีม่วง ห้อยถุงปลาทอง
  • เท้า: รองเท้าบู๊ตหนังดำ

ไม่ใช่ชุดดำปักลายแบบงิ้ว ทำไมต้องเป็นสีม่วง ผมเล่าในหัวข้อถัดไป

ภาพเหมือนเปาบุ้นจิ้นที่เห็นกัน วาดทีหลังทั้งนั้น

ภาพเปาบุ้นจิ้นที่มีอยู่วันนี้เป็นภาพยุคหลังทั้งหมด ไม่มีภาพเหมือนสมัยซ่งเหลืออยู่ ตัวอย่างเช่นภาพ "宋龙图学士包孝肃公拯" ในชุดภาพ《历代圣贤名人像》ซึ่ง Wikimedia Commons ระบุว่าเป็นภาพสมัยชิง คนชิงวาดตามจินตนาการของตัวเอง จึงใช้เป็นหลักฐานของหมวกซ่งไม่ได้

อีกชิ้นคือภาพสลักหินปี 1891 ของพิพิธภัณฑ์ศิลปะมหาวิทยาลัยพรินซ์ตัน (Princeton University Art Museum) ที่เปาบุ้นจิ้นยืนถือป้าย สวมหมวกปีกยาว แค็ตตาล็อกบอกว่าทำจากภาพที่ตระกูลเปาเก็บไว้ ก็ยังเป็นงานหลังเปาบุ้นจิ้นตายกว่า 800 ปี เรื่องใบหน้าและหน้าดำในภาพเหล่านี้ ผมแยกเล่าไว้ในตอนเปาบุ้นจิ้นหน้าดำจริงไหม ส่วนประวัติตระกูลเปา อยู่ในบทความแซ่เปา (包) แซ่ของเปาบุ้นจิ้น

"宋龙图学士包孝肃公拯" จากชุดภาพ《历代圣贤名人像》 — ภาพสมัยชิงที่วาดตามจินตนาการ ไม่ใช่ภาพเหมือนสมัยซ่ง
"宋龙图学士包孝肃公拯" จากชุดภาพ《历代圣贤名人像》 — ภาพสมัยชิงที่วาดตามจินตนาการ ไม่ใช่ภาพเหมือนสมัยซ่ง — เครดิต: ไม่ทราบผู้วาด / Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ) · ที่มาและสัญญาอนุญาต

5. สีเสื้อขุนนางซ่งตามยศ และชุดม่วงที่เปาบุ้นจิ้น "ไม่ได้ขอ"

ภาพจำลองประกอบเรื่อง (สร้างด้วย AI) — ขุนนางซ่งยืนเข้าเฝ้ายามเช้าตามสีเสื้อตามยศก่อนปี 1078: ม่วง (ขั้น 3 ขึ้นไป) แดง (ขั้น 5 ขึ้นไป) เขียว (ขั้น 7 ขึ้นไป) เขียวคราม (ขั้น 9
ภาพจำลองประกอบเรื่อง (สร้างด้วย AI) — ขุนนางซ่งยืนเข้าเฝ้ายามเช้าตามสีเสื้อตามยศก่อนปี 1078: ม่วง (ขั้น 3 ขึ้นไป) แดง (ขั้น 5 ขึ้นไป) เขียว (ขั้น 7 ขึ้นไป) เขียวคราม (ขั้น 9 ขึ้นไป) ทุกคนสวม幞头ปีกตรงยาว ภาพเป็นการจำลอง — เรื่อง "ปีกยาวกันกระซิบ" เป็นตำนานชั้นหลัง — เครดิต: ภาพสร้างด้วย AI สำหรับ supapitakpong.com
หมวกฝูโถวไม่ได้ใส่ลอย ๆ มันเป็นส่วนหนึ่งของ "ชุดทำงาน" (公服) ที่บอกยศด้วยสี ตรงนี้คือจุดที่ภาพในงิ้วกับของจริงต่างกันมากที่สุด

สีตามยศก่อนปี 1078 และหลังปฏิรูป

《宋史》เล่ม 153 บอกไว้ว่า

「宋因唐制,三品以上服紫,五品以上服朱,七品以上服绿,九品以上服青。其制,曲领大袖,下施横襕,束以革带,幞头,乌皮靴。自王公至一命之士,通服之。」

"ซ่งรับธรรมเนียมถัง ขั้น 3 ขึ้นไปสวมม่วง ขั้น 5 ขึ้นไปสวมแดง ขั้น 7 ขึ้นไปสวมเขียว ขั้น 9 ขึ้นไปสวมเขียวคราม รูปแบบคือคอโค้ง แขนกว้าง ชายล่างมีแถบขวาง คาดเข็มขัดหนัง สวมฝูโถว รองเท้าบู๊ตหนังดำ ตั้งแต่อ๋องจนถึงขุนนางชั้นต่ำสุดใส่เหมือนกัน"

— 《宋史》卷153 舆服五「公服」

ต่อมาในปีหยวนเฟิง (元丰 หยวนเฟิง) ที่ 1 คือปี 1078 มีการปฏิรูปสี

「元丰元年,去青不用,阶官至四品服紫,至六品服绯,皆象笏、佩鱼,九品以上则服绿,笏以木。」

"ปีหยวนเฟิงที่ 1 ยกเลิกสีเขียวคราม ยศขั้น 4 ขึ้นไปสวมม่วง ขั้น 6 ขึ้นไปสวมแดง ทั้งสองกลุ่มถือป้ายงาช้างและห้อยถุงปลา ขั้น 9 ขึ้นไปสวมเขียว ถือป้ายไม้"

— 《宋史》卷153

จุดที่มักเขียนผิดกันคือ หลังปี 1078 ขั้น 6 (ไม่ใช่ขั้น 7) สวมแดง ตามต้นฉบับ

แต่สำหรับเรื่องเปาบุ้นจิ้น กฎปี 1078 ไม่เกี่ยวเลย เพราะเขาตายปี 1062 ก่อนการปฏิรูป 16 ปี ตลอดชีวิตเขาจึงอยู่ใต้กฎชุดแรก

อีกกฎที่น่ารู้คือการ "ยืมสี" (借) ขุนนางที่ออกไปเป็นเจ้ากรมขนส่ง (转运使) หรือเจ้าเมืองสำคัญ ถ้ายังสวมแดงหรือเขียวอยู่ ให้ยืมสีม่วงใส่ได้ระหว่างดำรงตำแหน่ง และผู้ที่สวมแดงหรือเขียวครบ 20 ปีขอเลื่อนสีได้

ชุดม่วงที่หัวอิน ปี 1047

เรื่องสีเสื้อของเปาบุ้นจิ้นที่มีบันทึกชัดที่สุดอยู่ในพงศาวดาร《续资治通鉴长编》(ซฺวี่จือจื้อทงเจี้ยน ฉางเปียน) เล่ม 160 ปี 1047 ตอนที่เปาบุ้นจิ้นได้รับแต่งตั้งเป็นเจ้ากรมขนส่งภาคส่านซี (陕西转运使)

「拯入见既行,会他路监司有对自求改服章者,上不悦,因谕中书曰:'包拯使陕西,未尝自言也,可赍赐之。'行次华阴,换三品服。」

"เปาเจิ่งเข้าเฝ้าแล้วออกเดินทางไป พอดีมีเจ้ากรมจากภาคอื่นเข้าเฝ้าแล้วขอเปลี่ยนชุดยศให้ตัวเอง ฮ่องเต้ไม่พอพระทัย จึงตรัสกับสำนักจงซูว่า 'เปาเจิ่งไปส่านซีโดยไม่เคยเอ่ยปากขอเองเลย ให้นำชุดไปพระราชทาน' — เปาเจิ่งเดินทางถึงหัวอิน (华阴) จึงได้เปลี่ยนเป็นชุดขั้นสาม"

— 《续资治通鉴长编》卷160 庆历七年

จารึกหลุมศพที่อู๋ขุย (吴奎 อู๋ ขุย) แต่งก็เล่าเหตุการณ์เดียวกัน

「包拯任陕西,当得金紫。亟令赉赐。行次华阴受服焉。」

"เปาเจิ่งไปรับตำแหน่งที่ส่านซี สมควรได้ชุดม่วงกับถุงปลาทอง จึงรีบให้นำไปพระราชทาน เดินทางถึงหัวอินก็รับชุด"

— 吴奎《宋枢密副使赠礼部尚书孝肃包公墓铭》

ภาพนี้ตรงข้ามกับเรื่องเล่าเรื่องหมวกกันกระซิบเลยครับ ฮ่องเต้ไม่ได้ใช้เครื่องแต่งกายคุมขุนนาง แต่กำลังรำคาญขุนนางที่มาขอสีเสื้อให้ตัวเอง แล้วหยิบคนที่ไม่เคยขอขึ้นมาเป็นตัวอย่าง ถึงขั้นส่งชุดตามไปให้กลางทาง ตำแหน่งต่าง ๆ ของเปาบุ้นจิ้นและปีที่ได้ ผมเรียงไว้ในตอนตำแหน่งจริงของเปาบุ้นจิ้น

ส่วนก่อนปี 1047 เปาบุ้นจิ้นสวมสีอะไร ต้นฉบับที่ตรวจไม่ได้บอก ตอนเริ่มรับราชการปี 1027 จารึกหลุมศพเขียนว่า "初命大理评事" ซึ่งเป็นยศชั้นต่ำ ผู้เขียนสันนิษฐานว่าน่าจะอยู่กลุ่มเขียวหรือเขียวคราม แต่ระบบขั้นยศต้นซ่งซับซ้อน และไม่มีบันทึกสีของเขาช่วงนั้น ข้อนี้จึงเป็นข้อสันนิษฐาน (ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน) ช่วงเป็นเจ้าเมืองและผู้ตรวจการก็ไม่พบบันทึกว่าเขา "ยืมแดง" หรือ "ได้รับแดง" เมื่อไร (ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน)

ถุงปลา ป้ายถือ รองเท้า

ชุดทำงานซ่งยังมีของประกอบที่บอกยศอีกหลายชิ้น

ถุงปลา (鱼袋 อวี๋ไต้) เดิมสมัยถังเป็นป้ายผ่านประตูวังแบบผ่าซีก ซ่งรับมาแล้วเปลี่ยนเป็นของประดับรูปปลา ผูกที่เข็มขัดห้อยไว้ด้านหลัง "以明贵贱" เพื่อแสดงชั้นยศ ไม่ได้ใช้เป็นบัตรผ่านแบบถังแล้ว และ

「凡服紫者,饰以金;服绯者,饰以银。」

"ผู้สวมม่วงประดับด้วยทอง ผู้สวมแดงประดับด้วยเงิน"

— 《宋史》卷153「鱼袋」

หัวจารึกหลุมศพของเปาบุ้นจิ้นจึงมีคำว่า "赐紫金鱼袋" (ชื่อจื่อ จินอวี๋ไต้) คือได้รับพระราชทานชุดม่วงกับถุงปลาทอง ต่อท้ายตำแหน่งสุดท้ายคือรององคมนตรี (枢密副使 ซูมี่ ฟู่สื่อ)

《宋史》ยังเล่าว่าซ่งเหรินจงเคยปฏิเสธช่างหลวงที่ขอเปลี่ยนจากปลาเงินเป็นปลาทอง เพราะธรรมเนียมเดิมไม่ให้คนสายช่างห้อยปลา เพื่อแยกจากขุนนางสายบัณฑิต

ป้ายถือ (笏) 「宋文散五品以上用象,九品以上用木」 ขุนนางฝ่ายบุ๋นขั้น 5 ขึ้นไปถือป้ายงาช้าง ต่ำกว่านั้นถือป้ายไม้

รองเท้า ต้นซ่งใช้รองเท้าบู๊ตหนังดำ (乌皮靴) เวลาเข้าเฝ้า และมาเปลี่ยนเป็นรองเท้าหุ้มส้นสมัยซ่งฮุยจง

ดอกไม้บนหมวก ในพิธีใหญ่ ขุนนางเหน็บดอกไม้ผ้าที่ฝูโถว เรียกว่า "簪戴" (ตัวบทใน《宋史》บรรยายระเบียบสมัยซ่งใต้)

และที่ทำให้ภาพครบคือ แม้จะได้ชุดม่วงแล้ว ชีวประวัติเปาบุ้นจิ้นใน《宋史》ก็ยังบันทึกว่า

「虽贵,衣服、器用、饮食如布衣时。」

"แม้จะสูงศักดิ์แล้ว เสื้อผ้า ข้าวของ และอาหารการกิน ก็ยังเหมือนตอนเป็นสามัญชน"

— 《宋史》卷316 包拯传

หมวกซ้อน (重戴) ของผู้ตรวจการ

เรื่องนี้แทบไม่มีใครพูดถึง ระเบียบซ่งให้สำนักตรวจการ (御史台) สวม "หมวกซ้อน" หรือ 重戴 (ฉงไต้)

「所谓重戴者,盖折上巾又加以帽焉。宋初,御史台皆重戴,余官或戴或否。」

"ที่เรียกว่าหมวกซ้อน คือสวมหมวกทับบนฝูโถวอีกชั้นหนึ่ง ต้นซ่ง สำนักตรวจการสวมหมวกซ้อนทุกคน ขุนนางอื่นจะสวมหรือไม่ก็ได้"

— 《宋史》卷153「重戴」

ตัวหมวกทำจากผ้าโปร่งดำ ทรงเหลี่ยม มีปีกหมวกห้อยลง ซับในสีม่วง มีสายรัดคางไหมสีม่วง และในปี 991 สำนักตรวจการขอให้ผู้ตรวจการทั้งสามแผนกสวมหมวกซ้อนทั้งเวลาอยู่ในสำนักและเวลาออกตรวจ ใครไม่สวม "罚俸一月" ปรับเงินเดือนหนึ่งเดือน ฮ่องเต้ก็อนุมัติ ส่วนองคมนตรีและเจ้ากรมการคลัง "则不" ไม่ต้องสวม

ข้อสันนิษฐานของผู้เขียน: เปาบุ้นจิ้นเป็นผู้ตรวจการ (监察御史 เจียนฉา อวี้สื่อ) ช่วงปี 1043–1045 และเป็นหัวหน้าสำนักตรวจการ (权御史中丞) ช่วงปี 1058–1059 ตามระเบียบ ช่วงนั้นเขาน่าจะต้องสวมหมวกปีกเหลี่ยมทับฝูโถวอีกชั้น ส่วนช่วงเป็นหัวหน้ากรมการคลัง (1059–1061) และรององคมนตรี (1061–1062) ไม่ต้องสวม แต่ไม่มีบันทึกตรงว่าเขาสวมจริง (ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน) ช่วงที่เขาเป็นผู้ตรวจการและขุนนางทักท้วง ผมเล่าเรื่องการค้านฮ่องเต้ไว้ในตอนเปาบุ้นจิ้นน้ำลายกระเด็นใส่พระพักตร์ฮ่องเต้จริงไหม

ชุดราชพิธีแดงทั้งตัว กับหมวกเซี่ยจื้อ

ถ้าชุดทำงานบอกยศด้วยสี ชุดราชพิธี (朝服) ก็บอกหน้าที่ด้วยหมวก《宋史》เล่ม 152 เขียนว่า

「朝服:一曰进贤冠,二曰貂蝉冠,三曰獬豸冠,皆朱衣朱裳。……御史大夫、中丞则冠有獬豸角,衣有中单。……御史则冠有獬豸角,衣有中单。」

"ชุดราชพิธีมีหมวกสามแบบ คือ หมวกจิ้นเสียน หมวกเตียวฉาน และหมวกเซี่ยจื้อ ทั้งหมดสวมเสื้อแดงกับกระโปรงแดง … อัครผู้ตรวจการและหัวหน้าสำนักตรวจการ หมวกมีเขาเซี่ยจื้อ … ผู้ตรวจการ หมวกมีเขาเซี่ยจื้อ"

— 《宋史》卷152 舆服四「朝服」

《麈史》ของหวังเต๋อเฉินก็เขียนตรงกันว่า 「言官、刑法官则加獬豸」 ขุนนางทักท้วงและขุนนางฝ่ายกฎหมายติดเขาเซี่ยจื้อ

เรื่องตัวสัตว์เซี่ยจื้อ (獬豸) ผมเขียนไว้แล้วในบทความเซี่ยจื้อ 獬豸 สัตว์เทพผู้รักษาความยุติธรรมจีน ในสมัยซ่ง หมวกที่ติดเขาเซี่ยจื้อจึงเป็นหมวกของขุนนางตรวจการ ขุนนางทักท้วง และขุนนางฝ่ายกฎหมาย

เปาบุ้นจิ้นดำรงตำแหน่งที่เข้าเกณฑ์นี้อย่างน้อยสามช่วง คือ ผู้ตรวจการ (1043–1045) ขุนนางทักท้วง (知谏院 1050–1052) และหัวหน้าสำนักตรวจการ (1058–1059) จารึกหลุมศพเขียนถึงช่วงที่เขาคุมสำนักตรวจการว่า

「公之总风宪,法冠白□□立」

"เมื่อท่านคุมสำนักตรวจการ หมวกกฎหมาย (คือหมวกเซี่ยจื้อ) … ตั้ง …"

— 吴奎《包公墓铭》(อักษรในศิลาขาดสองตัว คำแปลจึงไม่ครบ)

ภาพที่ตรงยุคกว่าภาพหน้าดำชุดดำจึงเป็นแบบนี้ครับ ในวันพิธีใหญ่ เปาบุ้นจิ้นแต่ง แดงทั้งตัว สวมหมวกที่มีเขาสัตว์เซี่ยจื้อ

ข้อควรระวังสำหรับคนเขียนต่อ

ถ้าคุณจะเขียนหรือเล่าเรื่องหมวกขุนนางจีนต่อ นี่คือเจ็ดจุดที่พบพลาดกันบ่อยในโพสต์ไทยและจีน

  1. "จ้าวควงอิ้นคิดหมวกปีกยาวเพื่อกันขุนนางกระซิบ" — ไม่มีในเอกสารซ่ง แหล่งเก่าสุดของเรื่องกระซิบ (ราว 1300) ไม่เอ่ยชื่อฮ่องเต้ ส่วนชื่อไท่จู่ผูกกับ "ขายาว" ในคำว่า "มีผู้ว่า" ของ《朱子语类》ซึ่งไม่มีเรื่องกระซิบ
  2. "ปีกหมวกทำจากไม้ไผ่หรือแผ่นเหล็ก ยื่นข้างละหนึ่งฟุตกว่า" — 《宋史》ว่า "以铁为之" (ทำด้วยเหล็ก) แต่ตัวเลขความยาวและไม้ไผ่ยังไม่พบในต้นฉบับซ่งที่ตรวจ (ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน)
  3. "เฉพาะขุนนางใส่ ฮ่องเต้ไม่ใส่" — "君臣通服平脚" ฮ่องเต้ก็ใส่ ดูได้จากภาพซ่งเหรินจงประทับนั่ง
  4. "หมวกเปาบุ้นจิ้นในงิ้วหรือละครคือหมวกจริงสมัยซ่ง" — ชุดงิ้วใช้ระบบชุดแบบหมิง
  5. "หลังปี 1078 ขุนนางขั้น 7 สวมแดง" — ต้นฉบับว่าขั้น 6
  6. "เปาบุ้นจิ้นสวมชุดดำ" — ไม่มีกฎสีดำสำหรับชุดทำงานขุนนางซ่ง และเปาบุ้นจิ้นได้ชุดม่วงตั้งแต่ปี 1047
  7. "乌纱帽 เป็นหมวกขุนนางซ่ง" — 乌纱帽 ในฐานะหมวกทำงานที่ระเบียบกำหนด เป็นของขุนนางหมิง (1370)

คำถามที่พบบ่อย

หมวกขุนนางจีนปีกยาวเรียกว่าอะไร? เรียกว่าฝูโถว (幞头) แบบที่มีปีกตรงยาวยื่นออกสองข้างเรียกว่า 展脚幞头 (จั่นเจี่ยว ฝูโถว) หรือ 直脚幞头 ตามคำในตำราสมัยซ่ง

ทำไมหมวกขุนนางจีนมีปีกยาว? ขาหมวกค่อย ๆ แข็งและยาวขึ้นตั้งแต่ปลายราชวงศ์ถังถึงห้าราชวงศ์ตามความนิยม คนซ่งเองเขียนว่าเป็นไปตามความชอบของคน ส่วนเรื่องปีกยาวไว้กันขุนนางกระซิบเป็นตำนานที่เขียนขึ้นราวปี 1300

จ้าวควงอิ้นคิดหมวกปีกยาวจริงไหม? ไม่มีหลักฐานสมัยซ่ง แหล่งเก่าที่สุดของเรื่องกันกระซิบไม่เอ่ยชื่อฮ่องเต้ ส่วนฉบับที่ระบุชื่อจ้าวควงอิ้นพบในเว็บจีนตั้งแต่ราวปี 2017–2018

หมวกเปาบุ้นจิ้นในละครเป็นหมวกจริงไหม? ไม่ใช่หมวกสมัยซ่ง หมวกเปาบุ้นจิ้นบนเวทีงิ้วเป็นหมวกบทอัครเสนาบดีตามระบบชุดงิ้วที่ยึดแบบสมัยหมิง ส่วนหมวกจริงของขุนนางซ่งคือฝูโถวปีกตรงยาว

ขุนนางซ่งใส่เสื้อสีอะไร? ใส่ตามยศ ก่อนปี 1078 ขั้น 3 ขึ้นไปสวมม่วง ขั้น 5 ขึ้นไปแดง ขั้น 7 ขึ้นไปเขียว ขั้น 9 ขึ้นไปเขียวคราม หลังปี 1078 ยกเลิกเขียวคราม และขั้น 6 ขึ้นไปสวมแดง

เปาบุ้นจิ้นใส่เสื้อสีอะไร? ได้รับพระราชทานชุดม่วงขั้นสามตั้งแต่ปี 1047 เพราะไม่เคยขอเอง และตำแหน่งสุดท้ายในจารึกหลุมศพระบุว่าได้ชุดม่วงพร้อมถุงปลาทอง

หมวกเซี่ยจื้อคืออะไร? หมวกชุดราชพิธีของผู้ตรวจการสมัยซ่ง มีเขาสัตว์เซี่ยจื้อ สวมคู่กับชุดแดงทั้งตัว เปาบุ้นจิ้นมีสิทธิ์สวมตอนเป็นผู้ตรวจการและหัวหน้าสำนักตรวจการ

ขุนนางจีนห้อยอะไรที่เข็มขัด? สมัยซ่งห้อย "ถุงปลา" (鱼袋) ไว้ด้านหลังเพื่อบอกยศ ผู้สวมม่วงประดับปลาทอง ผู้สวมแดงประดับปลาเงิน

สรุป

หมวกขุนนางจีนปีกยาวมีชื่อจริงว่าฝูโถว (幞头) ปีกของมันยาวขึ้นทีละน้อยตามความนิยมหลายร้อยปี ตั้งแต่ปลายถังถึงห้าราชวงศ์ ฮ่องเต้กับขุนนางใส่เหมือนกัน และคนซ่งเองไม่ได้เขียนว่ามันมีไว้กันใครกระซิบ

ตำนานกันกระซิบโตขึ้นทีละชั้น ราวปี 1300 อวี๋เหยี่ยนให้เหตุผลเรื่องกระซิบโดยไม่เอ่ยชื่อฮ่องเต้ ตำราชิงคัดต่อ และเว็บยุคหลังเติมชื่อจ้าวควงอิ้นจนกลายเป็นเรื่องที่ทุกคนแชร์กัน ส่วนหมวกที่เห็นบนหัวเปาบุ้นจิ้นในงิ้วเป็นอีกระบบหนึ่ง คือชุดงิ้วแบบหมิง

ถ้าวาดตามต้นฉบับที่ยกมา ภาพเปาบุ้นจิ้นที่ถูกยุคที่สุดคือขุนนางชุดม่วง หมวกปีกตรง ห้อยถุงปลาทอง ที่ได้ชุดนั้นมาเพราะไม่เคยเอ่ยปากขอ

ตอนก่อนหน้าในภาค 4 คือเครื่องประหารหัวสุนัขของเปาบุ้นจิ้นมีจริงไหม ตอนถัดไปคือศาลไคฟงมีจริงไหม ส่วนงิ้วและละครที่สร้างภาพเปาบุ้นจิ้นแบบที่คนไทยจำได้ อยู่ในตอนเปาบุ้นจิ้น 1993 มาจากไหน อ่านทุกตอนได้ที่หน้าชุดเปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa เขียนโดยธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ (MingPaPa)

แหล่งข้อมูล

ต้นฉบับชั้นต้น (วิกิซอร์ซภาษาจีน ตรวจข้อความ 30 ต.ค. 2569 ข้อความยกในบทความแปลงเป็นอักษรตัวย่อ)

พิพิธภัณฑ์และงานอธิบายเครื่องแต่งกาย

ภาษาไทย

ภาพ

เปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง)

ตอนที่ 20 จากทั้งหมด 25 ตอน

ชุดบทความที่วางเรื่องดังของเปาบุ้นจิ้นในนิยาย งิ้ว และละคร เทียบกับเอกสารสมัยซ่งทีละเรื่อง

ดูทั้งหมวด →
ดูรายชื่อตอนทั้งชุด

เกี่ยวกับผู้เขียน

ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ (MingPaPa)
黄柄明 - MingPaPa

เขียนโดย

ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄柄明

นักธุรกิจโรงพิมพ์ ครูศิลปะการต่อสู้ และผู้ถ่ายทอดวัฒนธรรมจีน ศาสนา และความเชื่อ

ประสบการณ์ที่เกี่ยวข้องกับบทความนี้: ผู้เขียนเคยคิดว่าหมวกปีกยาวเป็นเครื่องแบบสมัยก่อน จนอายุราว 28–29 ปีเห็นภาพถ่ายหมวกแบบนี้ของจริงแล้วสงสัยว่าปีกยาวเกินสัดส่วน จึงค้นคว้าต่อ

ประวัติการแก้ไข

  • — เผยแพร่ครั้งแรก

พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งได้ที่หน้าติดต่อ และอ่านวิธีตรวจสอบกับแก้ไขข้อผิดพลาดได้ที่นโยบายบรรณาธิการ

อ้างอิงบทความนี้

นำไปอ้างอิงในรายงาน บทความ หรือเว็บไซต์ได้ กรุณาใส่ลิงก์กลับมาที่หน้านี้

รูปแบบอ้างอิง

ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ (MingPaPa). (2569). หมวกขุนนางจีนปีกยาวเรียกว่าอะไร? หมวกเปาบุ้นจิ้นสมัยซ่ง กับตำนานปีกยาวกันขุนนางกระซิบ. ครอบครัวศุภพิทักษ์พงษ์. https://www.supapitakpong.com/articles/song-official-hat-myth

ลิงก์สำหรับเว็บไซต์ (HTML)

<a href="https://www.supapitakpong.com/articles/song-official-hat-myth">หมวกขุนนางจีนปีกยาวเรียกว่าอะไร? หมวกเปาบุ้นจิ้นสมัยซ่ง กับตำนานปีกยาวกันขุนนางกระซิบ</a> — MingPaPa, supapitakpong.com

บทความที่เกี่ยวข้อง

ดูบทความทั้งหมดในหมวดเปิดความจริง เปาบุ้นจิ้น ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง)