ในนิยาย: โลซก (鲁肃 หลู่ซู่) พาขงเบ้ง (诸葛亮 จูเก่อเลี่ยง) เข้าเมืองกังตั๋ง ขุนนางฝ่ายบุ๋นของซุนกวน (孙权 ซุนเฉวียน) นั่งรออยู่เป็นแถว เตียวเจียว (张昭 จางเจา) ยีหวน โปเจ๋า ซีหอง ลกเจ๊ก เหยียมจุ้น และเทียตก ผลัดกันลุกขึ้นถามให้จน ขงเบ้งตอบโต้จนทุกคนเงียบ ก่อนอุยกายจะเข้ามาห้ามแล้วพาไปพบซุนกวน
ในพงศาวดาร: 《三国志》บันทึกเพียงว่าขงเบ้งไปพบซุนกวนที่ไฉซาง (柴桑) แล้วพูดโน้มน้าวให้ร่วมรบกับเล่าปี่ ไม่มีการโต้วาทีกับขุนนางทีละคน ขุนนางง่อก๊กที่อยากให้ยอมโจโฉมีอยู่จริง แต่คนที่โต้พวกเขาในบันทึกคือโลซกกับจิวยี่ ไม่ใช่ขงเบ้ง
ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับสามก๊ก
ผม MingPaPa ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄柄明 ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ
ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น
อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร
ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม
- คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
- คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา
ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง) คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ
ชื่อบุคคลและสถานที่ในบทความนี้
ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น เล่าปี่ (刘备 หลิวเป้ย) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ฉากในบทความนี้อยู่ในตอนที่ ๓๘ ของฉบับไทย ซึ่งเรียกดินแดนของซุนกวนว่า "เมืองกังตั๋ง" (江东)
| อักษรจีน (ตัวย่อ) | พินอิน | อ่านแบบจีนกลาง | ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ |
|---|---|---|---|
| 诸葛亮 | Zhūgě Liàng | จูเก่อเลี่ยง | ขงเบ้ง |
| 孙权 | Sūn Quán | ซุนเฉวียน | ซุนกวน |
| 鲁肃 | Lǔ Sù | หลู่ซู่ | โลซก |
| 周瑜 | Zhōu Yú | โจวอวี๋ | จิวยี่ |
| 张昭 | Zhāng Zhāo | จางเจา | เตียวเจียว (ชื่อรอง 子布 จื่อปู้) |
| 虞翻 | Yú Fān | อวี๋ฟาน | ยีหวน |
| 步骘 | Bù Zhì | ปู้จื้อ | โปเจ๋า |
| 薛综 | Xuē Zōng | เซวียจง | ซีหอง |
| 陆绩 | Lù Jì | ลู่จี้ | ลกเจ๊ก |
| 严畯 | Yán Jùn | เหยียนจฺวิ้น | เหยียมจุ้น |
| 程秉 (程德枢) | Chéng Bǐng | เฉิงปิ่ง | เทียตก (นิยายเรียกด้วยชื่อรอง 德枢 เต๋อซู) |
| 黄盖 | Huáng Gài | หวงก้าย | อุยกาย |
| 诸葛瑾 | Zhūgě Jǐn | จูเก่อจิ่น | จูกัดกิ๋น พี่ชายขงเบ้ง |
| 刘备 | Liú Bèi | หลิวเป้ย | เล่าปี่ |
| 曹操 | Cáo Cāo | เฉาเชา | โจโฉ |
| 田横 | Tián Héng | เถียนเหิง | เตียนหอง (ชื่อในฉบับไทยตอนที่ ๓๘) |
| 士燮 | Shì Xiè | ซื่อเซี่ย | ไม่ปรากฏในฉบับไทย เจ้าเมืองเจียวจื่อทางใต้ |
| 柴桑 | Cháisāng | ไฉซาง | ไม่ปรากฏในฉบับไทย ที่ซุนกวนตั้งทัพอยู่ |
| 夏口 | Xiàkǒu | เซี่ยโข่ว | แฮเค้า |
| 长坂 | Chángbǎn | ฉางป่าน | ทุ่งตงบันโบ๋ (ฉบับไทยตอนที่ ๔๑) |
| 张温 / 骆统 | Zhāng Wēn / Luò Tǒng | จางเวิน / ลั่วถ่ง | ไม่ปรากฏในฉากนี้ของฉบับไทย |
| 交州 | Jiāozhōu | เจียวโจว | ไม่ปรากฏในฉบับไทย มณฑลใต้สุดของราชวงศ์ฮั่น |
| 裴松之 | Péi Sōngzhī | เผยซงจือ | ผู้เขียนอรรถาธิบาย《三国志》สมัยหลิวซ่ง |
1. ฉากที่ขงเบ้งปากกล้าที่สุดในนิยาย
ตอนที่ 43 (第四十三回) ของนิยายฉบับจีน ชื่อตอนว่า 「诸葛亮舌战群儒,鲁子敬力排众议」 "ขงเบ้งใช้ลิ้นรบเหล่าบัณฑิต โลซกยืนหยัดค้านเสียงข้างมาก" หลังเล่าปี่แตกหนีจากทุ่งตงบันโบ๋ (长坂 ฉางป่าน) มาตั้งอยู่ที่แฮเค้า (夏口 เซี่ยโข่ว) โลซก (鲁肃 หลู่ซู่) พาขงเบ้งข้ามแม่น้ำไปหาซุนกวน (孙权 ซุนเฉวียน) ก่อนจะได้พบเจ้าเมือง ขงเบ้งต้องเดินผ่านห้องที่ขุนนางฝ่ายบุ๋นกว่ายี่สิบคนนั่งรออยู่
คนแรกที่ลุกขึ้นคือเตียวเจียว (张昭 จางเจา) ขุนนางผู้ใหญ่ที่สุดของง่อก๊ก เขาถามว่าขงเบ้งเทียบตัวเองกับขวันต๋งงักเย (管仲 乐毅) แต่ตั้งแต่เล่าปี่ได้ขงเบ้งมา กลับแพ้หนีตั้งแต่ซินเอี๋ยถึงแฮเค้า ขงเบ้งหัวเราะแล้วตอบว่า
「鹏飞万里,其志岂群鸟能识哉?」
"นกพญาครุฑบินหมื่นลี้ ใจของมันนกฝูงเล็กจะรู้ได้อย่างไร"
จากนั้นก็ถึงคิวยีหวน (虞翻 อวี๋ฟาน) โปเจ๋า (步骘 ปู้จื้อ) ซีหอง (薛综 เซวียจง) ลกเจ๊ก (陆绩 ลู่จี้) เหยียมจุ้น (严畯 เหยียนจฺวิ้น) และเทียตก (程德枢 เฉิงเต๋อซู) ทีละคน ขงเบ้งตอบได้ทุกข้อ บางข้อแถมเยาะเย้ยด้วย เช่นตอนลกเจ๊กดูถูกเล่าปี่ว่าเป็นแค่คนทอเสื่อขายรองเท้า ขงเบ้งก็หยิบเรื่องในวัยเด็กของลกเจ๊กขึ้นมาก่อน
「公非袁术座间怀橘之陆郎乎?」
"ท่านไม่ใช่หนุ่มลกที่ซ่อนส้มไว้ในแขนเสื้อในงานเลี้ยงของอ้วนสุดหรอกหรือ"
ยังมีจางเวิน (张温) กับลั่วถ่ง (骆统) ทำท่าจะลุกขึ้นถามอีก พอดีอุยกาย (黄盖 หวงก้าย) เดินเข้ามาตวาดว่า
「孔明乃当世奇才,君等以唇舌相难,非敬客之礼也。」
"ขงเบ้งเป็นยอดคนแห่งยุค พวกท่านใช้ริมฝีปากรุมซักไซ้ ไม่ใช่มารยาทต้อนรับแขก"
ฉบับไทยของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เก็บฉากนี้ไว้ครบ และลำดับคนถามตรงกับฉบับจีน ในตอนที่ ๓๘ ของฉบับไทย เตียวเจียวเยาะว่าเล่าปี่ "เที่ยวหนีโจโฉซุกซ่อนอยู่เหมือนหนูหนีจั่น แต่แผ่นดินสักเท่าใบพุทราก็ไม่มีที่จะอยู่" ขงเบ้งตอบว่า "อุปมาเหมือนพระยาครุฑ แม้จะไปทิศใดก็ย่อมบินโดยอากาศอันสูงสุดสายเมฆ" ส่วนลกเจ๊กโดนขงเบ้งย้อนว่า "ท่านนี้หรือชื่อว่าลกเจ๊ก เมื่อยังเปนเด็กอยู่นั้นลักส้มเขาเอาไปให้แก่มารดา" และอุยกายเข้ามาห้ามว่า "มาชวนกันรุมว่าแก่ขงเบ้งผู้เปนแขกเมืองมานี้ควรแล้วหรือ"
ฉากนี้ทำให้คนไทยหลายรุ่นจำขงเบ้งเป็นนักพูดที่ไม่มีใครเถียงชนะ แต่ถ้าเปิดพงศาวดาร จะพบว่าห้องโถงที่เต็มไปด้วยบัณฑิตห้องนั้นไม่เคยมีอยู่
2. สิ่งที่พงศาวดารบันทึกไว้จริง: ขงเบ้งพูดกับซุนกวนคนเดียว
ชีวประวัติขงเบ้งใน《三国志·蜀书·诸葛亮传》เล่าเหตุการณ์นี้ไว้ตรง ๆ เมื่อเล่าปี่ถอยมาถึงแฮเค้า ขงเบ้งบอกว่า 「事急矣,请奉命求救于孙将军」 "เรื่องคับขันแล้ว ขออาสาไปขอความช่วยเหลือจากท่านแม่ทัพซุน" ตอนนั้นซุนกวนคุมทัพอยู่ที่ไฉซาง (柴桑) ดูท่าทีว่าฝ่ายไหนจะชนะ ขงเบ้งจึงไปพบและพูดกับซุนกวน
「海内大乱,将军起兵据有江东,刘豫州亦收众汉南,与曹操并争天下。」
"แผ่นดินจลาจล ท่านแม่ทัพยกทัพยึดกังตั๋ง ท่านเล่าปี่ก็รวบรวมคนทางใต้แม่น้ำฮั่น ร่วมแย่งชิงใต้หล้ากับโจโฉ"
แล้วขงเบ้งก็ยั่วซุนกวนตรง ๆ ว่าถ้าสู้ไม่ได้ก็ยอมไปเสีย จะมัวลังเลอยู่ไม่ได้
「今将军外托服从之名,而内怀犹豫之计,事急而不断,祸至无日矣!」
"บัดนี้ท่านแม่ทัพภายนอกทำทีว่ายอมสวามิภักดิ์ ภายในยังลังเลอยู่ เรื่องคับขันแล้วยังไม่ตัดสินใจ ภัยจะมาถึงในไม่ช้า"
ซุนกวนย้อนถามว่าถ้าอย่างนั้นทำไมเล่าปี่ไม่ยอมโจโฉเสียเอง ขงเบ้งตอบด้วยเรื่องเตียนหอง (田横 เถียนเหิง) ขุนพลแคว้นฉีที่ยอมตายดีกว่ายอมแพ้ 「田横,齐之壮士耳,犹守义不辱,况刘豫州王室之胄,英才盖世……」 "เตียนหองเป็นแค่คนกล้าแห่งแคว้นฉียังรักษาเกียรติไม่ยอมอัปยศ นับประสาอะไรกับท่านเล่าปี่ที่เป็นเชื้อพระวงศ์ เป็นยอดคนเหนือแผ่นดิน" จากนั้นจึงแจกแจงกำลังทหารของเล่าปี่และจุดอ่อนของทัพโจโฉ ซุนกวนฟังจบแล้ว
「权大悦,即遣周瑜、程普、鲁肃等水军三万,随亮诣先主,并力拒曹公。」
"ซุนกวนยินดีมาก ส่งจิวยี่ เทียเภา โลซก กับทัพเรือสามหมื่น ไปกับขงเบ้งเพื่อสมทบเล่าปี่ ร่วมกำลังต้านโจโฉ"
ทั้งหมดนี้คือบทสนทนาระหว่างขงเบ้งกับซุนกวน ไม่มีขุนนางคนอื่นถูกเอ่ยชื่อ ไม่มีการถามตอบทีละคน และ《资治通鉴》เล่มที่ 65ของซือหม่ากวง (司马光) ก็เล่าตามแบบเดียวกันว่า 「亮见权于柴桑」 "ขงเบ้งพบซุนกวนที่ไฉซาง" แล้วยกคำพูดชุดเดียวกันมา ไม่มีการโต้วาทีกับขุนนาง
สิ่งที่น่าสนใจคือ นิยายไม่ได้ทิ้งบันทึกนี้ ในตอนที่ 43 พอขงเบ้งได้พบซุนกวนจริง คำพูดของขงเบ้งในนิยายแทบจะคัดมาจากพงศาวดารทั้งท่อน เช่น 「将军外托服从之名,内怀疑贰之见,事急而不断,祸至无日矣!」 ต่างจากต้นฉบับแค่ไม่กี่คำ เรื่องเตียนหองและเรื่อง "ธนูแรงสุดท้าย" (强弩之末) ก็อยู่ครบ ฉบับไทยก็แปลเรื่องนี้ไว้ว่า "สำมะหาแต่เตียนหองซึ่งเปนทหารเลวของพระเจ้าเจฮวนก๋ง" ยังสู้ตายไม่ยอมแพ้ หลัวก้วนจง (罗贯中) จึงเก็บส่วนที่เป็นประวัติศาสตร์ไว้ แล้วเติมฉากโต้วาทีไว้ข้างหน้า
3. ขุนนางที่อยากให้ยอมโจโฉ มีจริง แต่คนที่โต้พวกเขาไม่ใช่ขงเบ้ง
ส่วนที่นิยายไม่ได้แต่งขึ้นเองคือบรรยากาศในราชสำนักง่อก๊ก ขุนนางจำนวนมากอยากยอมโจโฉจริง ชีวประวัติจิวยี่ใน《三国志·吴书·周瑜传》บันทึกความเห็นของที่ประชุมไว้ว่า
「曹公豺虎也,然托名汉相,挟天子以征四方……愚谓大计不如迎之。」
"โจโฉเป็นเสือเป็นหมาป่า แต่อ้างตัวเป็นอัครมหาเสนาบดีของราชวงศ์ฮั่น ถือองค์พระเจ้าแผ่นดินไว้ออกปราบทุกทิศ … พวกข้าเห็นว่าแผนใหญ่ไม่มีอะไรดีกว่ารับโจโฉเข้ามา"
แต่คนที่ลุกขึ้นค้านในพงศาวดารคือคนง่อก๊กเอง ไม่ใช่แขกจากฝ่ายเล่าปี่ ชีวประวัติโลซกในเล่มเดียวกันเล่าว่า 「会权得曹公欲东之问,与诸将议,皆劝权迎之,而肃独不言」 "ซุนกวนได้ข่าวว่าโจโฉจะยกมาตะวันออก จึงปรึกษาขุนนาง ทุกคนแนะให้รับโจโฉ มีแต่โลซกที่ไม่พูด" พอซุนกวนลุกไปเปลี่ยนเสื้อ โลซกก็ตามไปที่ชายคาแล้วพูดประโยคที่เปลี่ยนการตัดสินใจ
「今肃可迎操耳,如将军,不可也。」
"ตัวข้าโลซกยอมรับโจโฉได้ แต่ท่านแม่ทัพยอมไม่ได้"
เหตุผลคือถ้าโลซกยอม โจโฉก็แค่ส่งเขากลับบ้านเกิดไปเป็นขุนนางชั้นผู้น้อย ยังได้นั่งเกวียนวัว มีลูกน้อง ไต่เต้าขึ้นไปเป็นเจ้าเมืองได้ แต่ถ้าซุนกวนยอม จะไปอยู่ที่ไหน
หลังจากนั้นจิวยี่ (周瑜 โจวอวี๋) ก็กลับจากปัวหยาง (鄱阳) มาโต้ที่ประชุมว่าโจโฉเป็น "โจรของราชวงศ์ฮั่น" และวิเคราะห์จุดอ่อนของทัพเหนือทีละข้อ อรรถาธิบายของเผยซงจือ (裴松之) ที่อ้าง《江表传》เล่าว่าซุนกวนชักกระบี่ฟันโต๊ะต่อหน้าที่ประชุม
「诸将吏敢复有言当迎操者,与此案同!」
"ขุนนางและนายทหารคนใดกล้าพูดอีกว่าควรรับโจโฉ จะเป็นเหมือนโต๊ะตัวนี้!"
คืนนั้นซุนกวนยังพูดกับจิวยี่ถึงคนที่อยากยอมแพ้โดยเอ่ยชื่อด้วย 「子布、文表诸人,各顾妻子,挟持私虑,深失所望」 "เตียวเจียว (子布) ฉินซง (文表) และพวกนั้นต่างห่วงลูกเมีย คิดแต่ประโยชน์ส่วนตัว ทำให้ข้าผิดหวังนัก"
แปลว่าในพงศาวดาร เตียวเจียวเป็นหัวหน้าฝ่ายที่อยากยอมโจโฉจริง และซุนกวนจำเรื่องนี้ไปอีกหลายสิบปี ชีวประวัติเตียวเจียวอ้าง《江表传》ว่าเมื่อซุนกวนขึ้นเป็นจักรพรรดิในปี ค.ศ. 229 เขายกความดีให้จิวยี่ต่อหน้าขุนนาง เตียวเจียวยกป้ายงาขึ้นจะกล่าวสรรเสริญ ซุนกวนพูดสวนขึ้นก่อนว่า
「如张公之计,今已乞食矣。」
"ถ้าทำตามแผนของท่านเตียว ป่านนี้ข้าคงขอทานอยู่แล้ว"
พงศาวดารบอกว่า 「昭大惭,伏地流汗」 "เตียวเจียวอับอายมาก หมอบลงกับพื้นเหงื่อไหล" ฝั่งเผยซงจือกลับเขียนปกป้องเตียวเจียวว่า 「臣松之以为张昭劝迎曹公,所存岂不远乎?」 "ข้าพเจ้าเห็นว่าการที่เตียวเจียวแนะให้รับโจโฉ เป็นความคิดที่มองการณ์ไกลมิใช่หรือ" เพราะถ้าแผ่นดินรวมเป็นหนึ่งได้ก็ไม่ต้องรบกันอีกหลายสิบปี นี่คือการถกเถียงจริงของคนรุ่นหลัง ส่วนบทพ่ายแพ้ของเตียวเจียวในวันนั้นเป็นความพ่ายแพ้ต่อโลซกกับจิวยี่ ไม่ใช่ต่อขงเบ้ง ซึ่งเข้ากับที่บทความเรื่องจิวยี่ใจแคบเล่าไว้ว่าตันซิ่วชมจิวยี่กับโลซกว่าเป็นสองคนที่ตัดสินใจได้เหนือคนทั้งปวง
4. ตรวจรายชื่อบัณฑิตทีละคน
ถ้าเอาชื่อขุนนางทั้งเจ็ดในนิยายไปเปิดชีวประวัติของแต่ละคน จะเห็นว่าบางคนไม่น่าจะอยู่ในห้องนั้นได้เลย
เตียวเจียว คนที่แนะนำขงเบ้งเสียเอง ใต้ชีวประวัติขงเบ้ง เผยซงจือยกข้อความจากหนังสือ《袁子》ของหยวนจุ่น (袁准) มาว่า
「张子布荐亮于孙权,亮不肯留。」
"เตียวเจียวแนะนำขงเบ้งให้ซุนกวน แต่ขงเบ้งไม่ยอมอยู่"
ขงเบ้งให้เหตุผลว่า 「孙将军可谓人主,然观其度,能贤亮而不能尽亮,吾是以不留」 "ท่านแม่ทัพซุนเป็นนายคนได้ แต่ดูจากขนาดใจแล้ว ยกย่องข้าได้แต่ใช้ข้าได้ไม่เต็มที่ ข้าจึงไม่อยู่" เผยซงจือเองไม่เชื่อเรื่องนี้นัก เขียนว่า 「至如此言则失之殊远」 "ถ้อยคำเช่นนี้ห่างจากความจริงมาก" เพราะขงเบ้งกับเล่าปี่ผูกพันกันแน่นแฟ้นจนไม่น่าจะมองหานายใหม่ แต่อย่างน้อยบันทึกนี้ก็แสดงว่าคนรุ่นราชวงศ์จิ้นยังเล่าถึงเตียวเจียวในฐานะคนที่ชื่นชมขงเบ้ง ไม่ใช่คนที่ลุกขึ้นต้อนให้จน
ลกเจ๊กกับส้มสามลูก เรื่องจริง ชีวประวัติลกเจ๊กบันทึกว่า 「绩年六岁,于九江见袁术。术出橘,绩怀三枚」 "ลกเจ๊กอายุหกขวบไปพบอ้วนสุดที่จิ่วเจียง อ้วนสุดเอาส้มออกมาเลี้ยง ลกเจ๊กซ่อนไว้ในแขนเสื้อสามลูก" ตอนคำนับลาส้มหล่นลงพื้น อ้วนสุดถาม เขาตอบว่า 「欲归遗母」 "อยากเอากลับไปให้แม่" อ้วนสุดชมว่าแปลกกว่าเด็กทั่วไป นิยายจึงใช้เรื่องจริงชิ้นนี้เป็นกระสุนให้ขงเบ้ง ส่วนฉบับไทยแปลให้แรงขึ้นอีกเป็น "ลักส้ม" ทั้งที่ในพงศาวดารอ้วนสุดเป็นคนยื่นให้เอง
ซีหองกับเทียตก ตอนนั้นยังอยู่ทางใต้สุด ชีวประวัติซีหองบอกว่าเขา 「少依族人避地交州」 "หนุ่ม ๆ ตามญาติไปหลบภัยอยู่เจียวโจว" และได้เข้ารับราชการกับซุนกวนหลังจาก 「士燮既附孙权」 "ซื่อเซี่ยมาสวามิภักดิ์ซุนกวนแล้ว" ส่วนซื่อเซี่ยเจ้าเมืองเจียวจื่อหันมาขึ้นกับง่อก๊กเมื่อไร ชีวประวัติโปเจ๋าในเล่มที่ 52 ตอบไว้ว่า 「建安十五年,出领鄱阳太守。岁中,徙交州刺史」 โปเจ๋าเพิ่งได้ไปเป็นข้าหลวงเจียวโจวในปี ค.ศ. 210 แล้ว 「士燮兄弟,相率供命」 "ซื่อเซี่ยกับพี่น้องจึงพากันยอมรับคำสั่ง" แปลว่าตอนศึกเซ็กเพ็ก (ค.ศ. 208) ซีหองยังไม่ได้เป็นขุนนางของซุนกวน
เทียตกก็เช่นเดียวกัน ชื่อจริงของเขาคือเทียปิ่ง (程秉 เฉิงปิ่ง) ชื่อรอง 德枢 นิยายเรียกด้วยชื่อรอง ชีวประวัติในเล่มที่ 53 บันทึกว่าเขา 「后避乱交州,与刘熙考论大义,遂博通五经。士燮命为长史。权闻其名儒,以礼征」 "ต่อมาหนีภัยไปเจียวโจว ศึกษาคัมภีร์กับหลิวซี จนแตกฉานคัมภีร์ทั้งห้า ซื่อเซี่ยตั้งเป็นเลขาธิการเมือง ซุนกวนได้ยินชื่อเสียงจึงเชิญมาด้วยพิธี" ชีวประวัติไม่ได้ระบุปี แต่ลำดับเรื่องบอกว่าเขาเป็นคนของซื่อเซี่ยก่อนจะมาง่อก๊ก ไม่มีหลักฐานว่าอยู่ที่ไฉซางในปี 208
เหยียมจุ้น คนที่เตียวเจียวพามา ชีวประวัติเหยียมจุ้นบอกว่า 「张昭进之于孙权」 "เตียวเจียวเป็นคนเสนอเขาให้ซุนกวน" และบรรยายว่าเป็นคนซื่อตรงใจดี ภายหลังซุนกวนจะให้คุมทัพแทนโลซก เขาร้องไห้ปฏิเสธว่าตัวเป็นแค่บัณฑิตไม่รู้การทหาร ภาพนี้ใกล้กับบัณฑิตที่ "ถามว่าขงเบ้งเรียนคัมภีร์อะไร" ในนิยายอยู่บ้าง แต่ไม่มีบันทึกว่าเคยถามขงเบ้งเลย
ยีหวนกับโปเจ๋า ทั้งคู่เป็นคนของซุนกวนจริง แต่ชีวประวัติไม่ได้กล่าวถึงบทบาทใดในการประชุมเรื่องโจโฉปี 208 คำถามที่นิยายใส่ปากพวกเขาจึงเป็นของผู้แต่งทั้งหมด
5. ใครคิดเรื่องจับมือกันก่อน: บันทึกสองฝ่ายไม่ตรงกัน
มีอีกประเด็นที่นิยายเลือกข้างไปแล้ว คือใครเป็นต้นคิดเรื่องให้เล่าปี่กับซุนกวนร่วมมือกัน ฝั่งชีวประวัติขงเบ้งทำให้ดูเหมือนขงเบ้งเป็นคนเสนอ แต่ชีวประวัติโลซกเล่าว่าโลซกไปพบเล่าปี่ที่ทุ่งตงบันโบ๋ก่อน ชวนให้ร่วมกำลังกับซุนกวน และ 「肃谓亮曰『我子瑜友也』,即共定交」 "โลซกบอกขงเบ้งว่า 'ข้าเป็นเพื่อนของจูกัดกิ๋น' แล้วทั้งสองก็ผูกมิตรกัน" จูกัดกิ๋น (诸葛瑾 จูเก่อจิ่น) พี่ชายของขงเบ้งรับราชการอยู่กับซุนกวนอยู่แล้ว
เผยซงจือสังเกตความขัดแย้งนี้และเขียนไว้ใต้ชีวประวัติโลซกว่า
「刘备与权并力,共拒中国,皆肃之本谋。」
"การที่เล่าปี่กับซุนกวนร่วมกำลังกันต้านแผ่นดินภาคกลาง ล้วนเป็นแผนเดิมของโลซก"
เขายังติว่า 「若二国史官,各记所闻,竞欲称扬本国容美,各取其功」 "ถ้าเป็นนักประวัติศาสตร์ของสองแคว้นต่างคนต่างจด ต่างอยากยกย่องฝ่ายตัว แย่งผลงานกันก็ยังพอเข้าใจ" แต่นี่ตันซิ่ว (陈寿 เฉินโซ่ว) เขียนคนเดียวทั้งสองเล่มแล้วยังขัดกันเอง ใต้ชีวประวัติจิวยี่ เผยซงจือก็ย้ำความเห็นเดิมว่า 「建计拒曹公,实始鲁肃」 "การวางแผนต้านโจโฉ แท้จริงเริ่มจากโลซก" ข้อสังเกตนี้ไม่ได้ลบผลงานของขงเบ้ง ขงเบ้งไปพูดกับซุนกวนจริง แต่ทำให้เห็นว่าการตัดสินใจของง่อก๊กมีคนผลักดันหลายคน ทั้งโลซก จิวยี่ และตัวซุนกวนเอง ไม่ใช่ขงเบ้งคนเดียวที่ชนะทั้งห้อง
6. ฉากนี้มาจากไหน: จากผิงฮว่าสองคน กลายเป็นเจ็ดคนในนิยาย
ฉากโต้ขุนนางง่อก๊กมีเค้าอยู่แล้วในหนังสือผิงฮว่าสามก๊กสมัยราชวงศ์หยวน (《全相平话三国志》 เล่มกลาง) แต่ยังเล็กมาก ในผิงฮว่า ซุนกวนอ่านจดหมายของเล่าปี่แล้วถามขุนนาง มีสองคนออกมาค้านคือเตียวเจียวกับคนชื่อ "吴危" ซึ่งไม่มีตัวตนในพงศาวดาร ขงเบ้งร้องขึ้นว่า
「您二人皆言曹公之威,你待纳降?」
"พวกท่านสองคนพูดแต่เรื่องอำนาจโจโฉ จะยอมจำนนหรืออย่างไร"
ผิงฮว่าฉบับนี้ยังให้ขงเบ้ง 「提剑就阶,杀了来使」 "ถือกระบี่ลงบันได ฆ่าทูตของโจโฉ" เพื่อบังคับให้ง่อก๊กไม่มีทางถอย ซึ่งเป็นเรื่องเกินจริงที่หลัวก้วนจงตัดทิ้ง
สิ่งที่หลัวก้วนจงทำคือขยายคู่โต้จากสองคนเป็นเจ็ดคน และเลือกใช้ชื่อขุนนางที่มีตัวตนจริงในง่อก๊ก บางคนเอาเรื่องจริงในชีวประวัติมาเป็นประเด็นโต้ เช่นเรื่องส้มของลกเจ๊ก ทำให้ฉากดูน่าเชื่อขึ้นมาก ผลคือฉากที่ไม่มีในบันทึกกลายเป็นฉากที่คนจดจำว่าเป็นตัวตนของขงเบ้งยิ่งกว่าคำพูดจริงที่ขงเบ้งพูดกับซุนกวน นิยายยังใส่รายละเอียดว่าขงเบ้งแอบมองซุนกวนแล้วเห็นว่า 「碧眼紫髯」 "ตาเขียวเคราม่วง" ซึ่งเป็นอีกเรื่องที่ต้องตรวจแยก (ดูบทความเรื่องซุนกวนตาเขียวเคราม่วง)
ภาพขงเบ้งในฉากนี้ยังเข้าชุดกับภาพที่นิยายสร้างไว้ก่อนหน้าในฉากเผาทุ่งพกบ๋อง และหลังจากนี้ในฉากยืมเกาทัณฑ์ คือขงเบ้งที่เหนือกว่าทุกคนในง่อก๊ก ส่วนขงเบ้งในพงศาวดารช่วงปี 208 คือที่ปรึกษาหนุ่มอายุ 27 ปีที่เดินทางไปเจรจาสำเร็จหนึ่งครั้ง ผลงานนี้สำคัญจริง เพราะเปิดทางให้พันธมิตรที่ชนะศึกเซ็กเพ็ก แต่สำเร็จด้วยการพูดกับคนคนเดียว ในจังหวะที่ง่อก๊กเองก็มีคนอยากรบอยู่แล้ว
คำถามที่พบบ่อย
ขงเบ้งโต้วาทีกับขุนนางง่อก๊กทีละคนจริงไหม?
ไม่มีบันทึกในพงศาวดาร《三国志》บันทึกเพียงว่าขงเบ้งไปพบซุนกวนที่ไฉซาง แล้วพูดโน้มน้าวให้ร่วมกำลังกับเล่าปี่ ซุนกวนยินดีและส่งจิวยี่ เทียเภา โลซก กับทัพเรือสามหมื่นไปสมทบ ฉากโต้ขุนนางเจ็ดคนเป็นของนิยายตอนที่ 43
ใครเป็นคนค้านขุนนางที่อยากยอมโจโฉในพงศาวดาร?
โลซกกับจิวยี่ โลซกบอกซุนกวนว่า 「今肃可迎操耳,如将军,不可也」 คือตัวเขายอมโจโฉได้ แต่ซุนกวนยอมไม่ได้ ส่วนจิวยี่กลับมาวิเคราะห์จุดอ่อนของทัพโจโฉ และ《江表传》เล่าว่าซุนกวนชักกระบี่ฟันโต๊ะประกาศว่าใครพูดเรื่องยอมอีกจะเป็นเหมือนโต๊ะตัวนั้น
เตียวเจียวเป็นศัตรูของขงเบ้งไหม?
ในพงศาวดารไม่มีบันทึกว่าเตียวเจียวเคยโต้กับขงเบ้ง เตียวเจียวเป็นผู้นำฝ่ายที่อยากรับโจโฉจริง แต่หนังสือ《袁子》ที่เผยซงจือยกมากลับบอกว่าเตียวเจียวเคยแนะนำขงเบ้งให้ซุนกวน แม้เผยซงจือเองจะไม่เชื่อเรื่องนี้นัก
เรื่องลกเจ๊กซ่อนส้มให้แม่เป็นเรื่องจริงไหม?
จริง ชีวประวัติลกเจ๊กบันทึกว่าตอนอายุหกขวบเขาไปพบอ้วนสุด แล้วซ่อนส้มสามลูกไว้ในแขนเสื้อเพื่อเอากลับไปให้แม่ นิยายเอาเรื่องจริงนี้มาให้ขงเบ้งใช้เยาะลกเจ๊ก ส่วนฉบับไทยแปลว่า "ลักส้ม" ทั้งที่ในบันทึกอ้วนสุดเป็นคนเอาส้มออกมาเลี้ยงเอง
ขุนนางทุกคนในฉากนี้อยู่ที่ง่อก๊กในปี 208 หรือเปล่า?
ไม่น่าจะใช่ทั้งหมด ซีหองได้เข้ารับราชการกับซุนกวนหลังซื่อเซี่ยแห่งเจียวโจวมาสวามิภักดิ์ ซึ่งเกิดหลังปี ค.ศ. 210 ส่วนเทียตกหรือเทียปิ่งเป็นเลขาธิการเมืองของซื่อเซี่ยก่อนซุนกวนจะเชิญมา ไม่มีหลักฐานว่าทั้งสองคนอยู่ที่ไฉซางตอนขงเบ้งมา
สรุป
ฉากขงเบ้งโต้วาทีบัณฑิตง่อก๊กเป็นการเอาของจริงสามชิ้นมาประกอบเป็นฉากที่ไม่เคยเกิด ชิ้นแรกคือคำพูดจริงของขงเบ้งกับซุนกวนที่ไฉซาง ชิ้นที่สองคือขุนนางง่อก๊กที่อยากยอมโจโฉจริงโดยมีเตียวเจียวเป็นหัวหน้า ชิ้นที่สามคือชื่อและเรื่องส่วนตัวของบัณฑิตง่อก๊กที่มีตัวตนจริง ผิงฮว่าสมัยหยวนวางโครงไว้ด้วยคู่โต้สองคน หลัวก้วนจงขยายเป็นเจ็ดคน แต่ในพงศาวดาร คนที่เอาชนะฝ่ายยอมแพ้คือโลซกกับจิวยี่ และคนที่ขงเบ้งต้องพูดให้เชื่อมีเพียงคนเดียว คือซุนกวน
แหล่งข้อมูล
- 《三国志·蜀书·诸葛亮传》 ขงเบ้งพบซุนกวนที่ไฉซาง และอรรถาธิบายที่อ้าง《袁子》 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志·吴书·周瑜鲁肃吕蒙传》 ที่ประชุมอยากรับโจโฉ คำของโลซก และ《江表传》เรื่องฟันโต๊ะ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志·吴书·张顾诸葛步传》 ชีวประวัติเตียวเจียวและโปเจ๋า — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志·吴书·张严程阚薛传》 ชีวประวัติเหยียมจุ้น เทียปิ่ง และซีหอง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志·吴书·虞陆张骆陆吾朱传》 ชีวประวัติยีหวนและลกเจ๊ก — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《资治通鉴》 เล่มที่ 65 ขงเบ้งพบซุนกวนที่ไฉซาง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- นิยาย《三国演义》ตอนที่ 43 诸葛亮舌战群儒 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《全相平话三国志》 หนังสือผิงฮว่าสามก๊กสมัยหยวน เล่มกลาง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๓๘ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
- ภาพพิมพ์แกะไม้ 諸葛亮舌戰群儒 จากนิยายสามก๊กฉบับพิมพ์ ค.ศ. 1591 — Wikimedia Commons
