ศึกกัวต๋อ โจโฉมีทหารไม่ถึงหมื่นจริงหรือ? ตัวเลขในพงศาวดารสามก๊กที่เผยซงจือเขียนแย้งไว้ยาว

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄炳明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับสามก๊ก

ผม MingPaPa ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄炳明 ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ

ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น

อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร

ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม

• คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
• คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄炳明 - หวงปิ่งหมิง) คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ

ชื่อบุคคลและสถานที่ในบทความนี้

ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น โจโฉ (曹操 เฉาเชา) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ฉากในบทความนี้อยู่ในตอนที่ ๒๗ ของฉบับไทย

อักษรจีน (ตัวย่อ)	พินอิน	อ่านแบบจีนกลาง	ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ
曹操	Cáo Cāo	เฉาเชา	โจโฉ
袁绍	Yuán Shào	หยวนเส้า	อ้วนเสี้ยว
荀彧	Xún Yù	สฺวินอวี้	ซุนฮก
许攸	Xǔ Yōu	สฺวี่โหยว	เขาฮิว
沮授	Jǔ Shòu	จฺวีโซ่ว	จอสิว
于禁	Yú Jìn	อวี๋จิ้น	อิกิ๋ม
程昱	Chéng Yù	เฉิงอวี้	เทียหยก
钟繇	Zhōng Yáo	จงเหยา	จงฮิว
徐晃	Xú Huǎng	สฺวีหฺวาง	ซิหลง
淳于琼	Chúnyú Qióng	ฉุนอวีฉฺยง	อิเขง
曹仁	Cáo Rén	เฉาเหริน	โจหยิน
曹洪	Cáo Hóng	เฉาหง	โจหอง
公孙瓒	Gōngsūn Zàn	กงซุนจ้าน	กองซุนจ้าน
汉献帝	Hàn Xiàndì	ฮั่นเซี่ยนตี้	พระเจ้าเหี้ยนเต้
陈寿	Chén Shòu	เฉินโซ่ว	ตันซิ่ว ผู้เรียบเรียง《三国志》
裴松之	Péi Sōngzhī	เผยซงจือ	ผู้เขียนอรรถาธิบาย《三国志》 (ไม่ปรากฏในฉบับไทย)
孙盛	Sūn Shèng	ซุนเซิ่ง	นักประวัติศาสตร์สมัยจิ้น (ไม่ปรากฏในฉบับไทย)
司马光	Sīmǎ Guāng	ซือหม่ากวง	ผู้เรียบเรียง《资治通鉴》 (ไม่ปรากฏในฉบับไทย)
官渡	Guāndù	กวนตู้	ตำบลกัวต๋อ
乌巢	Wūcháo	อูเฉา	ตำบลอัวเจ๋า
许都	Xǔdū	สฺวี่ตู	เมืองฮูโต๋
汝南	Rǔnán	หรู่หนาน	เมืองยีหลำ
白马	Báimǎ	ไป๋หม่า	ตำบลแปะแบ๊
延津	Yánjīn	เหยียนจิน	ท่าข้ามแม่น้ำเหลือง (ฉบับไทยไม่ได้ออกชื่อ)
鄄城	Juànchéng	เจวี้ยนเฉิง	เมืองเอียงเสีย

1. ตัวเลขที่คนอ่านนิยายจำได้

ศึกกัวต๋อ (官渡 กวนตู้) ในปี ค.ศ. 200 (建安五年) คือศึกที่ตัดสินว่าใครจะเป็นเจ้าแผ่นดินภาคเหนือ อ้วนเสี้ยว (袁绍 หยวนเส้า) เพิ่งกำจัดกองซุนจ้าน (公孙瓒 กงซุนจ้าน) ได้ ครองสี่มณฑลทางเหนือแม่น้ำเหลือง ส่วนโจโฉ (曹操 เฉาเชา) ถือพระเจ้าเหี้ยนเต้ (汉献帝 ฮั่นเซี่ยนตี้) ไว้ที่เมืองฮูโต๋ (许都 สฺวี่ตู) แต่มีศัตรูล้อมรอบทุกทิศ ศึกนี้จึงเป็นภาพจำของ "ทัพน้อยชนะทัพใหญ่" ที่คนอ่านสามก๊กยกมาพูดกันบ่อยที่สุดเรื่องหนึ่ง

ตอนที่ ๒๗ ของฉบับไทยให้ตัวเลขไว้ชัดเจน อ้วนเสี้ยว "เกณฑ์ทหารในเมืองกิจิ๋ว เมืองอิวจิ๋ว เมืองเซียงจิ๋ว เมืองเป๊งจิ๋ว ได้ทหารทั้งสี่หัวเมืองเจ็ดสิบหมื่นเศษ" ส่วนโจโฉ "ให้ซุนฮกอยู่รักษาเมือง แล้วเกณฑ์ทหารได้เจ็ดหมื่นห้าพัน"

ตอนที่ 30 (第三十回) ของนิยายฉบับจีนให้ตัวเลขใกล้เคียงกัน

「曹操起军七万，前往迎敌，留荀彧守许都。」

"โจโฉยกทัพเจ็ดหมื่นออกไปรับศึก ให้ซุนฮก (荀彧 สฺวินอวี้) อยู่รักษาเมืองฮูโต๋"

ฝ่ายอ้วนเสี้ยว 「将大军七十万，东西南北，周围安营，连络九十余里」 คือยกทัพใหญ่เจ็ดสิบหมื่น ตั้งค่ายล้อมรอบทั้งสี่ทิศ ยาวต่อกันเก้าสิบกว่าลี้ และเมื่อเขาฮิว (许攸 สฺวี่โหยว) มาหาโจโฉ นิยายให้เขาพูดถึง 「袁绍百万之众」 "ทัพร้อยหมื่นของอ้วนเสี้ยว" ด้วยซ้ำ

ข้อที่น่าสังเกตคือ นิยายไม่ได้บอกว่าโจโฉมีทหารไม่ถึงหมื่น นิยายขยายตัวเลขของทั้งสองฝ่ายขึ้นไปเป็นหลักหมื่นและหลักแสน แต่รักษาสัดส่วนหนึ่งต่อสิบไว้ ตัวเลข "ไม่ถึงหมื่น" ที่คนพูดถึงกันมาจากพงศาวดาร และพงศาวดารเองก็มีคนแย้งตัวเลขนี้มาตั้งแต่เกือบสองพันปีก่อน

2. ประโยค "ไม่ถึงหมื่น" ในพงศาวดาร

ตัวเลขนี้อยู่ใน《三国志·魏书·武帝纪》ของตันซิ่ว (陈寿 เฉินโซ่ว) ตรงช่วงเดือนแปดของปี ค.ศ. 200 หลังโจโฉชนะที่แปะแบ๊และท่าเหยียนจินแล้ว ถอยกลับมาตั้งมั่นที่กัวต๋อ

「八月，绍连营稍前，依沙塠为屯，东西数十里。公亦分营与相当，合战不利。……时公兵不满万，伤者十二三。」

"เดือนแปด อ้วนเสี้ยวขยับค่ายเข้ามา ตั้งค่ายพิงเนินทราย ยาวจากตะวันออกถึงตะวันตกหลายสิบลี้ โจโฉก็แบ่งค่ายออกตั้งรับให้เสมอกัน ปะทะกันแล้วไม่เป็นผล ตอนนั้นโจโฉมีทหารไม่ถึงหมื่น บาดเจ็บไปสองถึงสามส่วนในสิบ"

ฝั่งอ้วนเสี้ยว 《武帝纪》เล่าไว้ตั้งแต่ปีก่อนว่า 「是时袁绍既并公孙瓒，兼四州之地，众十余万，将进军攻许」 คืออ้วนเสี้ยวรวมดินแดนสี่มณฑล มีทหารสิบกว่าหมื่น จะยกมาตีเมืองฮูโต๋ ชีวประวัติอ้วนเสี้ยวในเล่มเดียวกันให้ตัวเลขทัพที่คัดมาแล้ว

「简精卒十万，骑万匹，将攻许。」

"คัดทหารชั้นดีสิบหมื่น ทหารม้าหนึ่งหมื่น จะยกไปตีเมืองฮูโต๋"

ใต้ประโยคนี้ เผยซงจือ (裴松之) ยกหนังสือ《世语》 (ซื่ออวี่) ที่ให้ตัวเลขน้อยกว่า 「绍步卒五万，骑八千」 คือทหารราบห้าหมื่น ทหารม้าแปดพัน แล้วยกคำวิจารณ์ของซุนเซิ่ง (孙盛) นักประวัติศาสตร์สมัยจิ้นตะวันออกมาค้าน ซุนเซิ่งอ้างคำของโจโฉเองที่ว่าแค่มณฑลกิจิ๋วมณฑลเดียวก็เกณฑ์คนได้สามสิบหมื่น แล้วสรุปว่า 「绍之大举，必悉师而起，十万近之矣」 "อ้วนเสี้ยวยกทัพใหญ่ย่อมต้องยกกันทั้งหมด สิบหมื่นจึงใกล้ความจริง"

คนในเหตุการณ์ก็มองว่าโจโฉเสียเปรียบมาก เมื่อโจโฉเขียนจดหมายถึงซุนฮกว่าจะถอยกลับเมืองฮูโต๋ ซุนฮกตอบตามชีวประวัติซุนฮกว่า

「公以十分居一之众，画地而守之，扼其喉而不得进，已半年矣。」

"ท่านมีกำลังเพียงหนึ่งส่วนในสิบ ขีดเส้นตั้งรับ บีบคอข้าศึกไว้ไม่ให้รุกเข้ามาได้ นับได้ครึ่งปีแล้ว"

"หนึ่งส่วนในสิบ" ของซุนฮกจึงเข้ากันได้กับ "ไม่ถึงหมื่น" ของ《武帝纪》 และ "สิบหมื่น" ของฝั่งอ้วนเสี้ยว ถ้าอ่านแค่สามประโยคนี้ เรื่องเล่าว่าโจโฉชนะด้วยทหารไม่ถึงหมื่นก็ดูมีหลักฐานแน่นหนา

3. เผยซงจือแย้งสามข้อ

แต่เผยซงจือ ซึ่งเขียนอรรถาธิบายเสร็จในปี ค.ศ. 429 ไม่เชื่อ เขาเขียนแย้งไว้ยาวในอรรถาธิบาย《武帝纪》 วางไว้ใต้คำว่า 「伤者十二三」 ทันที เริ่มจากภาพรวมก่อน

「臣松之以为魏武初起兵，已有众五千，自后百战百胜，败者十二三而已矣。但一破黄巾，受降卒三十余万，余所吞并，不可悉纪；虽征战损伤，未应如此之少也。」

"ข้าพเจ้าซงจือเห็นว่า โจโฉตั้งแต่เริ่มยกทัพก็มีคนห้าพันแล้ว หลังจากนั้นรบร้อยครั้งชนะร้อยครั้ง แพ้เพียงสองสามส่วนในสิบ แค่ปราบโจรผ้าเหลืองครั้งเดียวก็รับทหารยอมจำนนไว้สามสิบกว่าหมื่น ที่ผนวกมาอีกนับไม่ถ้วน ต่อให้สูญเสียในการรบ ก็ไม่ควรเหลือน้อยถึงเพียงนี้"

จากนั้นเผยซงจือชี้ว่าการตั้งค่ายประจัญหน้ากันนานหลายเดือน ไม่เหมือนการบุกตะลุยครั้งเดียว 「魏太祖虽机变无方，略不世出，安有以数千之兵，而得逾时相抗者哉？」 "โจโฉแม้พลิกแพลงไม่มีใครเทียบ ปัญญาหาผู้ใดเสมอไม่ได้ แต่จะเอาทหารไม่กี่พันไปยันข้าศึกได้นานข้ามฤดูอย่างไร" แล้วแจกเหตุผลเป็นข้อ

ข้อหนึ่ง ค่ายที่ยาวหลายสิบลี้

「绍为屯数十里，公能分营与相当，此兵不得甚少，一也。」

"อ้วนเสี้ยวตั้งค่ายยาวหลายสิบลี้ โจโฉแบ่งค่ายตั้งรับได้เสมอกัน ทหารจะน้อยมากไม่ได้ นี่ข้อหนึ่ง"

ข้อสอง อ้วนเสี้ยวล้อมโจโฉไม่ได้

「绍若有十倍之众，理应当悉力围守，使出入断绝，而公使徐晃等击其运车，公又自出击淳于琼等，扬旌往还，曾无抵阂，明绍力不能制，是不得甚少，二也。」

"ถ้าอ้วนเสี้ยวมีกำลังสิบเท่าจริง ก็ควรทุ่มกำลังล้อมไว้ให้เข้าออกไม่ได้ แต่โจโฉส่งซิหลง (徐晃 สฺวีหฺวาง) ไปตีขบวนเสบียง แล้วยังยกออกไปตีอิเขง (淳于琼 ฉุนอวีฉฺยง) ด้วยตัวเอง ถือธงไปมาไม่มีอะไรขวาง แสดงว่าอ้วนเสี้ยวคุมไว้ไม่อยู่ ทหารจะน้อยมากไม่ได้ นี่ข้อสอง"

ข้อสาม เชลยแปดหมื่น

「诸书皆云公坑绍众八万，或云七万。夫八万人奔散，非八千人所能缚，而绍之大众皆拱手就戮，何缘力能制之？是不得甚少，三也。」

"หนังสือทุกเล่มว่าโจโฉฝังทหารอ้วนเสี้ยวทั้งเป็นแปดหมื่น บางเล่มว่าเจ็ดหมื่น คนแปดหมื่นแตกหนี ทหารแปดพันจะจับมัดได้อย่างไร แล้วทัพใหญ่ของอ้วนเสี้ยวจะยอมยื่นคอให้ฆ่าได้อย่างไร ทหารจะน้อยมากไม่ได้ นี่ข้อสาม"

แล้วเผยซงจือก็สรุปข้อกล่าวหาตรง ๆ

「将记述者欲以少见奇，非其实录也。」

"คงเป็นเพราะผู้บันทึกอยากให้ชัยชนะด้วยกำลังน้อยดูน่าอัศจรรย์ จึงไม่ใช่บันทึกตามจริง"

ท้ายสุดเขาเติมข้อสังเกตเรื่องม้า ชีวประวัติจงฮิว (钟繇 จงเหยา) บันทึกว่าระหว่างโจโฉตั้งรับอ้วนเสี้ยวที่กัวต๋อ 「繇送马二千余匹给军」 จงฮิวส่งม้ามาให้กองทัพสองพันกว่าตัว แต่《武帝纪》กับ《世语》ว่าโจโฉมีทหารม้าหกร้อยกว่าเท่านั้น เผยซงจือจึงถามว่า 「繇马为安在哉？」 "ม้าของจงฮิวหายไปไหน"

4. หลักฐานอื่นในพงศาวดารที่ช่วยชั่งน้ำหนัก

เผยซงจือไม่ได้เป็นคนเดียวที่ชวนให้สงสัย พงศาวดารเองยังมีร่องรอยของกองทหารโจโฉที่ไม่ได้อยู่ในค่ายกัวต๋ออีกหลายกอง

• อิกิ๋ม (于禁 อวี๋จิ้น) ชีวประวัติอิกิ๋มบันทึกว่าโจโฉ 「乃遣步卒二千人，使禁将，守延津以拒绍」 ให้คุมทหารราบสองพันรักษาท่าเหยียนจิน ต่อมายังร่วมกับนายทัพอื่นคุมทหารราบและม้าห้าพันไปตีค่ายย่อยของอ้วนเสี้ยวริมแม่น้ำ เผาที่มั่นไปสามสิบกว่าแห่ง
• เทียหยก (程昱 เฉิงอวี้) ชีวประวัติเทียหยกบันทึกว่า 「时昱有七百兵守鄄城」 รักษาเมืองเอียงเสียด้วยทหารเจ็ดร้อย และไม่ยอมรับทหารเสริมอีกสองพันที่โจโฉจะส่งไป โดยให้เหตุผลว่า 「袁绍拥十万众」 ถ้าเห็นเมืองนี้มีทหารน้อยจะไม่สนใจมาตี
• กองทัพที่ส่งไปทางตะวันออกและทางใต้ 《资治通鉴》เล่มที่ 63บันทึกว่าโจโฉส่ง 「臧霸等将精兵入青州以捍东方」 คือส่งทหารชั้นดีไปรักษามณฑลชิงทางตะวันออก และเมื่อเล่าปี่ไปปลุกปั่นแถบเมืองยีหลำ (汝南 หรู่หนาน) จนผู้คนทางใต้ของเมืองฮูโต๋ไม่สงบ โจโฉก็ส่งโจหยิน (曹仁 เฉาเหริน) คุมทหารม้าไปปราบ

ทั้งหมดนี้ไม่ได้บอกตัวเลขรวมของกองทัพโจโฉ แต่บอกว่ากำลังของโจโฉกระจายอยู่หลายแนว คำว่า "ไม่ถึงหมื่น" ใน《武帝纪》 ซึ่งเขียนไว้ตรงจังหวะที่ "ปะทะแล้วไม่เป็นผล บาดเจ็บสองถึงสามส่วน" จึงอ่านได้ว่าหมายถึงทหารในค่ายกัวต๋อ ณ เวลานั้น ไม่ใช่กองทัพทั้งหมดของโจโฉ

อีกหลักฐานหนึ่งที่น่าสนใจคือ《资治通鉴》ของซือหม่ากวง (司马光) เล่าเหตุการณ์เดือนแปดเหมือน《武帝纪》แทบทุกคำ ถึง 「操亦分营与相当」 "โจโฉก็แบ่งค่ายตั้งรับให้เสมอกัน" แต่ไม่มีประโยค 「时公兵不满万」 เลย ซือหม่ากวงเขียนไว้เพียงว่า 「操众少粮尽，士卒疲乏」 คือทหารน้อย เสบียงหมด ทหารอ่อนล้า เราไม่รู้ว่าเขาตัดตัวเลขออกเพราะเห็นด้วยกับเผยซงจือหรือไม่ แต่คนที่อ่านพงศาวดารทั้งสองฉบับอย่างละเอียดเลือกที่จะไม่ใช้ตัวเลขนี้

5. ชั่งน้ำหนักทั้งสองฝ่าย

ข้อแย้งของเผยซงจือหนักแน่น แต่ไม่ได้ถูกทุกข้อ ถ้าอ่าน《武帝纪》ฉบับเดียวกันอย่างระวัง

ทหารยอมจำนนสามสิบหมื่นไม่ใช่ทหารทั้งหมด 《武帝纪》บันทึกการปราบโจรผ้าเหลืองไว้ว่า 「受降卒三十余万，男女百余万口，收其精锐者，号为青州兵」 คือรับผู้ยอมจำนนสามสิบกว่าหมื่น พร้อมชายหญิงร้อยกว่าหมื่นคน แล้ว "คัดเฉพาะคนที่แข็งแรง" มาเป็นทหารชิงโจว ตัวเลขสามสิบหมื่นที่เผยซงจือยกมาจึงไม่ใช่ขนาดกองทัพของโจโฉ

ม้าสองพันตัวอาจมาถึงทีหลัง ประโยค 「时骑不满六百」 "ตอนนั้นทหารม้าไม่ถึงหกร้อย" ใน《武帝纪》 อยู่ในการรบที่ท่าเหยียนจินช่วงต้นศึก ไม่นานหลังเดือนสี่ ส่วนม้าของจงฮิวมาถึงระหว่างที่ "ตั้งรับกันอยู่" ซึ่งกินเวลาหลายเดือน ข้อนี้ไม่จำเป็นต้องขัดกัน

ตัวเลขผู้ตายมาจากฝ่ายผู้ชนะ ตัวเลขเจ็ดถึงแปดหมื่นที่เผยซงจือยกมาคำนวณมีอยู่ในหนังสือหลายเล่ม เล่มหนึ่งคือ《献帝起居注》 ซึ่งบันทึกรายงานที่โจโฉเองกราบทูลราชสำนักหลังศึกว่า 「凡斩首七万余级」 "ตัดหัวรวมเจ็ดหมื่นกว่า" ส่วน《汉纪》ของจางฝาน (张璠) ที่เผยซงจือยกไว้ใต้ชีวประวัติอ้วนเสี้ยวว่า 「杀绍卒凡八万人」 ถ้าตัวเลขเหล่านี้สูงเกินจริงแบบที่รายงานชัยชนะมักเป็น ข้อสามของเผยซงจือก็อ่อนลง

ถึงอย่างนั้น ข้อสองของเผยซงจือยังยืนอยู่ได้ดี ทัพที่ "ไม่ถึงหมื่น" ทั้งกองจะแบ่งไปตีขบวนเสบียง ทั้งยังให้โจโฉคุมทหารราบและม้าห้าพันไปเผาอัวเจ๋า (乌巢 อูเฉา) โดยทิ้งค่ายไว้ให้โจหอง (曹洪 เฉาหง) รักษา ได้ยากมาก ถ้าค่ายกัวต๋อมีไม่ถึงหมื่นจริง การดึงออกไปห้าพันเท่ากับทิ้งค่ายไว้ครึ่งเดียวต่อหน้าทัพสิบหมื่น

สิ่งที่หลักฐานทุกชิ้นตรงกันคือ โจโฉมีกำลังน้อยกว่าอ้วนเสี้ยวมาก ทั้งซุนฮกซึ่งรู้กำลังฝ่ายโจโฉดีที่สุดคนหนึ่ง จอสิว (沮授 จฺวีโซ่ว) ที่ปรึกษาของอ้วนเสี้ยวซึ่ง《资治通鉴》บันทึกว่าพูดว่า 「北兵虽众而劲果不及南」 "ทัพเหนือแม้มากแต่ความเด็ดเดี่ยวสู้ทัพใต้ไม่ได้" และตัวโจโฉเองที่เขียนจดหมายจะถอยทัพ ส่วนตัวเลขแน่นอนว่าโจโฉมีทหารเท่าไร ไม่มีเอกสารใดให้ไว้ "ไม่ถึงหมื่น" อาจจริงสำหรับค่ายหนึ่งในเวลาหนึ่ง แต่ไม่ควรใช้เป็นขนาดกองทัพทั้งหมดของโจโฉ

6. ทำไมเรื่อง "ทัพน้อยชนะทัพใหญ่" จึงติดหู

ประโยคของเผยซงจือ 「将记述者欲以少见奇」 อธิบายได้ดีว่าทำไมตัวเลขน้อย ๆ อยู่รอดมาได้ เรื่องที่แม่ทัพชนะด้วยกำลังน้อยกว่าสิบเท่าเป็นเรื่องที่ทั้งผู้ชนะและคนเล่าเรื่องชอบเล่า ฝ่ายโจโฉได้ชื่อว่าเก่งเกินคน ฝ่ายคนฟังได้เรื่องที่ตื่นเต้น

นิยายเดินเส้นทางเดียวกันแต่กลับข้าง หลัวก้วนจงขยายตัวเลขทั้งสองฝ่ายจนโจโฉมีเจ็ดหมื่นและอ้วนเสี้ยวมีเจ็ดสิบหมื่น เพื่อให้สมกับศึกใหญ่ แต่ยังคงอัตราหนึ่งต่อสิบที่ตรงกับคำของซุนฮก ความสนุกของเรื่องจึงไม่ได้อยู่ที่ตัวเลข แต่อยู่ที่สัดส่วน และอยู่ที่ช่วงเวลาที่เปลี่ยนเกมคือคืนเผาเสบียงที่อัวเจ๋า

คืนนั้นเกิดขึ้นได้เพราะคนคนหนึ่งแปรพักตร์มาจากฝั่งอ้วนเสี้ยว คือเขาฮิว ผู้บอกโจโฉว่าเสบียงของอ้วนเสี้ยวกองอยู่ที่ไหน เรื่องที่โจโฉดีใจจนไม่ทันใส่รองเท้าวิ่งออกไปรับ เล่าไว้ในบทความเรื่องโจโฉเท้าเปล่ารับเขาฮิว ส่วนช่วงต้นศึกที่กวนอูฟันงันเหลียงที่แปะแบ๊ เล่าไว้ในบทความเรื่องกวนอูฝ่าห้าด่าน และความระแวงที่โจโฉมีต่อเล่าปี่ก่อนศึกนี้ เล่าไว้ในบทความเรื่องต้มเหล้าคุยวีรบุรุษ

คำถามที่พบบ่อย

ศึกกัวต๋อ โจโฉมีทหารเท่าไร?

《三国志·武帝纪》เขียนว่าตอนตั้งรับที่กัวต๋อเดือนแปด ค.ศ. 200 「时公兵不满万」 คือไม่ถึงหมื่น แต่เผยซงจือแย้งว่าเป็นไปไม่ได้ และพงศาวดารยังบันทึกกองทหารโจโฉอีกหลายกองที่อยู่นอกค่ายกัวต๋อ ตัวเลขรวมที่แน่นอนไม่มีเอกสารใดให้ไว้

อ้วนเสี้ยวมีทหารเท่าไรในศึกกัวต๋อ?

ชีวประวัติอ้วนเสี้ยวใน《三国志》ว่าคัดทหารชั้นดีสิบหมื่น ทหารม้าหนึ่งหมื่น《世语》ว่าทหารราบห้าหมื่น ทหารม้าแปดพัน ซุนเซิ่งนักประวัติศาสตร์สมัยจิ้นสรุปว่าสิบหมื่นใกล้ความจริง

เผยซงจือแย้งตัวเลข "ไม่ถึงหมื่น" ว่าอย่างไร?

เผยซงจือให้เหตุผลสามข้อ ค่ายของโจโฉตั้งรับได้ยาวเสมอค่ายอ้วนเสี้ยวหลายสิบลี้ อ้วนเสี้ยวล้อมโจโฉไม่ได้จนโจโฉยกออกไปตีขบวนเสบียงได้ และเชลยหลายหมื่นคนไม่มีทางที่ทหารแปดพันจะจับไว้ได้ แล้วสรุปว่าผู้บันทึกอยากให้ชัยชนะด้วยกำลังน้อยดูน่าอัศจรรย์

นิยายสามก๊กบอกว่าโจโฉมีทหารเท่าไร?

นิยายฉบับจีนตอนที่ 30 ว่าโจโฉยกทัพเจ็ดหมื่น อ้วนเสี้ยวเจ็ดสิบหมื่น ส่วนฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๒๗ ว่าโจโฉเกณฑ์ทหารได้เจ็ดหมื่นห้าพัน อ้วนเสี้ยวได้เจ็ดสิบหมื่นเศษ นิยายจึงไม่ได้บอกว่าโจโฉมีทหารไม่ถึงหมื่น แต่รักษาอัตราหนึ่งต่อสิบไว้

ทำไม《资治通鉴》ไม่มีคำว่า "ไม่ถึงหมื่น"?

《资治通鉴》ของซือหม่ากวงเล่าเหตุการณ์เดือนแปดเหมือน《武帝纪》เกือบทุกคำ แต่ไม่มีประโยค 「时公兵不满万」 เขียนไว้เพียงว่าโจโฉทหารน้อย เสบียงหมด ทหารอ่อนล้า ไม่มีบันทึกว่าซือหม่ากวงตัดออกด้วยเหตุผลใด

สรุป

โจโฉชนะศึกกัวต๋อด้วยกำลังที่น้อยกว่าอ้วนเสี้ยวมากจริง เรื่องนี้หลักฐานทุกฝ่ายตรงกัน ทั้งพงศาวดาร จดหมายของซุนฮก และคำของที่ปรึกษาฝั่งอ้วนเสี้ยวเอง แต่ตัวเลข "ไม่ถึงหมื่น" ใน《武帝纪》ถูกเผยซงจือแย้งไว้ตั้งแต่ ค.ศ. 429 ด้วยเหตุผลที่ยังฟังขึ้น และ《资治通鉴》ก็ไม่ได้นำตัวเลขนี้ไปใช้ เมื่อรวมกองทหารโจโฉที่กระจายอยู่หลายแนว ตัวเลขนี้น่าจะหมายถึงทหารในค่ายกัวต๋อในช่วงหนึ่ง ไม่ใช่กองทัพทั้งหมด ส่วนนิยายเลือกขยายตัวเลขทั้งสองฝ่ายเป็นเจ็ดหมื่นกับเจ็ดสิบหมื่น แต่คงสัดส่วนหนึ่งต่อสิบไว้ เพราะสัดส่วนนั้นคือหัวใจของเรื่อง

แหล่งข้อมูล

• 《三国志·魏书·武帝纪》 ประโยค 「时公兵不满万」 และข้อแย้งของเผยซงจือ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·袁绍传》 ทัพอ้วนเสี้ยว พร้อม《世语》 คำวิจารณ์ของซุนเซิ่ง และ《汉纪》ของจางฝาน — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·荀彧传》 จดหมาย "หนึ่งส่วนในสิบ" ของซุนฮก — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·钟繇传》 ม้าสองพันตัวที่จงฮิวส่งมา — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·程昱传》 ทหารเจ็ดร้อยที่เมืองเอียงเสีย — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·于禁传》 ทหารสองพันที่ท่าเหยียนจิน — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《资治通鉴》เล่มที่ 63 ศึกกัวต๋อ ค.ศ. 200 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 30 战官渡本初败绩 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๒๗ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ