ในนิยาย: ลิโป้ (吕布 หลี่ว์ปู้) เป็นบุตรเลี้ยงของเต๊งหงวน (丁原 ติงหยวน) แล้วฆ่าเต๊งหงวนเพื่อไปขอเป็นลูกตั๋งโต๊ะ (董卓 ต่งจั๋ว) พอถึงหน้าด่านเฮาโลก๋วน เตียวหุย (张飞 จางเฟย) จึงด่าว่า "อ้ายลูกสามพ่อ" ซึ่งฉบับจีนเขียนว่า 「三姓家奴」
ในพงศาวดาร:《三国志》บันทึกว่าเต๊งหงวนตั้งลิโป้เป็นจู่ปู้ (主簿 เลขานุการ) และไว้ใจมาก (「大见亲待」) ไม่มีคำว่าพ่อลูก คนเดียวที่บันทึกว่าสาบานเป็นพ่อลูกกับลิโป้คือตั๋งโต๊ะ (「誓为父子」) ส่วนคำด่า "ข้าทาสสามแซ่" มีอยู่แล้วในงิ้วสมัยหยวน ก่อนนิยายจะยกให้เตียวหุยพูด
สามก๊กฉบับหวงปิ่งหมิง: ผมกับสามก๊ก
ผม MingPaPa ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄炳明 ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ
ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น
อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร
ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม
- คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
- คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา
สามก๊กฉบับหวงปิ่งหมิง คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ
ชื่อบุคคลและเอกสารในบทความนี้
ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น ลิโป้ (吕布 หลี่ว์ปู้) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ฉากเต๊งหงวนอยู่ในตอนที่ ๓ และคำด่าของเตียวหุยอยู่ในตอนที่ ๕ ของฉบับไทย
| อักษรจีน (ตัวย่อ) | พินอิน | อ่านแบบจีนกลาง | ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ |
|---|---|---|---|
| 吕布 | Lǚ Bù | หลี่ว์ปู้ | ลิโป้ |
| 丁原 | Dīng Yuán | ติงหยวน | เต๊งหงวน (ชื่อรองว่า 建阳 เจี้ยนหยาง) |
| 董卓 | Dǒng Zhuó | ต่งจั๋ว | ตั๋งโต๊ะ |
| 王允 | Wáng Yǔn | หวังอวิ่น | อ้องอุ้น |
| 李肃 | Lǐ Sù | หลี่ซู่ | ลิซก |
| 李儒 | Lǐ Rú | หลี่หรู | ลิยู |
| 刘备 | Liú Bèi | หลิวเป้ย | เล่าปี่ |
| 张飞 | Zhāng Fēi | จางเฟย | เตียวหุย |
| 曹操 | Cáo Cāo | เฉาเชา | โจโฉ |
| 何进 | Hé Jìn | เหอจิ้น | โฮจิ๋น |
| 赤兔 | Chìtù | ชื่อทู่ | ม้าเซ็กเธาว์ |
| 徐州 | Xúzhōu | สฺวีโจว | ชีจิ๋ว |
| 下邳 | Xiàpī | เซี่ยพี | เมืองแห้ฝือ |
| 主簿 | zhǔbù | จู่ปู้ | ตำแหน่งเลขานุการดูแลเอกสาร (ไม่ปรากฏในฉบับไทย) |
| 范晔 | Fàn Yè | ฟ่านเย่ | ผู้เรียบเรียง《后汉书》 (ไม่ปรากฏในฉบับไทย) |
| 袁宏 | Yuán Hóng | หยวนหง | ผู้เรียบเรียง《后汉纪》 (ไม่ปรากฏในฉบับไทย) |
| 司马光 | Sīmǎ Guāng | ซือหม่ากวง | ผู้เรียบเรียง《资治通鉴》 (ไม่ปรากฏในฉบับไทย) |
| 郑光祖 | Zhèng Guāngzǔ | เจิ้งกวงจู่ | นักแต่งงิ้วสมัยหยวน (ไม่ปรากฏในฉบับไทย) |
1. คำด่าที่คนไทยจำได้ แต่ไม่ค่อยมีใครถามว่าพ่อทั้งสามคือใคร
ฉากที่ทำให้คำว่า "อ้ายลูกสามพ่อ" ติดปากคนไทยอยู่หน้าด่านเฮาโลก๋วน กองซุนจ้านแพ้ลิโป้แล้วขับม้าหนี ลิโป้ไล่ตามจะแทงข้างหลัง ตอนที่ ๕ ของฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)เล่าว่าเตียวหุย (张飞 จางเฟย) ควบม้าเข้าขวาง ตวาดจนม้าลิโป้ถอยหลังไปหลายก้าว แล้ว
"เตียวหุยจึงร้องด่าว่า อ้ายลูกสามพ่อ กูจะมารบกับมึง เหตุใดมึงจึงชักม้าถอยไป"
นิยายฉบับจีนตอนที่ 5 เขียนคำด่านี้ไว้ว่า
「三姓家奴休走！燕人张飞在此！」
"อ้ายข้าทาสสามแซ่ อย่าหนี! เตียวหุยชาวเมืองเอี้ยนอยู่นี่!"
ผู้แปลฉบับไทยเลือกแปล 「三姓家奴」 ว่า "ลูกสามพ่อ" ซึ่งเข้าใจง่ายกว่าคำแปลตรงตัว นิยายไม่ได้อธิบายว่าแซ่ทั้งสามคือแซ่อะไร ถ้าอ่านจากเรื่องในนิยายเอง แซ่ทั้งสามน่าจะเป็นแซ่ลิของพ่อแท้ ๆ แซ่เต๊งของเต๊งหงวน และแซ่ตั๋งของตั๋งโต๊ะ เพราะนิยายวางเรื่องไว้ตั้งแต่ตอนก่อนหน้าแล้วว่าลิโป้เป็นลูกของเต๊งหงวน
ในตอนที่ ๓ ของฉบับไทย ตอนตั๋งโต๊ะเห็นลิโป้ขี่ม้าถือทวนอยู่หน้าสวน ลิยู (李儒 หลี่หรู) บอกว่า
"คนนี้ชื่อลิโป้เปนบุตรเลี้ยงเต๊งหงวน มีกำลังกล้าแขงนัก"
ฉบับจีนตอนที่ 3 เขียนว่า 「此丁原义儿：姓吕，名布，字奉先者也。」 "คนนี้คือลูกบุญธรรมของเต๊งหงวน แซ่ลิ ชื่อโป้ ชื่อรองฟ่งเซียน" จากนั้นลิซก (李肃 หลี่ซู่) นำม้าเซ็กเธาว์กับทองไปเกลี้ยกล่อม และคืนนั้นลิโป้ก็เข้าไปฆ่าเต๊งหงวนในกระโจม
ฉากฆ่าเต๊งหงวนในนิยายมีรายละเอียดที่คนอ่านมักผ่านไป ฉบับไทยเล่าว่าเต๊งหงวนนั่งอ่านหนังสืออยู่ เห็นลิโป้เข้ามาก็ถามว่า "ลูกเอ๋ยเข้ามาทำไม" ลิโป้ตอบกลับว่า
"ตัวกูก็เปนชายมีฝีมือลือชาปรากฎ ซึ่งมึงจะมาเรียกกูว่าลูกนั้นไม่สมควร"
ฉบับจีนเขียนว่า 「吾堂堂丈夫，安肯为汝子乎！」 "ข้าเป็นชายชาตรีทั้งตัว จะยอมเป็นลูกเจ้าได้อย่างไร" แต่พอรุ่งเช้าหิ้วหัวเต๊งหงวนไปหาตั๋งโต๊ะ ลิโป้กลับพูดว่า 「公若不弃，布请拜为义父。」 "ถ้าท่านไม่รังเกียจ ข้าขอกราบท่านเป็นพ่อบุญธรรม" ฉบับไทยแปลว่า "ข้าพเจ้าจะขอเอาท่านเปนบิดากว่าจะสิ้นชีวิต" นิยายจงใจวางสองประโยคนี้ไว้ห่างกันไม่ถึงคืน เพื่อให้คนอ่านเห็นว่าลิโป้เปลี่ยนพ่อได้เร็วแค่ไหน
2. พงศาวดารบันทึกว่าเต๊งหงวนเป็นเจ้านาย ไม่ใช่พ่อ
ชีวประวัติลิโป้ใน《三国志·魏书·吕布传》ของตันซิ่ว เปิดเรื่องด้วยประโยคเดียวที่บอกความสัมพันธ์ของลิโป้กับเต๊งหงวน
「刺史丁原为骑都尉，屯河内，以布为主簿，大见亲待。」
"เจ้าเมืองเต๊งหงวนเป็นนายกองทหารม้า ตั้งทัพอยู่ที่เหอเน่ย ตั้งลิโป้เป็นจู่ปู้ (เลขานุการ) ปฏิบัติต่อลิโป้อย่างใกล้ชิดและไว้ใจมาก"
ตำแหน่งจู่ปู้ (主簿) คือผู้ดูแลเอกสารและงานธุรการของหน่วยงาน เป็นตำแหน่งฝ่ายพลเรือน ไม่ใช่ตำแหน่งในครอบครัว และในประโยคนี้ไม่มีคำว่า 父 (พ่อ) 子 (ลูก) หรือ 义儿 (ลูกบุญธรรม) เลย
《后汉书·吕布传》ของฟ่านเย่ (范晔) ที่เรียบเรียงทีหลังก็เขียนแทบคำต่อคำ
「刺史丁原为骑都尉，原屯河内，以布为主簿，甚见亲待。」
"เจ้าเมืองเต๊งหงวนเป็นนายกองทหารม้า ตั้งทัพอยู่ที่เหอเน่ย ตั้งลิโป้เป็นจู่ปู้ ปฏิบัติต่อลิโป้อย่างใกล้ชิดยิ่ง"
ส่วน《资治通鉴》เล่มที่ 59ของซือหม่ากวง (司马光) เรียกตำแหน่งของลิโป้ต่างออกไป แต่ก็ยังเป็นตำแหน่งทหาร ไม่ใช่ฐานะลูก
「卓又阴使丁原部曲司马五原吕布杀原而并其众」
"ตั๋งโต๊ะยังลอบให้ลิโป้ชาวอู่หยวน ซึ่งเป็นนายทหารในกองทัพของเต๊งหงวน ฆ่าเต๊งหงวนแล้วรวมทหารมาเป็นของตน"
พงศาวดารบอกเหตุที่ลิโป้ฆ่าเต๊งหงวนไว้ตรง ๆ ว่ามาจากตั๋งโต๊ะ 「卓以布见信于原，诱布令杀原。」 "ตั๋งโต๊ะเห็นว่าลิโป้เป็นคนที่เต๊งหงวนไว้ใจ จึงล่อลิโป้ให้ฆ่าเต๊งหงวน" คำว่า 见信 (ได้รับความไว้ใจ) คือเหตุผลทั้งหมดที่ตั๋งโต๊ะเลือกลิโป้ ไม่มีคำว่าลูกฆ่าพ่อ และไม่มีม้าเซ็กเธาว์เป็นสินบน เรื่องม้านั้นเล่าไว้แล้วในบทความเรื่องม้าเซ็กเธาว์
3. ตั๋งโต๊ะ พ่อคนเดียวที่มีบันทึก
ประโยคถัดมาใน《三国志》คือประโยคที่ทำให้ลิโป้มีพ่อบุญธรรมจริง
「布斩原首诣卓，卓以布为骑都尉，甚爱信之，誓为父子。」
"ลิโป้ตัดหัวเต๊งหงวนไปหาตั๋งโต๊ะ ตั๋งโต๊ะตั้งลิโป้เป็นนายกองทหารม้า รักและไว้ใจมาก สาบานเป็นพ่อลูกกัน"
คำว่า 「誓为父子」 (สาบานเป็นพ่อลูก) ปรากฏตรงนี้ครั้งเดียว และใช้กับตั๋งโต๊ะคนเดียว《后汉书》ก็เขียนว่า 「卓以布为骑都尉，誓为父子，甚爱信之」 ส่วน《后汉纪》เล่มที่ 27ของหยวนหง (袁宏) ซึ่งเป็นพงศาวดารฮั่นอีกสายหนึ่ง ก็เล่าลำดับเดียวกันว่า 「既杀丁原，董卓信爱之，誓为父子。」 "เมื่อฆ่าเต๊งหงวนแล้ว ตั๋งโต๊ะไว้ใจและรักลิโป้ สาบานเป็นพ่อลูกกัน" ทั้งสามเล่มวางคำว่าพ่อลูกไว้ หลัง การตายของเต๊งหงวน ไม่ใช่ก่อน
พ่อลูกคู่นี้ก็เป็นพ่อลูกด้วยคำสาบาน ไม่ใช่การรับเข้าตระกูล หลักฐานอยู่ในคำพูดของอ้องอุ้น (王允 หวังอวิ่น) ตอนชวนลิโป้ร่วมฆ่าตั๋งโต๊ะ ลิโป้ลังเลว่า 「奈如父子何！」 "แล้วเรื่องพ่อลูกจะว่าอย่างไร" อ้องอุ้นตอบว่า
「君自姓吕，本非骨肉。今忧死不暇，何谓父子？」
"ท่านแซ่ลิของท่านเอง ไม่ใช่สายเลือดกันมาแต่ต้น ตอนนี้ห่วงชีวิตตัวเองยังไม่ทัน จะพูดถึงพ่อลูกไปทำไม"
《资治通鉴》เล่มที่ 60 เติมท้ายประโยคของอ้องอุ้นอีกว่า 「掷戟之时，岂有父子情邪！」 "ตอนที่เขาขว้างทวนสั้นใส่ท่าน มีความรักแบบพ่อลูกตรงไหน" หมายถึงเหตุการณ์ที่《三国志》บันทึกว่าตั๋งโต๊ะโมโหแล้ว 「拔手戟掷布」 "ชักทวนสั้นขว้างใส่ลิโป้" ลิโป้หลบทัน แต่แค้นตั๋งโต๊ะตั้งแต่นั้น
คำว่า 「君自姓吕」 สำคัญกับหัวข้อนี้มาก มันบอกว่าลิโป้ยังใช้แซ่ลิของตัวเองตลอด ไม่เคยเปลี่ยนไปใช้แซ่ตั๋ง และแน่นอนว่าไม่เคยใช้แซ่เต๊ง ถ้านับตามพงศาวดาร ลิโป้จึงมีพ่อแท้ ๆ แซ่ลิ กับพ่อที่สาบานกันคือตั๋งโต๊ะ รวมเป็นสองพ่อ และไม่เคยมีแซ่ที่สาม
4. ประโยคของเล่าปี่ที่ประตูขาว ต้นตอของภาพ "คนทรยศสองนาย"
ถ้าเต๊งหงวนไม่ใช่พ่อ ทำไมคนรุ่นหลังจึงจับเต๊งหงวนกับตั๋งโต๊ะมาคู่กันเสมอ คำตอบอยู่ในฉากสุดท้ายของลิโป้ ปี ค.ศ. 198 ที่ประตูขาวเมืองแห้ฝือ (下邳 เซี่ยพี) ลิโป้ถูกจับมัดไปหาโจโฉ (曹操 เฉาเชา) แล้วขอให้ไว้ชีวิตเพื่อนำทัพม้าให้ โจโฉมีท่าทีลังเล เล่าปี่ (刘备 หลิวเป้ย) จึงพูดขึ้น
「明公不见布之事丁建阳及董太师乎！」
"ท่านไม่เห็นหรือว่าลิโป้รับใช้เต๊งเจี้ยนหยางกับตั๋งไท่ซือมาอย่างไร"
คำที่เล่าปี่ใช้คือ 事 ซึ่งแปลว่า "รับใช้" ในฐานะลูกน้องรับใช้นาย เล่าปี่ไม่ได้พูดว่าลิโป้ฆ่าพ่อสองคน แต่พูดว่าลิโป้ฆ่านายมาแล้วสองคน โจโฉพยักหน้า ลิโป้จึงชี้หน้าเล่าปี่ว่า 「是儿最叵信者。」 "ไอ้หมอนี่แหละที่ไว้ใจไม่ได้ที่สุด" ฉบับไทยตอนที่ ๑๗ ถอดประโยคของเล่าปี่ไว้ว่า "ครั้งเต๊งหงวนกับตั๋งโต๊ะตายนั้นท่านก็รู้แจ้งอยู่" ฉากนี้จะเล่าละเอียดในบทความเรื่องวาระสุดท้ายของลิโป้ที่ประตูขาว
มีรายละเอียดอีกเรื่องที่ทำให้ประโยคนี้เจ็บกว่าเดิม อรรถาธิบายของเผยซงจือ (裴松之) ใต้ชีวประวัติลิโป้ยกบันทึก《英雄记》ว่า ตอนลิโป้หนีมาพึ่งเล่าปี่ที่ชีจิ๋ว (徐州 สฺวีโจว) ลิโป้ปฏิบัติต่อเล่าปี่อย่างสนิทสนมเกินธรรมเนียม
「请备于帐中坐妇床上，令妇向拜，酌酒饮食，名备为弟。」
"เชิญเล่าปี่เข้าไปนั่งบนเตียงของภรรยาในกระโจม ให้ภรรยาออกมาคำนับ รินเหล้าเลี้ยงอาหาร แล้วเรียกเล่าปี่ว่าน้องชาย"
บันทึกเดียวกันบอกต่อว่าเล่าปี่เห็นลิโป้พูดจาไม่แน่นอน ภายนอกตอบรับ แต่ในใจไม่พอใจ ลิโป้ในพงศาวดารจึงไม่ได้สะสมพ่อ แต่ชอบผูกสัมพันธ์แบบญาติกับคนที่ตัวเองต้องพึ่ง และทุกครั้งความสัมพันธ์นั้นไม่ได้ช่วยอะไร
5. "ข้าทาสสามแซ่" มาจากไหน: ผิงฮว่าและงิ้วสมัยหยวน
คำด่านี้ไม่ได้เริ่มที่นิยายของหลัวก้วนจง (罗贯中) เช่นเดียวกับฉากสามพี่น้องรบลิโป้ มันมีอยู่แล้วในเรื่องเล่ารุ่นก่อน
หนังสือผิงฮว่าสามก๊ก (《全相平话三国志》 พิมพ์สมัยราชวงศ์หยวน) ให้ลิโป้เรียกเต๊งหงวนว่าพ่อแล้ว ตอนลิโป้หนีมาพึ่งเล่าปี่ที่ชีจิ๋ว ขุนนางคนหนึ่งเตือนเล่าปี่ว่า
「主公不闻临洮丁建阳太守，吕布叫为父，因为赤兔马，杀了丁建阳。」
"นายท่านไม่ได้ยินหรือ เจ้าเมืองเต๊งเจี้ยนหยางแห่งหลินเทา ลิโป้เรียกเขาว่าพ่อ แล้วฆ่าเต๊งเจี้ยนหยางเพราะอยากได้ม้าเซ็กเธาว์"
ในผิงฮว่าเล่มเดียวกัน ชาวเมืองยังตะโกนเรียกลิโป้ว่า 「丁建阳家奴」 "ข้าทาสของเต๊งเจี้ยนหยาง" และลิโป้ยอมกราบตั๋งโต๊ะว่า 「情愿与太师过鞭坠镫，拜太师为父。」 "ยินดีถือแส้จับโกลนรับใช้ท่านไท่ซือ และกราบท่านเป็นพ่อ" คำว่า "ข้าทาส" กับ "พ่อ" จึงมาประกอบกันในเรื่องเล่าก่อนนิยายแล้ว
งิ้วสมัยหยวน ไปไกลกว่านั้น งิ้วเรื่อง《虎牢关三战吕布》 ซึ่งฉบับบนวิกิซอร์ซระบุว่าเจิ้งกวงจู่ (郑光祖) เป็นผู้แต่ง ใช้คำ 「三姓家奴」 ตรงตัวแล้ว คนแรกที่ด่าในงิ้วไม่ใช่เตียวหุย แต่เป็นเจ้าเมืองที่ออกไปรบหน้าด่าน
「兀那三姓家奴，你听者」
"ไอ้ข้าทาสสามแซ่ ฟังให้ดี"
และในองก์ต่อมา ลิโป้ในงิ้วเองยังบ่นว่า 「你骂我三姓家奴」 "เจ้าด่าข้าว่าข้าทาสสามแซ่" โดยหมายถึงเตียวหุย นิยายฉบับจีนรับคำนี้มาแล้วให้เตียวหุยตะโกนครั้งเดียวในจังหวะที่ดีที่สุด คือตอนกระโจนเข้าขวางลิโป้ในฉากสามพี่น้องรบลิโป้ที่ด่านเฮาโลก๋วน ซึ่งเป็นฉากที่ไม่มีในพงศาวดารเช่นกัน
ลำดับที่เห็นจึงชัดเจน พงศาวดารให้ลิโป้มีนายสองคนที่ถูกเขาฆ่า (เต๊งหงวนกับตั๋งโต๊ะ) และมีพ่อด้วยคำสาบานคนเดียว (ตั๋งโต๊ะ) นักเล่านิทานสมัยหยวนเปลี่ยนเต๊งหงวนจากนายให้เป็นพ่อ แล้วนักแต่งงิ้วก็บีบทั้งเรื่องให้เหลือคำด่าสี่พยางค์ นิยายเลือกเก็บคำด่านั้นไว้ และฉบับไทยแปลออกมาเป็น "อ้ายลูกสามพ่อ"
6. ชั่งน้ำหนัก: เต๊งหงวนอาจเลี้ยงลิโป้เป็นลูกได้ไหม
หัวข้อนี้จัดอยู่ในกลุ่มที่ต้องชั่งน้ำหนัก เพราะพงศาวดารไม่ได้เขียนประโยคปฏิเสธไว้ตรง ๆ ว่า "เต๊งหงวนไม่ได้รับลิโป้เป็นลูก" สิ่งที่เรามีคือความเงียบ และความเงียบต้องอ่านอย่างระวัง
ฝั่งที่ทำให้คนเชื่อได้ว่ามีอะไรมากกว่าเจ้านายกับลูกน้องคือคำว่า 「大见亲待」 ซึ่งแปลได้ถึงระดับ "ปฏิบัติอย่างคนใกล้ชิด" และประโยคของเล่าปี่ที่วางเต๊งหงวนคู่กับตั๋งโต๊ะ ใครอ่านเร็ว ๆ ก็อาจคิดว่าสองคนนี้มีฐานะเดียวกันในชีวิตลิโป้
ฝั่งที่หนักกว่ามีสามข้อ ข้อแรก ผู้เรียบเรียงพงศาวดารทั้งสามสายใช้คำว่า 「誓为父子」 กับตั๋งโต๊ะอย่างชัดเจน ถ้าเต๊งหงวนมีฐานะพ่อจริง ก็น่าจะใช้คำแบบเดียวกันกับเต๊งหงวน เพราะเป็นรายละเอียดที่ทำให้เรื่องฆ่านายร้ายแรงขึ้นอีกขั้น แต่ไม่มีใครเขียน ข้อสอง ตำแหน่งที่ทั้ง《三国志》และ《后汉书》บันทึกคือจู่ปู้ ซึ่งเป็นตำแหน่งราชการ ส่วน《资治通鉴》บันทึกว่าเป็นนายทหารในกองทัพของเต๊งหงวน ไม่มีเล่มไหนบันทึกฐานะในครอบครัว ข้อสาม คำว่า "พ่อ" ระหว่างเต๊งหงวนกับลิโป้ปรากฏครั้งแรกเท่าที่ค้นได้ในผิงฮว่าสมัยหยวน ซึ่งห่างจากเหตุการณ์มากกว่าพันปี
ข้อสรุปที่พอพูดได้คือ พงศาวดารไม่มีหลักฐานว่าเต๊งหงวนรับลิโป้เป็นลูก มีแต่หลักฐานว่าเต๊งหงวนไว้ใจลิโป้มาก และความไว้ใจนั้นเองคือเหตุที่ตั๋งโต๊ะเลือกใช้ลิโป้เป็นมือฆ่า ส่วนพ่อบุญธรรมที่มีบันทึกจริงมีคนเดียวคือตั๋งโต๊ะ ซึ่งลิโป้ก็ฆ่าในอีกราวสามปีต่อมา ร่วมกับอ้องอุ้น ตามที่เล่าไว้ในบทความเรื่องเตียวเสี้ยนกับกลห่วงโซ่
คำถามที่พบบ่อย
ลิโป้เป็นลูกบุญธรรมของเต๊งหงวนจริงไหม?
ไม่มีบันทึกในพงศาวดาร《三国志》และ《后汉书》บันทึกว่าเต๊งหงวนตั้งลิโป้เป็นจู่ปู้ (主簿 เลขานุการ) และไว้ใจมาก (「大见亲待」) ไม่มีคำว่าพ่อลูกหรือลูกบุญธรรม ความเป็นพ่อลูกระหว่างสองคนนี้ปรากฏครั้งแรกเท่าที่ค้นได้ในหนังสือผิงฮว่าสมัยหยวน แล้วนิยายรับต่อมา
พงศาวดารบันทึกว่าใครเป็นพ่อบุญธรรมของลิโป้?
ตั๋งโต๊ะคนเดียว《三国志》เขียนว่า 「卓以布为骑都尉，甚爱信之，誓为父子」 คือตั๋งโต๊ะตั้งลิโป้เป็นนายกองทหารม้า รักและไว้ใจมาก สาบานเป็นพ่อลูกกัน และเกิดขึ้นหลังลิโป้ฆ่าเต๊งหงวนแล้ว
"อ้ายลูกสามพ่อ" แปลมาจากคำว่าอะไร?
แปลมาจาก 「三姓家奴」 ในนิยายฉบับจีน ซึ่งแปลตรงตัวว่า "ข้าทาสสามแซ่" นิยายไม่ได้อธิบายว่าแซ่ทั้งสามคือแซ่อะไร แต่ตามพงศาวดาร ลิโป้ยังใช้แซ่ลิของตัวเองตลอด อ้องอุ้นจึงพูดว่า 「君自姓吕，本非骨肉」
คำด่า "สามแซ่" นิยายแต่งขึ้นเองหรือเปล่า?
ไม่ใช่ คำ 「三姓家奴」 มีอยู่แล้วในงิ้วสมัยหยวนเรื่อง《虎牢关三战吕布》 ทั้งในปากเจ้าเมืองที่ออกรบและในคำบ่นของลิโป้เอง ก่อนหน้านั้นผิงฮว่าสมัยหยวนก็ให้ลิโป้เรียกเต๊งหงวนว่าพ่อแล้ว นิยายรับคำด่านี้มาให้เตียวหุยพูดหน้าด่านเฮาโลก๋วน
ทำไมเล่าปี่จึงพูดถึงเต๊งหงวนกับตั๋งโต๊ะคู่กัน?
เพราะลิโป้ฆ่านายมาแล้วทั้งสองคน ที่ประตูขาว เล่าปี่เตือนโจโฉว่า 「明公不见布之事丁建阳及董太师乎！」 คำว่า 事 แปลว่ารับใช้ในฐานะลูกน้อง เล่าปี่จึงพูดถึงนายสองคน ไม่ได้พูดถึงพ่อสองคน
สรุป
"อ้ายลูกสามพ่อ" เป็นคำด่าที่ดี แต่ไม่ใช่ประวัติศาสตร์ พงศาวดารบันทึกว่าเต๊งหงวนเป็นเจ้านายที่ตั้งลิโป้เป็นเลขานุการและไว้ใจมาก ส่วนพ่อบุญธรรมมีคนเดียวคือตั๋งโต๊ะ ซึ่งสาบานเป็นพ่อลูกกันหลังลิโป้ฆ่าเต๊งหงวนแล้ว และลิโป้ก็ไม่เคยเปลี่ยนแซ่ ภาพลิโป้ผู้เปลี่ยนพ่อสามคนเกิดจากผิงฮว่าสมัยหยวนที่เปลี่ยนเต๊งหงวนจากนายเป็นพ่อ จากงิ้วสมัยหยวนที่ใช้คำ 「三姓家奴」 แล้วนิยายก็ส่งคำนี้ให้เตียวหุยตะโกนหน้าด่าน สิ่งที่พงศาวดารพูดถึงลิโป้จริง ๆ ไม่ใช่จำนวนพ่อ แต่เป็นจำนวนนายที่เขาฆ่า ซึ่งเล่าปี่หยิบมาใช้ในวันที่ชีวิตของลิโป้อยู่ในมือโจโฉ
แหล่งข้อมูล
- 《三国志·魏书·吕布传》 ลิโป้เป็นจู่ปู้ของเต๊งหงวน สาบานเป็นพ่อลูกกับตั๋งโต๊ะ และประโยคของเล่าปี่ที่ประตูขาว พร้อมอรรถาธิบายของเผยซงจือ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《后汉书·吕布传》 ของฟ่านเย่ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《后汉纪》 เล่มที่ 27 ของหยวนหง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《资治通鉴》 เล่มที่ 59 ลิโป้ฆ่าเต๊งหงวน — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《资治通鉴》 เล่มที่ 60 คำพูดของอ้องอุ้นเรื่องพ่อลูก — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- นิยาย《三国演义》ตอนที่ 3 ลิโป้ฆ่าเต๊งหงวนแล้วขอเป็นลูกตั๋งโต๊ะ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- นิยาย《三国演义》ตอนที่ 5 เตียวหุยด่าลิโป้ว่าข้าทาสสามแซ่ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๓ ลิโป้บุตรเลี้ยงเต๊งหงวน — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
- สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๕ อ้ายลูกสามพ่อ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
- สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๑๗ วาระสุดท้ายของลิโป้ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
- 《全相平话三国志》 หนังสือผิงฮว่าสามก๊กสมัยหยวน — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- งิ้วสมัยหยวน《虎牢关三战吕布》 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
