วาระสุดท้ายของลิโป้และตันก๋ง: ฉากในนิยายสามก๊กที่ใกล้พงศาวดารที่สุด

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄炳明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับสามก๊ก

ผม MingPaPa ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄炳明 ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ

ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น

อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร

ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม

• คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
• คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄炳明 - หวงปิ่งหมิง) คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ

ชื่อบุคคลและสถานที่ในบทความนี้

ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น ลิโป้ (吕布 หลี่ว์ปู้) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ฉากในบทความนี้อยู่ในตอนที่ ๑๗ ของฉบับไทย

อักษรจีน (ตัวย่อ)	พินอิน	อ่านแบบจีนกลาง	ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ
吕布	Lǚ Bù	หลี่ว์ปู้	ลิโป้
陈宫	Chén Gōng	เฉินกง	ตันก๋ง
曹操	Cáo Cāo	เฉาเชา	โจโฉ
刘备	Liú Bèi	หลิวเป้ย	เล่าปี่
高顺	Gāo Shùn	เกาซุ่น	โกซุ่น
张辽	Zhāng Liáo	จางเหลียว	เตียวเลี้ยว
侯成	Hóu Chéng	โหวเฉิง	เฮาเสง
宋宪	Sòng Xiàn	ซ่งเซี่ยน	ซงเหียน
魏续	Wèi Xù	เว่ยซฺวี่	งุยซก
丁原	Dīng Yuán	ติงหยวน	เต๊งหงวน (ชื่อรอง 建阳 เจี้ยนหยาง)
董卓	Dǒng Zhuó	ต่งจั๋ว	ตั๋งโต๊ะ
王必	Wáng Bì	หวังปี้	ไม่ปรากฏในฉบับไทย (เจ้าหน้าที่ฝ่ายเอกสารของโจโฉ)
郭嘉	Guō Jiā	กัวเจีย	กุยแก
荀攸	Xún Yōu	สฺวินโหยว	ซุนฮิว
下邳	Xiàpī	เซี่ยพี	เมืองแห้ฝือ
白门楼	Báimén lóu	ไป๋เหมินโหลว	หอรบเบ๊กบุนเหลา (ตึกประตูขาว)
许	Xǔ	สฺวี่	เมืองฮูโต๋
赤兔	Chìtù	ชื่อทู่	ม้าเซ็กเธาว์

1. ฉากในนิยาย: หลับคาเก้าอี้ แล้วตื่นมาในเชือก

ตอนที่ 19 (第十九回) ของนิยายฉบับจีน ชื่อตอนว่า 「下邳城曹操鏖兵 白门楼吕布殒命」 "โจโฉรบหนักที่เมืองแห้ฝือ ลิโป้สิ้นชีวิตที่ตึกประตูขาว" ฉบับไทยเล่าฉากนี้ไว้ท้ายตอนที่ ๑๗

โจโฉล้อมเมืองแห้ฝือ (下邳 เซี่ยพี) ไว้นาน กุยแก (郭嘉 กัวเจีย) เสนอให้ทดน้ำเข้าท่วมเมือง ลิโป้ไม่เดือดร้อน เพราะเชื่อว่าม้าเซ็กเธาว์ข้ามน้ำได้เหมือนวิ่งบนบก วันทั้งวันเอาแต่กินเหล้า จนวันหนึ่งภรรยายกกระจกมาให้ส่อง เห็นหน้าตัวเองหมองคล้ำ จึงประกาศห้ามทหารทั้งเมืองกินเหล้า

เฮาเสง (侯成 โหวเฉิง) นายกองคนหนึ่งตามจับคนเลี้ยงม้าที่ขโมยม้าสิบห้าตัวจะเอาไปให้เล่าปี่ (刘备 หลิวเป้ย) นายทหารพากันมาแสดงความยินดี เฮาเสงจึงขออนุญาตเลี้ยงเหล้า ลิโป้โกรธจะฆ่า ซงเหียน (宋宪 ซ่งเซี่ยน) กับงุยซก (魏续 เว่ยซฺวี่) ขอชีวิตไว้ ลิโป้จึงให้เฆี่ยนห้าสิบที สามคนนี้จึงคบคิดกันทรยศ เฮาเสงขโมยม้าเซ็กเธาว์ไปให้โจโฉ ส่วนอีกสองคนคอยหาโอกาสจับลิโป้ ฉบับไทยเล่าว่า

"ลิโป้ก็ลงมานั่งเก้าอี้อยู่ที่ประตูเมือง แล้วเอาทวนพิงไว้ก็ม่อยหลับไป ซงเหียนงุยซกเห็นได้ทีดังนั้นก็ทำดังจะเข้าไปปรึกษาราชการ จึงขับทหารซึ่งรักษาลิโป้อยู่นั้นให้ถอยออกไป งุยซกจึงหยิบเอาทวนไปวางไว้ไกลมือลิโป้ แล้วซงเหียนงุยซกลุกขึ้นพร้อมกันเอาเชือกมัดลิโป้"

เมืองแตก โจโฉชวนเล่าปี่ขึ้นไปนั่งบน "หอรบชื่อว่าเบ๊กบุนเหลา" กวนอูเตียวหุยตามขึ้นไปด้วย แล้วจึงให้เอาตัวเชลยขึ้นมาทีละคน ลิโป้ถูกมัดแน่นจนเจ็บ ร้องขอให้คลาย โจโฉตอบว่า "อันธรรมดาเสือจำจะผูกให้มั่นคง ซึ่งจะคลายออกนั้นไม่ได้" โกซุ่น (高顺 เกาซุ่น) ไม่ยอมพูดอะไรจึงถูกฆ่า ตันก๋ง (陈宫 เฉินกง) ต่อปากต่อคำกับโจโฉแล้วเดินลงไปรับความตาย จากนั้นลิโป้ขอชีวิต โจโฉหันไปถามเล่าปี่ และ

"เล่าปี่จึงตอบว่า ครั้งเต๊งหงวนกับตั๋งโต๊ะตายนั้นท่านก็รู้แจ้งอยู่ เปนไฉนจึงกลับมาย้อนถามหารือข้าพเจ้าฉนี้เล่า ลิโป้ได้ยินเล่าปี่ว่าดังนั้นก็โกรธจึงถลึงตาเอาแล้วว่า เล่าปี่นี้มิได้รู้จักคุณเรา"

ขณะถูกลากลงไป ลิโป้ร้องว่า "อ้ายเล่าปี่หูยาวมิได้คิดถึงคุณกู เมื่อครั้งกิเหลงจะทำอันตรายแก่มัน หากกูคิดกลอุบายยิงเกาทัณฑ์ให้ถูกทวนมันจึงรอดชีวิตอยู่" เตียวเลี้ยว (张辽 จางเหลียว) ที่ถูกมัดมาพอดีจึงตวาดลิโป้ว่า "เกิดมาเปนชาติทหารแล้วสิจะคิดรักชีวิตเล่า" ลิโป้ถูกนำไปฆ่า ตัดศีรษะเสียบประจาน ส่วนเตียวเลี้ยวด่าโจโฉจนโจโฉชักกระบี่จะฟัน กวนอูเข้าขอชีวิตไว้

นี่คือฉากที่ชื่อเรื่องเรียกว่า "ใกล้พงศาวดารที่สุด" และจะเห็นต่อไปว่าคำพูดสำคัญในฉากนี้ แทบทุกประโยคมีต้นทางอยู่ในบันทึกจริง

2. พงศาวดาร: ลิโป้ไม่ได้หลับ แต่ขึ้นตึกประตูขาวแล้วลงมายอมแพ้

เริ่มจากการล้อม《三国志·武帝纪》บันทึกว่าปลายปีเจี้ยนอันที่ 3 โจโฉตีลิโป้ที่แห้ฝือไม่แตก ทหารเหนื่อยจนคิดจะถอย จึงใช้แผนของซุนฮิว (荀攸 สฺวินโหยว) กับกุยแก 「遂决泗、沂水以灌城」 "ทดน้ำแม่น้ำซื่อกับแม่น้ำอี๋เข้าท่วมเมือง" นิยายจึงตรงกับพงศาวดารเรื่องน้ำท่วมเมือง แต่ให้ความคิดเป็นของกุยแกคนเดียว

เรื่องเฮาเสงก็มีจริง อรรถาธิบายใต้ชีวประวัติลิโป้อ้าง《九州春秋》ว่าคนที่เฮาเสงใช้ให้ไปเลี้ยงม้าสิบห้าตัว ต้อนม้าทั้งหมดหนีจะไปหาเล่าปี่ เฮาเสงตามเอากลับมาได้ นายทหารมาแสดงความยินดี เฮาเสงต้มเหล้า ล่าหมูมาได้ แล้วยกเหล้าหมูส่วนหนึ่งไปให้ลิโป้ก่อน ลิโป้โกรธว่า

「布禁酒，卿酿酒，诸将共饮食作兄弟，共谋杀布邪？」

"ข้าห้ามเหล้า เจ้ากลับต้มเหล้า ให้นายทหารมากินดื่มด้วยกันเป็นพี่น้อง จะร่วมกันคิดฆ่าข้าหรือ?"

เฮาเสงกลัวมาก เททิ้งเหล้า คืนของขวัญให้นายทหาร แล้วตั้งแต่นั้นก็ระแวงว่าจะถูกฆ่า ในบันทึกนี้ไม่มีกระจก ไม่มีการเฆี่ยนห้าสิบที และไม่มีการขโมยม้าเซ็กเธาว์ ม้าที่หนีไปคือม้าสิบห้าตัวที่เฮาเสงส่งคนไปเลี้ยง และเฮาเสงตามคืนมาได้ เรื่องเฮาเสงขโมยม้าเซ็กเธาว์ไปให้โจโฉเป็นส่วนที่นิยายเติม ดังที่เล่าไว้ในบทความเรื่องม้าเซ็กเธาว์

ตัวบทของ《三国志》เล่าตอนจบไว้ว่า

「太祖堑围之三月，上下离心，其将侯成、宋宪、魏续缚陈宫，将其众降。布与其麾下登白门楼。兵围急，乃下降。」

"โจโฉขุดคูล้อมไว้สามเดือน คนในเมืองทั้งบนทั้งล่างใจแตก นายทหารชื่อเฮาเสง ซงเหียน งุยซก มัดตันก๋ง พาทหารไปยอมแพ้ ลิโป้กับคนสนิทขึ้นไปบนตึกประตูขาว ถูกล้อมหนักเข้า จึงลงมายอมแพ้"

คนที่ถูกนายทหารของตัวเองมัดไปส่งโจโฉคือตันก๋ง ไม่ใช่ลิโป้ ส่วนลิโป้ไม่ได้หลับคาเก้าอี้ แต่ขึ้นไปตั้งหลักบนตึกประตูขาวกับทหารที่เหลือ และถูกมัดหลังจากลงมายอมแพ้แล้ว 《后汉书·吕布传》ของฟ่านเย่ (范晔) เพิ่มรายละเอียดที่เศร้ากว่านั้นอีก

「布与麾下登白门楼。兵围之急，令左右取其首诣操。左右不忍，乃下降。」

"ลิโป้กับคนสนิทขึ้นไปบนตึกประตูขาว ถูกล้อมหนัก จึงสั่งให้คนรอบตัวตัดศีรษะตนไปให้โจโฉ คนรอบตัวทำไม่ลง ลิโป้จึงลงมายอมแพ้"

《资治通鉴》เล่มที่ 62ระบุวันไว้ว่า 「十二月，癸酉」 คือเดือนสิบสอง วันกุ่ยโหย่ว ปีเจี้ยนอันที่ 3 วิกิพีเดียภาษาจีนเทียบวันนี้เป็นวันที่ 7 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 199 และอธิบายว่าตึกประตูขาวคือประตูใหญ่ทางใต้ของเมืองแห้ฝือ

3. บทสนทนาที่ตึกประตูขาว คำต่อคำ

ส่วนที่ทำให้ฉากนี้พิเศษคือบทสนทนา เพราะนิยายแทบไม่ต้องแต่งเอง ชีวประวัติลิโป้ใน《三国志》บันทึกว่า

「遂生缚布，布曰：『缚太急，小缓之。』太祖曰：『缚虎不得不急也。』」

"จึงจับลิโป้มัดทั้งเป็น ลิโป้ว่า 'มัดแน่นเกินไป คลายให้หน่อย' โจโฉตอบว่า 'มัดเสือ จะไม่มัดแน่นได้อย่างไร'"

ประโยคนี้นิยายฉบับจีนใช้ตรงตัว 「缚虎不得不急」 และฉบับไทยแปลว่า "อันธรรมดาเสือจำจะผูกให้มั่นคง" จากนั้นลิโป้เสนอตัว

「明公所患不过于布，今已服矣，天下不足忧。明公将步，令布将骑，则天下不足定也。」

"สิ่งที่ท่านกังวลก็มีแต่ข้าเท่านั้น บัดนี้ข้ายอมแล้ว แผ่นดินก็ไม่มีอะไรต้องห่วง ให้ท่านคุมทหารราบ ให้ข้าคุมทหารม้า แผ่นดินจะสงบได้ไม่ยาก"

พงศาวดารเขียนต่อว่า 「太祖有疑色」 "โจโฉมีสีหน้าลังเล" แล้วจึงถึงประโยคที่คนจำได้ทั้งเรื่อง

「刘备进曰：『明公不见布之事丁建阳及董太师乎！』太祖颔之。」

"เล่าปี่เข้ามากล่าวว่า 'ท่านไม่เห็นหรือว่าลิโป้รับใช้เต๊งหงวนกับตั๋งโต๊ะมาอย่างไร!' โจโฉพยักหน้า"

ประโยคเดียวนี้หนักพอจะตัดสินชีวิตคน เพราะทุกคนในที่นั้นรู้ดีว่าลิโป้ฆ่าเต๊งหงวน (丁原 ติงหยวน ชื่อรอง 建阳) นายคนแรก แล้วไปสาบานเป็นพ่อลูกกับตั๋งโต๊ะ (董卓 ต่งจั๋ว) ก่อนจะฆ่าตั๋งโต๊ะอีกคน เรื่องพ่อบุญธรรมสองคนนี้อยู่ในบทความลิโป้อ้ายลูกสามพ่อ ลิโป้จึงชี้หน้าเล่าปี่แล้วว่า 「是儿最叵信者」 "ไอ้นี่แหละไว้ใจไม่ได้ที่สุด" ส่วน《后汉书》บันทึกเป็น 「大耳儿最叵信！」 "ไอ้หูใหญ่ไว้ใจไม่ได้ที่สุด!" คำว่า "หูใหญ่" นี้คือที่มาของ "อ้ายเล่าปี่หูยาว" ในฉบับไทย

อรรถาธิบายของเผยซงจือ (裴松之) ยังเก็บรายละเอียดจาก《献帝春秋》ไว้อีกชั้น ลิโป้ทักโจโฉว่า 「明公何瘦？」 "ท่านทำไมผอมลง" แล้วยกเรื่องโบราณมาเทียบ

「齐桓舍射钩，使管仲相；今使布竭股肱之力，为公前驱，可乎？」

"พระเจ้าฉีหวนกงยังยกโทษให้กวนจ้ง (管仲) ที่เคยยิงเกาทัณฑ์ถูกหัวเข็มขัดของพระองค์ แล้วตั้งเป็นอัครเสนาบดี บัดนี้ให้ข้าทุ่มแรงทั้งหมดเป็นทัพหน้าให้ท่าน จะได้หรือไม่"

จากนั้นลิโป้หันไปพูดกับเล่าปี่ว่า 「玄德，卿为坐客，我为执虏，不能一言以相宽乎？」 "เสวียนเต๋อ ท่านเป็นแขกบนที่นั่ง ข้าเป็นเชลย ท่านพูดให้ข้าสักคำไม่ได้หรือ" นิยายเอาประโยคนี้ไปใช้เกือบตรงตัวว่า 「公为坐上客，布为阶下囚」 และ《献帝春秋》ยังบันทึกว่าโจโฉ 「意欲活之，命使宽缚」 "คิดจะไว้ชีวิต สั่งให้คลายเชือก" แต่หวังปี้ (王必) เจ้าหน้าที่ฝ่ายเอกสารของโจโฉแย้งว่าลิโป้เป็นเชลยที่อันตราย ทหารของเขายังอยู่ใกล้ ๆ คลายไม่ได้ โจโฉจึงพูดว่า 「本欲相缓，主簿复不听，如之何？」 "ข้าก็อยากคลายให้ แต่เจ้าหน้าที่ไม่ยอม จะทำอย่างไรได้"

ถ้าอ่าน《献帝春秋》คู่กับตัวบท โจโฉเกือบไว้ชีวิตลิโป้จริง และคนที่ทำให้โจโฉเปลี่ยนใจคือเล่าปี่กับหวังปี้ บทจบของ《三国志》คือ 「于是缢杀布」 "จึงรัดคอลิโป้ให้ตาย"

4. ประโยคที่นิยายย้ายปาก และประโยคที่นิยายเติม

นิยายไม่ได้ลอกพงศาวดารทั้งหมด บางประโยคถูกย้ายไปให้คนอื่นพูด และความหมายก็เปลี่ยนไปด้วย

อรรถาธิบายเดียวกันอ้าง《英雄记》ว่า ลิโป้บ่นกับโจโฉว่า

「布待诸将厚也，诸将临急皆叛布耳。」

"ข้าดีกับนายทหารทุกคน แต่พอถึงคราวคับขัน พวกมันกลับทรยศข้าหมด"

คนที่ตอบคือโจโฉ 「卿背妻，爱诸将妇，何以为厚？」 "เจ้าทิ้งเมียตัวเอง ไปรักเมียของนายทหาร อย่างนี้หรือที่เรียกว่าดี" ลิโป้นิ่งไป ในนิยาย คนที่ตอบกลายเป็นซงเหียน และคำตอบกลายเป็น 「听妻妾言，不听将计」 "ฟังแต่คำเมีย ไม่ฟังแผนของนายทหาร" ฉบับไทยแปลว่า "ท่านนับถือแต่ภรรยา" ข้อกล่าวหาเรื่องผู้หญิงยังอยู่ แต่จากการเป็นชู้กับเมียลูกน้อง กลายเป็นการเชื่อเมียตัวเอง ซึ่งเบากว่ามาก

ส่วนที่นิยายเติมเองทั้งหมดมีอย่างน้อยสามเรื่อง

เรื่องแรก ลิโป้ทวงบุญคุณยิงทวน นิยายให้ลิโป้ร้องตอนถูกลากลงไปว่า 「大耳儿！不记辕门射戟时耶？」 "ไอ้หูใหญ่! จำตอนข้ายิงทวนที่ประตูค่ายไม่ได้แล้วหรือ" การยิงทวนห้ามศึกมีจริงในพงศาวดาร ดังที่เล่าไว้ในบทความลิโป้ยิงเกาทัณฑ์ถูกทวนที่ประตูค่าย แต่ประโยคทวงบุญคุณนี้ไม่มีในบันทึกใด

เรื่องที่สอง ลิโป้หลับจนถูกขโมยทวนแล้วถูกมัด ไม่มีในพงศาวดาร และน่าสังเกตว่านิยายใช้สูตรเดียวกับการตายของเตียนอุยที่เมืองอ้วนเซียเมื่อสามตอนก่อน คือคนเก่งที่สุดถูกเอาอาวุธไปตอนหลับ

เรื่องที่สาม เตียวเลี้ยวด่าโจโฉ นิยายให้เตียวเลี้ยวด่าว่า 「可惜当日火不大，不曾烧死你这国贼！」 "น่าเสียดายที่วันนั้นไฟไม่ใหญ่พอจะเผาไอ้โจรขายชาติอย่างเจ้าให้ตาย" แล้วกวนอูขอชีวิตไว้ แต่ชีวประวัติเตียวเลี้ยวใน《三国志》บันทึกเพียงว่าเมื่อโจโฉตีลิโป้แตกที่แห้ฝือ เตียวเลี้ยวพาทหารมายอมแพ้ ได้ตำแหน่งจงหลางเจี้ยง (中郎将) และ《资治通鉴》ก็บันทึกเพียง 「张辽将其众降，拜中郎将」 ไม่มีการด่า ไม่มีการเงื้อกระบี่ และไม่มีกวนอูในเหตุการณ์

โกซุ่นที่นิยายให้นิ่งเงียบจนถูกฆ่าก็ไม่มีบันทึกว่าเงียบ พงศาวดารบอกเพียงว่าถูกประหารพร้อมลิโป้และตันก๋ง ส่วน《英雄记》ยกย่องเขาว่า 「为人清白有威严，不饮酒，不受馈遗」 "เป็นคนซื่อสะอาด น่าเกรงขาม ไม่ดื่มเหล้า ไม่รับของกำนัล" ภาพคนพูดน้อยในนิยายจึงเข้ากับนิสัยในบันทึก แม้ฉากเงียบจะเป็นของที่แต่งขึ้น

5. ตันก๋ง: คนเดียวในฉากที่ไม่ขอชีวิต

ถ้าลิโป้คือคนที่ขอชีวิตทุกทาง ตันก๋งคือคนที่ไม่ขอเลย และบทของตันก๋งก็มาจากบันทึกเกือบทั้งหมด

ตัวบทใต้ชื่อตันก๋งในเล่มเดียวกันของ《三国志》สั้นมาก โจโฉถามว่าอยากให้แม่กับลูกสาวมีชีวิตอยู่ไหม ตันก๋งตอบว่า 「宫闻孝治天下者不绝人之亲，仁施四海者不乏人之祀，老母在公，不在宫也」 "ข้าได้ยินว่าผู้ปกครองแผ่นดินด้วยความกตัญญู ย่อมไม่ตัดญาติของผู้อื่น ผู้แผ่เมตตาไปทั่วสี่ทะเล ย่อมไม่ตัดผู้สืบสกุลของผู้อื่น ชีวิตแม่ข้าอยู่ในมือท่าน ไม่ได้อยู่ในมือข้า"

อรรถาธิบายอ้าง《典略》ของอฺวี๋ฮว่าน (鱼豢) ซึ่งเล่าบทสนทนาเต็มกว่า《典略》แนะนำว่าตันก๋ง 「刚直烈壮」 "แข็งตรงและเด็ดเดี่ยว" 「始随太祖，后自疑，乃从吕布，为布画策，布每不从其计」 "แรกรับใช้โจโฉ ต่อมาเกิดระแวง จึงไปอยู่กับลิโป้ วางแผนให้ แต่ลิโป้ไม่ทำตามแผนเลยสักครั้ง" จากนั้น

「太祖谓宫曰：『公台，卿平常自谓智计有余，今竟何如？』宫顾指布曰：『但坐此人不从宫言，以至于此。若其见从，亦未必为禽也。』」

"โจโฉพูดกับตันก๋งว่า 'กงไถ เจ้าเคยว่าตัวเองมีสติปัญญาเหลือเฟือ แล้ววันนี้เป็นอย่างไร' ตันก๋งหันไปชี้ลิโป้แล้วว่า 'เพราะคนผู้นี้ไม่ฟังข้า จึงเป็นอย่างนี้ ถ้าเขาฟัง ก็ไม่แน่ว่าจะถูกจับ'"

โจโฉหัวเราะ ถามว่าวันนี้จะทำอย่างไร ตันก๋งตอบว่า 「为臣不忠，为子不孝，死自分也」 "เป็นขุนนางไม่ภักดี เป็นลูกไม่กตัญญู ตายก็สมควรแล้ว" โจโฉถามถึงแม่ ถึงลูกเมีย ตันก๋งตอบด้วยหลักเดียวกันสองครั้ง แล้วพูดว่า

「宫曰：『请出就戮，以明军法。』遂趋出，不可止。太祖泣而送之，宫不还顾。」

"ตันก๋งว่า 'ขอออกไปรับโทษ ให้กฎทหารเป็นที่ประจักษ์' แล้วก็เดินออกไปเร็ว ๆ ไม่มีใครห้ามได้ โจโฉร้องไห้เดินตามไปส่ง ตันก๋งไม่หันกลับมามอง"

《后汉书》ก็บันทึกว่า 「操为之泣涕」 "โจโฉร้องไห้ให้เขา" และทั้ง《三国志》กับ《资治通鉴》บันทึกตรงกันว่าโจโฉเลี้ยงดูแม่ของตันก๋งจนสิ้นอายุ และจัดการแต่งงานให้ลูกสาว《典略》ปิดเรื่องว่า 「宫死后，太祖待其家皆厚于初」 "หลังตันก๋งตาย โจโฉดูแลครอบครัวเขาดีกว่าตอนที่เขายังอยู่"

ฉบับไทยรักษาแก่นนี้ไว้ครบ ตันก๋งพูดว่า "อันธรรมดาชาติทหารจะตั้งตัวเปนใหญ่ ถึงจะจับข้าศึกได้ก็ไม่ทำอันตรายแก่บิดามารดาแลบุตรภรรยา" แล้วเดินลงจากหอรบเอง โจโฉ "เดิรร้องไห้ตามหลังไป" และรับปากว่าจะเลี้ยงแม่กับภรรยาไว้ ส่วนที่นิยายเพิ่มคือคำตอบแรกของตันก๋งว่าทิ้งโจโฉไปเพราะโจโฉ "หยาบช้าเจรจามิได้มีความสัตย์ซื่อ" ซึ่งนิยายผูกไว้กับเรื่องโจโฉฆ่าลิแปะเฉีย แต่ในพงศาวดาร ตันก๋งไม่ได้อยู่ในเหตุการณ์นั้น และ《典略》บอกเหตุผลเพียงว่า 「后自疑」 "ภายหลังเกิดระแวง"

6. ลิโป้ตายอย่างไร และทำไมฉากนี้ใกล้พงศาวดารที่สุด

วิธีตายบันทึกไว้ไม่เหมือนกันนัก《三国志》เขียนว่า 「于是缢杀布。布与宫、顺等皆枭首送许，然后葬之」 "จึงรัดคอลิโป้ให้ตาย ศีรษะของลิโป้ ตันก๋ง โกซุ่น และคนอื่น ๆ ถูกตัดส่งไปเมืองฮูโต๋ แล้วจึงฝังศพ"《后汉书》และ《资治通鉴》เขียนว่าทั้งสามคนถูกรัดคอ แล้วส่งศีรษะไปแสดงที่ตลาดเมืองฮูโต๋ นิยายฉบับจีนให้ลิโป้ถูกรัดคอก่อนแล้วตัดศีรษะ ตรงกับ《三国志》 แต่ให้ตันก๋งยื่นคอรับการประหาร ฉบับไทยก็ว่า "ทหารโจโฉก็ฟันตันก๋งตาย"

ถ้าถามว่าทำไมฉากนี้จึงใกล้พงศาวดารที่สุด คำตอบอยู่ที่วิธีทำงานของผู้แต่งนิยาย หลัวก้วนจง (罗贯中) ไม่ได้คิดบทสนทนาขึ้นใหม่ แต่เก็บประโยคจริงจากบันทึกอย่างน้อยห้าแหล่งมาเย็บต่อกัน

• 「缚虎不得不急」 และคำเตือนของเล่าปี่ มาจากตัวบทของ《三国志》
• 「公为坐上客，布为阶下囚」 มาจาก《献帝春秋》และ《后汉书》
• คำบ่นว่านายทหารทรยศ มาจาก《英雄记》 แต่ย้ายคนตอบจากโจโฉไปเป็นซงเหียน
• 「大耳儿」 มาจาก《后汉书》
• คำตอบของตันก๋งเรื่องแม่และลูกเมีย มาจาก《典略》และ《后汉书》

สิ่งที่นิยายแต่งเองคือฉากรอบ ๆ ทั้งกระจก การเฆี่ยน ม้าเซ็กเธาว์ถูกขโมย ลิโป้หลับจนถูกมัด การทวงบุญคุณเรื่องยิงทวน และเตียวเลี้ยวด่าโจโฉ แต่ใจกลางของฉาก คือการต่อรองชีวิตบนตึกประตูขาว เป็นคำพูดของคนจริงที่ถูกจดไว้เมื่อเกือบสองพันปีก่อน

พงศาวดารปิดเรื่องลิโป้ด้วยคำวิจารณ์ของตันซิ่ว (陈寿) ว่า 「吕布有虓虎之勇，而无英奇之略，轻狡反复，唯利是视」 "ลิโป้มีความกล้าดั่งเสือคำราม แต่ไม่มีปัญญาวางแผนการใหญ่ ใจเบา เจ้าเล่ห์ กลับกลอก เห็นแต่ประโยชน์" คำว่าเสือที่โจโฉใช้ตอนสั่งมัดให้แน่น จึงเป็นคำที่ตันซิ่วใช้ปิดชีวประวัติของลิโป้ด้วย

คำถามที่พบบ่อย

ลิโป้ตายอย่างไร?

ชีวประวัติลิโป้ใน《三国志》บันทึกว่า 「于是缢杀布」 ลิโป้ถูกรัดคอตาย แล้วศีรษะของลิโป้ ตันก๋ง และโกซุ่น ถูกตัดส่งไปเมืองฮูโต๋ก่อนจะฝังศพ เหตุการณ์เกิดที่เมืองแห้ฝือ หลังลิโป้ลงจากตึกประตูขาวมายอมแพ้ เมื่อเดือนสิบสอง ปีเจี้ยนอันที่ 3 ซึ่งตรงกับต้นปี ค.ศ. 199

เล่าปี่พูดอะไรกับโจโฉที่ตึกประตูขาว?

《三国志》บันทึกว่าเล่าปี่กล่าวว่า 「明公不见布之事丁建阳及董太师乎」 "ท่านไม่เห็นหรือว่าลิโป้รับใช้เต๊งหงวนกับตั๋งโต๊ะมาอย่างไร" หมายถึงลิโป้ฆ่านายมาแล้วสองคน โจโฉพยักหน้า ลิโป้จึงชี้หน้าเล่าปี่ว่าไว้ใจไม่ได้ที่สุด

ลิโป้ถูกนายทหารมัดตอนหลับจริงไหม?

ไม่มีบันทึก พงศาวดารบอกว่านายทหารเฮาเสง ซงเหียน งุยซก มัดตันก๋งแล้วพาทหารไปยอมแพ้ ส่วนลิโป้ขึ้นไปบนตึกประตูขาวกับคนสนิท《后汉书》บอกว่าลิโป้สั่งให้คนรอบตัวตัดศีรษะตนไปให้โจโฉ แต่ไม่มีใครทำลง ลิโป้จึงลงมายอมแพ้เอง

ตันก๋งพูดอะไรก่อนตาย?

《典略》บันทึกว่าตันก๋งชี้ลิโป้แล้วว่าเพราะคนผู้นี้ไม่ฟังตน จึงเป็นอย่างนี้ เมื่อโจโฉถามถึงแม่และลูกเมีย ตันก๋งตอบว่าผู้ปกครองด้วยความกตัญญูย่อมไม่ทำร้ายญาติของผู้อื่น ชีวิตแม่จึงอยู่ในมือโจโฉ แล้วขอออกไปรับโทษ โจโฉร้องไห้เดินตามไปส่ง และเลี้ยงดูครอบครัวของตันก๋งต่อ

เตียวเลี้ยวด่าโจโฉที่ตึกประตูขาวจริงหรือ?

ไม่มีบันทึก ชีวประวัติเตียวเลี้ยวใน《三国志》และ《资治通鉴》บอกเพียงว่าเตียวเลี้ยวพาทหารมายอมแพ้ ได้ตำแหน่งจงหลางเจี้ยง ฉากด่าโจโฉและกวนอูขอชีวิตไว้เป็นของที่นิยายแต่งขึ้น

สรุป

วาระสุดท้ายของลิโป้และตันก๋งที่ตึกประตูขาวเป็นฉากที่นิยายสามก๊กเดินตามพงศาวดารใกล้ที่สุด เพราะบทสนทนาหลักถูกเก็บมาจาก《三国志》《后汉书》《献帝春秋》《英雄记》และ《典略》 แทบคำต่อคำ ทั้ง "มัดเสือต้องมัดแน่น" ทั้งคำเตือนของเล่าปี่เรื่องเต๊งหงวนกับตั๋งโต๊ะ และคำตอบของตันก๋งเรื่องแม่กับลูกเมีย สิ่งที่นิยายแต่งเพิ่มอยู่รอบ ๆ ฉาก คือลิโป้หลับจนถูกมัด ม้าเซ็กเธาว์ถูกขโมย ลิโป้ทวงบุญคุณเรื่องยิงทวน และเตียวเลี้ยวด่าโจโฉ ส่วนรายละเอียดที่พงศาวดารมีแต่นิยายไม่ได้เล่า คือลิโป้เคยสั่งให้คนตัดศีรษะตัวเองไปให้โจโฉ และโจโฉเกือบไว้ชีวิตลิโป้แล้วจริง ๆ

แหล่งข้อมูล

• 《三国志·魏书·吕布传》 และชีวประวัติตันก๋ง พร้อมอรรถาธิบายที่อ้าง《九州春秋》《英雄记》《献帝春秋》และ《典略》 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·武帝纪》 เรื่องทดน้ำท่วมเมืองแห้ฝือ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·张辽传》 เตียวเลี้ยวยอมแพ้ที่แห้ฝือ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《后汉书·吕布传》 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《资治通鉴》 เล่มที่ 62 ปีเจี้ยนอันที่ 3 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 19 下邳城曹操鏖兵 白门楼吕布殒命 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๑๗ — ห้องสมุดวชิรญาณ
• 白门楼 ตึกประตูขาวแห่งเมืองแห้ฝือ — วิกิพีเดียภาษาจีน