“ยอมให้ข้าทรยศคนทั้งแผ่นดิน” ประโยคนี้ถูกเติมแต่งภายหลัง: ไขคดีโจโฉฆ่าครอบครัวลิแปะเฉียจากสามบันทึกในพงศาวดาร

สามก๊กฉบับอึ้งเป๋งเม้ง: ผมกับสามก๊ก

ผม MingPaPa ชื่อจีน อึ้งเป๋งเม้ง (黄炳明) ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ

ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น

อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร

ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม

• คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
• คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา

สามก๊กฉบับอึ้งเป๋งเม้ง คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ

ชื่อบุคคลและเอกสารในบทความนี้

ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น เล่าปี่ (刘备 หลิวเป้ย) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ฉบับไทยมักเรียกง่อก๊กว่า "เมืองกังตั๋ง" (江东) และเรียกจ๊กก๊กว่า "เมืองเสฉวน" ส่วนชื่อไทยของตัวละครและสถานที่ในบทความนี้ตรวจกับต้นฉบับฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) แล้ว

อักษรจีน (ตัวย่อ)	พินอิน	อ่านแบบจีนกลาง	ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ
曹操	Cáo Cāo	เฉาเชา	โจโฉ (ชื่อรอง 孟德 เมิ่งเต๋อ)
吕伯奢	Lǚ Bóshē	หลี่ว์ป๋อเซอ	ลิแปะเฉีย (ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เรียกสั้น ๆ ว่า "แปะเฉีย")
陈宫	Chén Gōng	เฉินกง	ตันก๋ง
董卓	Dǒng Zhuó	ต่งจั๋ว	ตั๋งโต๊ะ
张邈	Zhāng Miǎo	จางเหมี่ยว	เตียวเมา
吕布	Lǚ Bù	หลี่ว์ปู้	ลิโป้
许劭	Xǔ Shào	สฺวี่เส้า	เขาเฉียว ผู้ทำนายนิสัยคน
王沈	Wáng Chén	หวังเฉิน	หวังเฉิน ผู้เขียน《魏书》 (ขุนนางวุยก๊ก)
郭颁	Guō Bān	กัวปาน	กัวปาน ผู้เขียน《世语》 (สมัยจิ้นตะวันตก)
孙盛	Sūn Shèng	ซุนเซิ่ง	ซุนเซิ่ง ผู้เขียน《杂记》 (สมัยจิ้นตะวันออก)
成皋	Chénggāo	เฉิงเกา	เฉิงเกา บ้านลิแปะเฉีย
中牟	Zhōngmóu	จงโหมว	เมืองจงพวน เมืองที่โจโฉถูกจับ
鲁迅	Lǔ Xùn	หลู่ซฺวิ่น	หลู่ซฺวิ่น นักเขียน
易中天	Yì Zhōngtiān	อี้จงเทียน	อี้จงเทียน นักวิชาการ
郭沫若	Guō Mòruò	กัวมั่วรั่ว	กัวมั่วรั่ว นักประวัติศาสตร์

1. ประโยคที่สร้างโจโฉ

ถ้าต้องเลือกประโยคเดียวที่ทำให้โจโฉกลายเป็น "จอมโฉด" ในสายตาคนอ่านสามก๊กทั่วโลก ก็คือประโยคนี้จากนิยายฉบับจีนตอนที่ 4 (第四回)

「宁教我负天下人，休教天下人负我。」

nìng jiào wǒ fù tiānxià rén, xiū jiào tiānxià rén fù wǒ

"ยอมให้ข้าทรยศคนทั้งแผ่นดิน อย่าให้คนทั้งแผ่นดินทรยศข้า"

ฉากในนิยายจัดวางอย่างประณีต โจโฉลอบแทงตั๋งโต๊ะไม่สำเร็จ หนีออกจากลกเอี๋ยง (洛阳 ลั่วหยาง) ถูกจับที่เมืองจงพวน (中牟 จงโหมว) เจ้าเมืองชื่อตันก๋งเห็นว่าโจโฉเป็นคนภักดีต่อราชวงศ์ จึงทิ้งตำแหน่งหนีไปด้วยกัน สองคนแวะบ้านลิแปะเฉีย ซึ่งเป็นเพื่อนร่วมสาบานของพ่อโจโฉ ลิแปะเฉียต้อนรับอย่างดี ขี่ลาไปซื้อเหล้าที่หมู่บ้านข้างเคียง ระหว่างนั้นโจโฉได้ยินเสียงลับมีดและคำว่า "มัดแล้วฆ่า" (缚而杀之) จึงบุกเข้าไปพร้อมตันก๋ง ฆ่าทุกคนในบ้านแปดคน แล้วเห็นหมูที่ถูกมัดอยู่ในครัว ทั้งสองหนีออกมา เจอลิแปะเฉียถือเหล้ากับผลไม้กลับมา โจโฉฟันลิแปะเฉียตาย ตันก๋งตกใจ ถามว่าทำไม โจโฉตอบด้วยประโยคข้างบน

คืนนั้นตันก๋งคิดจะฆ่าโจโฉขณะหลับ แต่ยั้งไว้ แล้วหนีไปคนเดียว นิยายใช้เหตุการณ์นี้อธิบายว่าทำไมตันก๋งเกลียดโจโฉจนต้องไปอยู่กับลิโป้ (吕布 หลี่ว์ปู้) และยอมตายแทนการยอมแพ้

ฉบับไทยของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ไม่มีประโยค "ทรยศคนทั้งแผ่นดิน" ในสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๔ เมื่อตันก๋งต่อว่า โจโฉตอบเพียงว่า

"ท่านว่าฉะนี้ก็ชอบกลอยู่ แต่ว่าธรรมดาเกิดมาทุกวันนี้ย่อมจะรักษาตัวมิให้ผู้อื่นคิดร้ายได้ เราจึงทำการทั้งนี้"

(สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๔ ตามฉบับวิกิซอร์ซ)

ผู้แปลไทยรุ่นแรกเลือกเล่าเหตุผลของโจโฉแบบเรียบ ๆ ส่วนวลี "ยอมให้ข้าทรยศคนทั้งแผ่นดิน" ที่คนไทยรุ่นหลังรู้จัก น่าจะมาจากการแปลตรงจากฉบับจีนและจากละครโทรทัศน์ในภายหลัง

ทั้งฉบับจีนและฉบับไทย ฉากนี้คือการแต่งเกือบทุกองค์ประกอบ

2. พงศาวดารหลักพูดว่าอะไร

ชีวประวัติโจโฉใน《三国志·魏书·武帝纪》ของตันซิ่ว (陈寿 เฉินโซ่ว) ไม่มีเรื่องลิแปะเฉียเลย มีแค่

「卓表太祖为骁骑校尉，欲与计事。太祖乃变易姓名，间行东归。出关，过中牟，为亭长所疑，执诣县，邑中或窃识之，为请得解。」

"ตั๋งโต๊ะเสนอแต่งตั้งโจโฉเป็นนายกองทหารม้า อยากปรึกษาราชการด้วย โจโฉเปลี่ยนชื่อแซ่ หนีทางลัดกลับตะวันออก ออกจากด่านแล้วผ่านจงโหมว (จงพวน) ถูกนายตำบลสงสัย จับส่งอำเภอ มีคนในเมืองแอบจำได้ ขอร้องให้ปล่อยตัว"

สังเกตว่า คนที่ช่วยโจโฉที่จงโหมวไม่มีชื่อ อรรถาธิบายที่อ้าง《世语》ระบุเพิ่มว่าเป็นเจ้าหน้าที่ตำแหน่งกงเฉา (功曹 ผู้ช่วยเจ้าเมืองฝ่ายบุคคล) ที่รู้ว่าเป็นโจโฉ และเห็นว่า "บ้านเมืองกำลังวุ่นวาย ไม่ควรกักขังวีรบุรุษของใต้หล้า" จึงขอให้นายอำเภอปล่อย ไม่ใช่ตันก๋ง และไม่มีใครทิ้งตำแหน่งตามโจโฉไป

เรื่องลิแปะเฉียทั้งหมดอยู่ในอรรถาธิบายของเผยซงจือ (裴松之) ซึ่งยกบันทึกมาสามฉบับเรียงกัน

3. คำให้การที่ 1: 《魏书》ของหวังเฉิน (王沈)

「太祖以卓终必覆败，遂不就拜，逃归乡里。从数骑过故人成皋吕伯奢；伯奢不在，其子与宾客共劫太祖，取马及物，太祖手刃击杀数人。」

"โจโฉเห็นว่าตั๋งโต๊ะต้องล่มในที่สุด จึงไม่รับตำแหน่ง หนีกลับบ้านเกิด พร้อมทหารม้าไม่กี่นาย แวะบ้านลิแปะเฉียเพื่อนเก่าที่เฉิงเกา ลิแปะเฉียไม่อยู่ ลูกชายกับแขกในบ้านร่วมกันปล้นโจโฉ ชิงม้าและสิ่งของ โจโฉใช้ดาบฟันตายไปหลายคน"

ฉบับนี้โจโฉเป็นฝ่ายป้องกันตัว ลูกของลิแปะเฉียเป็นโจร โจโฉฆ่าคนเพราะถูกปล้น ซึ่งชอบธรรมตามกฎหมาย

แต่ต้องรู้ว่าหวังเฉินเป็นขุนนางวุยก๊ก (魏 เว่ย) เขียน《魏书》เป็นประวัติศาสตร์ทางการของราชวงศ์ที่โจโฉก่อตั้ง มีแนวโน้มปกป้องโจโฉอย่างชัดเจน นักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่จึงไม่เชื่อฉบับนี้เต็มร้อย

4. คำให้การที่ 2: 《世语》ของกัวปาน (郭颁)

「太祖过伯奢。伯奢出行，五子皆在，备宾主礼。太祖自以背卓命，疑其图己，手剑夜杀八人而去。」

"โจโฉแวะบ้านลิแปะเฉีย ลิแปะเฉียออกไปข้างนอก ลูกชายห้าคนอยู่บ้าน ต้อนรับตามธรรมเนียมเจ้าบ้านกับแขก โจโฉคิดว่าตัวเองขัดคำสั่งตั๋งโต๊ะ สงสัยว่าพวกนี้จะคิดร้าย จึงใช้ดาบฆ่าแปดคนตอนกลางคืนแล้วจากไป"

ฉบับนี้กลับข้างสิ้นเชิง ลูกของลิแปะเฉียไม่ได้ผิด ต้อนรับดีเสียด้วย โจโฉฆ่าเพราะความระแวงของตัวเอง ตัวเลข แปดคน ที่นิยายใช้มาจากฉบับนี้ กัวปานเป็นคนสมัยจิ้นตะวันตก เขียนหลังเหตุการณ์ราวร้อยปี ในสมัยที่ราชวงศ์จิ้นแทนที่วุยก๊กแล้ว จึงไม่มีเหตุต้องปกป้องโจโฉ

5. คำให้การที่ 3: 《杂记》ของซุนเซิ่ง (孙盛)

「太祖闻其食器声，以为图己，遂夜杀之。既而凄怆曰：『宁我负人，毋人负我！』遂行。」

"โจโฉได้ยิน เสียงภาชนะใส่อาหาร คิดว่าจะคิดร้ายต่อตน จึงฆ่าในตอนกลางคืน แล้วเศร้าสลด พูดว่า 'ยอมให้ข้าทรยศผู้อื่น อย่าให้ผู้อื่นทรยศข้า' แล้วเดินทางต่อไป"

นี่คือที่มาของประโยคเด็ด ฉบับนี้เป็นฉบับที่ช้าที่สุด (ซุนเซิ่งเป็นคนสมัยจิ้นตะวันออก ห่างจากเหตุการณ์ราว 150 ปี) แต่กลับละเอียดที่สุด มีเสียงภาชนะ มีความเข้าใจผิด มีคำพูดหลังเกิดเหตุ ความละเอียดที่เพิ่มขึ้นตามระยะเวลาเป็นสัญญาณเตือนในตัวว่าอาจเป็นการเล่าต่อที่ถูกเติมแต่ง

แต่สิ่งที่สำคัญที่สุดในฉบับซุนเซิ่ง คือคำว่า 「凄怆」 เศร้าสลด โจโฉในฉบับนี้ไม่ได้ประกาศปรัชญาอย่างหยิ่งผยอง เขาพูดออกมาหลังรู้ว่าทำผิดไป เป็นคำพูดของคนที่ปลอบใจตัวเองในสถานการณ์หนีตาย ประมาณว่า "ข้าทำผิดต่อพวกเขาก็จริง แต่ถ้าข้าไม่ลงมือ แล้วพวกเขาคิดร้ายจริง ข้าก็ตาย"

6. จาก "ผู้อื่น" สู่ "คนทั้งแผ่นดิน"

เทียบสองประโยคให้ชัด

	ประโยค	ความหมาย
ซุนเซิ่ง《杂记》	宁我负人，毋人负我	ยอมให้ข้าทรยศ ผู้อื่น อย่าให้ ผู้อื่น ทรยศข้า
นิยาย《三国演义》	宁教我负天下人，休教天下人负我	ยอมให้ข้าทรยศ คนทั้งแผ่นดิน อย่าให้ คนทั้งแผ่นดิน ทรยศข้า
ฉบับไทย เจ้าพระยาพระคลัง (หน)	(ไม่มีประโยคนี้)	ธรรมดาเกิดมาทุกวันนี้ย่อมจะรักษาตัวมิให้ผู้อื่นคิดร้ายได้

แค่เพิ่มอักษรสองตัว 「天下」 (เทียนเซี่ย แปลว่าใต้หล้า หรือทั้งแผ่นดิน) ความหมายเปลี่ยนจากคำแก้ตัวในสถานการณ์เฉพาะหน้า กลายเป็นปรัชญาชีวิต คนที่พูดว่า "ทรยศคนทั้งแผ่นดิน" คือคนที่ประกาศว่าจะเห็นแก่ตัวกับทุกคนตลอดไป

และนิยายยังเปลี่ยนจังหวะ ในฉบับซุนเซิ่ง ประโยคนี้พูดหลังฆ่าคนในบ้านด้วยความเศร้า ในนิยาย ประโยคนี้พูดหลังจาก ฆ่าลิแปะเฉียโดยเจตนา ทั้งที่รู้แล้วว่าเข้าใจผิด การฆ่าครั้งที่สองนี้ไม่มีในบันทึกฉบับไหนเลย และเป็นจุดที่ทำให้โจโฉในนิยายกลายเป็นฆาตกรเลือดเย็นอย่างแท้จริง

7. ตันก๋งไม่ได้อยู่ที่นั่น

ในนิยาย ตันก๋งคือพยานและผู้ตัดสินทางศีลธรรมของเหตุการณ์นี้ แต่ในพงศาวดาร

• ไม่มีบันทึกฉบับใดในสามฉบับที่เอ่ยถึงตันก๋ง
• 《魏书》บอกว่าโจโฉเดินทาง 「从数骑」 พร้อมทหารม้าไม่กี่นาย
• คนที่ปล่อยโจโฉที่จงโหมว (จงพวน) คือเจ้าหน้าที่ไร้ชื่อ ไม่ใช่เจ้าเมืองตันก๋ง
• ตันก๋งตัวจริงเข้ามาร่วมกับโจโฉ สองสามปีต่อมา ที่แคว้นกุนจิ๋ว (兖州 เหยี่ยนโจว) ราว ค.ศ. 191–192 และเป็นคนที่ช่วยวางแผนให้โจโฉได้ครองกุนจิ๋วด้วยซ้ำ

ตันก๋งแปรพักตร์จากโจโฉจริงในปี ค.ศ. 194 โดยร่วมกับเตียวเมา (张邈 จางเหมี่ยว) เชิญลิโป้เข้ากุนจิ๋วขณะโจโฉไปตีชีจิ๋ว (徐州 สฺวีโจว) เหตุผลที่บันทึกไว้คือความไม่พอใจทางการเมือง หลายแหล่งชี้ว่าเกี่ยวกับการที่โจโฉประหารเปียนเหยียง (边让) บัณฑิตชื่อดังของกุนจิ๋ว ทำให้ปัญญาชนท้องถิ่นหวาดกลัว ไม่ใช่เพราะเห็นโจโฉฆ่าครอบครัวลิแปะเฉีย

นิยายย้ายตันก๋งมาอยู่ในฉากนี้เพื่อสร้าง "เหตุผลทางอารมณ์" ให้การแปรพักตร์ของเขา ซึ่งได้ผลดีทางวรรณกรรม แต่บิดลำดับเวลาไปหลายปี

8. คดีที่ไม่มีพยาน

นักวิจารณ์จีนตั้งคำถามที่ตอบยากที่สุดในคดีนี้ ถ้าทุกคนในบ้านถูกฆ่าหมด เรื่องนี้รู้มาจากไหน

ตามฉบับ《魏书》ยังมีคนรอดและเป็นพยานได้ ตามฉบับ《世语》และ《杂记》ผู้อยู่ในบ้านตายหมด พยานที่เหลือคือโจโฉกับทหารที่มาด้วยเท่านั้น มีผู้สันนิษฐานว่าโจโฉอาจเล่าเรื่องนี้เองในภายหลัง ซึ่งเข้ากับนิสัยของโจโฉที่ชอบพูดตรงเกินไปจนคนเอาไปเล่าต่อ แต่ก็เป็นได้แค่สมมติฐาน

สิ่งที่แน่นอนคือ ยิ่งบันทึกห่างจากเหตุการณ์ โจโฉยิ่งดูร้ายขึ้น ฉบับร่วมสมัยของวุยก๊ก โจโฉเป็นเหยื่อ ฉบับจิ้นตะวันตก โจโฉระแวง ฉบับจิ้นตะวันออก โจโฉระแวงและพูดประโยคเห็นแก่ตัว ฉบับนิยายสมัยหมิง โจโฉฆ่าคนบริสุทธิ์โดยเจตนาแล้วประกาศปรัชญาต่อหน้าพยาน

9. โจโฉสองคน

นิยายสามก๊กเขียนในกรอบ 「尊刘贬曹」 ยกเล่าปี่กดโจโฉ งานวิชาการจีนจำนวนมากชี้ว่ากรอบนี้มีรากลึกจากสมัยซ่ง ที่ปัญญาชนถือว่าจ๊กก๊ก (蜀 สู่) เป็นราชวงศ์ชอบธรรม เพราะเล่าปี่แซ่เล่า (刘) เหมือนราชวงศ์ฮั่น ส่วนวุยก๊กเป็นผู้ชิงราชบัลลังก์ เหตุการณ์ลิแปะเฉียคือหลักฐานชิ้นแรกที่นิยายใช้พิสูจน์ว่าโจโฉ "ไม่มีคุณธรรม" ตั้งแต่ตอนต้นเรื่อง

แต่ความเห็นของนักคิดจีนสมัยใหม่ต่างออกไป

หลู่ซฺวิ่น บรรยายในปี 1927 ว่า

「曹操是一个很有本事的人，至少是一个英雄，我虽不是曹操一党，但无论如何，总是非常佩服他。」

"โจโฉเป็นคนที่มีความสามารถมาก อย่างน้อยก็เป็นวีรบุรุษ ข้าพเจ้าแม้ไม่ได้เป็นพวกโจโฉ แต่อย่างไรก็นับถือเขามาก"

หลู่ซฺวิ่นยังคัดค้านการมองโจโฉผ่านนิยาย และผ่าน "ขุนนางกังฉินหน้าทาสี" (花面的奸臣) บนเวทีงิ้ว ซึ่งแต่งหน้าโจโฉเป็นหน้าขาว (白脸 ไป๋เหลี่ยน สัญลักษณ์คนเจ้าเล่ห์)

กัวมั่วรั่ว ในปี 1959 เขียนบทความ "พลิกคดีให้โจโฉ" (替曹操翻案) จุดกระแสถกเถียงทางวิชาการระดับประเทศ วารสาร《学术月刊》ปีนั้นรวบรวมความเห็นหลายฝ่าย บางคนสนับสนุน บางคนเห็นว่าเกินไป

อี้จงเทียน ในรายการ《品三国》เรียกโจโฉว่า 「可爱的奸雄」 "จอมโฉดที่น่ารัก" คือคนที่ฉลาดแกมโกงแต่ก็ตรงไปตรงมา ใจกว้างแต่ก็ขี้ระแวง มีทั้งใจพญามารและใจพระโพธิสัตว์ในคนเดียวกัน

แม้แต่ฉายา "奸雄" (เจียนสฺยง จอมโฉด) เองก็มีสองฉบับ เขาเฉียว (许劭 สฺวี่เส้า) ผู้มีชื่อเรื่องการอ่านคน ทำนายโจโฉตอนหนุ่ม ตามฉบับซุนเซิ่ง《异同杂语》ว่า 「子治世之能臣，乱世之奸雄」 "ท่านเป็นขุนนางเก่งในยามสงบ เป็นจอมโฉดในยามจลาจล" แต่ตาม《后汉书·许劭传》ว่า 「君清平之奸贼，乱世之英雄」 "ท่านเป็นโจรในยามสงบ เป็นวีรบุรุษในยามจลาจล" สองฉบับกลับขั้วกันพอดี ส่วนสามก๊กฉบับไทยให้เขาเฉียวทำนายว่า "ท่านมีสติปัญญามากจะป้องกันแผ่นดินได้อยู่ แต่มิได้สัจซื่อต่อแผ่นดิน จะเปนสัตรูราชสมบัติ" (ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2471 เล่ม 1) คำว่า "วีรบุรุษ" กับ "จอมโฉด" สลับที่กันได้ตามคนบันทึก เช่นเดียวกับคดีลิแปะเฉีย

คำถามที่พบบ่อย

ประโยค "ยอมให้ข้าทรยศคนทั้งแผ่นดิน" มาจากไหน?

มาจากนิยายสามก๊กฉบับจีนตอนที่ 4 (第四回) ว่า 「宁教我负天下人，休教天下人负我」 ส่วนในพงศาวดารมีเพียงบันทึก《杂记》ของซุนเซิ่งที่เผยซงจืออ้างไว้ ว่า 「宁我负人，毋人负我」 "ยอมให้ข้าทรยศผู้อื่น อย่าให้ผู้อื่นทรยศข้า" ไม่มีคำว่า "ทั้งแผ่นดิน" (天下)

โจโฉฆ่าครอบครัวลิแปะเฉียจริงหรือไม่?

ชีวประวัติโจโฉใน《三国志·魏书·武帝纪》ไม่มีเรื่องนี้ มีแต่ในอรรถาธิบายของเผยซงจือซึ่งยกบันทึกมาสามฉบับที่เล่าไม่ตรงกัน《魏书》ว่าลูกชายกับแขกในบ้านร่วมกันปล้นโจโฉ โจโฉจึงฟันตายไปหลายคน《世语》ว่าโจโฉระแวงแล้วฆ่าแปดคนตอนกลางคืน ส่วน《杂记》ว่าโจโฉได้ยินเสียงภาชนะใส่อาหาร คิดว่าจะคิดร้ายต่อตน จึงฆ่าในตอนกลางคืน แล้วพูดด้วยความเศร้าสลด ไม่มีฉบับไหนเลยที่ว่าโจโฉฆ่าลิแปะเฉียเอง

ตันก๋งอยู่ในเหตุการณ์ที่บ้านลิแปะเฉียหรือไม่?

ไม่อยู่ ไม่มีบันทึกฉบับใดในสามฉบับที่เอ่ยถึงตันก๋ง คนที่ปล่อยโจโฉที่จงโหมว (จงพวน) คือเจ้าหน้าที่ไร้ชื่อ ตันก๋งตัวจริงเข้ามาร่วมกับโจโฉสองสามปีต่อมาที่แคว้นกุนจิ๋ว และแปรพักตร์ในปี ค.ศ. 194 ด้วยเหตุผลทางการเมือง ไม่ใช่เพราะเห็นโจโฉฆ่าครอบครัวลิแปะเฉีย

สามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) มีประโยคนี้หรือไม่?

ไม่มี เมื่อตันก๋งต่อว่า โจโฉในฉบับไทยตอบเพียงว่า "ท่านว่าฉะนี้ก็ชอบกลอยู่ แต่ว่าธรรมดาเกิดมาทุกวันนี้ย่อมจะรักษาตัวมิให้ผู้อื่นคิดร้ายได้ เราจึงทำการทั้งนี้" วลี "ยอมให้ข้าทรยศคนทั้งแผ่นดิน" ที่คนไทยรุ่นหลังรู้จัก น่าจะมาจากการแปลตรงจากฉบับจีนและจากละครโทรทัศน์ในภายหลัง

ทำไมยิ่งบันทึกห่างจากเหตุการณ์ โจโฉยิ่งดูร้าย?

ฉบับร่วมสมัยของวุยก๊กเขียนโดยหวังเฉินซึ่งเป็นขุนนางวุยก๊ก มีแนวโน้มปกป้องโจโฉ จึงให้โจโฉเป็นเหยื่อ ฉบับจิ้นตะวันตกให้โจโฉระแวง ฉบับจิ้นตะวันออกให้โจโฉระแวงและพูดประโยคเห็นแก่ตัว ส่วนนิยายสมัยหมิงที่เขียนในกรอบ 「尊刘贬曹」 ให้โจโฉฆ่าคนบริสุทธิ์โดยเจตนาแล้วประกาศปรัชญาต่อหน้าพยาน

สรุป

คดีฆ่าครอบครัวลิแปะเฉียมีคำให้การสามฉบับ ฉบับแรกว่าโจโฉถูกปล้น ฉบับที่สองว่าโจโฉระแวง ฉบับที่สามว่าโจโฉระแวงแล้วพูดด้วยความเศร้าว่า "ยอมให้ข้าทรยศผู้อื่น" นิยายเลือกฉบับที่ร้ายที่สุด แล้วเพิ่มหมู เพิ่มการฆ่าลิแปะเฉียกลางทาง เพิ่มตันก๋งเป็นพยาน และเพิ่มคำว่า "ทั้งแผ่นดิน" (天下) ลงในประโยค จนคำพูดของชายที่กำลังหนีตายในคืนหนึ่ง กลายเป็นปรัชญาประจำตัวของจอมโฉดที่โด่งดังที่สุดในประวัติศาสตร์จีน

โจโฉอาจฆ่าคนในคืนนั้นจริง แต่ประโยคที่ทำให้เขาเป็นปีศาจ มีคนอื่นช่วยกันเขียนอยู่ถึงพันปี

แหล่งข้อมูล

• 《三国志·魏书·武帝纪》 พร้อมอรรถาธิบายของเผยซงจือที่อ้าง《魏书》《世语》《杂记》ของซุนเซิ่ง และ《异同杂语》 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·吕布传》 ประวัติตันก๋ง (陈宫) และการแปรพักตร์ร่วมกับเตียวเมา — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《后汉书·许劭传》 คำทำนายโจโฉของเขาเฉียว — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国演义》ตอนที่ 4 ฉากโจโฉฆ่าครอบครัวลิแปะเฉีย — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๔ — วิกิซอร์ซภาษาไทย
• สามก๊ก ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2471 เล่ม 1 ตอนที่ 1 คำทำนายของเขาเฉียว — วิกิซอร์ซภาษาไทย
• 鲁迅《魏晋风度及文章与药及酒之关系》(1927) — วิกิซอร์ซ
• 《三国演义》的成书过程、及作者"尊刘贬曹"的思想倾向 —《徐州教育学院学报》2002 ฉบับที่ 1
• 关于对曹操评价问题的讨论综述 —《学术月刊》1959 ฉบับที่ 4