ลิโป้ยิงเกาทัณฑ์ถูกทวนที่ประตูค่ายเป็นเรื่องจริง! เกาทัณฑ์ดอกเดียวที่ห้ามศึกเล่าปี่กับอ้วนสุด

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄炳明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับสามก๊ก

ผม MingPaPa ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄炳明 ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ

ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น

อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร

ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม

• คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
• คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄炳明 - หวงปิ่งหมิง) คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ

ชื่อบุคคลและสถานที่ในบทความนี้

ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น ลิโป้ (吕布 หลี่ว์ปู้) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ฉากในบทความนี้อยู่ในตอนที่ ๑๔ ของฉบับไทย

อักษรจีน (ตัวย่อ)	พินอิน	อ่านแบบจีนกลาง	ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ
吕布	Lǚ Bù	หลี่ว์ปู้	ลิโป้
刘备	Liú Bèi	หลิวเป้ย	เล่าปี่
纪灵	Jì Líng	จี้หลิง	กิเหลง (แม่ทัพของอ้วนสุด)
袁术	Yuán Shù	หยวนซู่	อ้วนสุด
张飞	Zhāng Fēi	จางเฟย	เตียวหุย
关羽	Guān Yǔ	กวนอวี่	กวนอู
陈宫	Chén Gōng	เฉินกง	ตันก๋ง
曹豹	Cáo Bào	เฉาเป้า	โจป้า
陈珪	Chén Guī	เฉินกุย	ตันกุ๋ย
高顺	Gāo Shùn	เกาซุ่น	โกซุ่น
张辽	Zhāng Liáo	จางเหลียว	เตียวเลี้ยว
曹操	Cáo Cāo	เฉาเชา	โจโฉ
养由基	Yǎng Yóujī	หย่างอิ๋วจี	ไม่ปรากฏในฉบับไทย (ยอดนักธนูแคว้นฉู่สมัยชุนชิว)
小沛	Xiǎopèi	เสี่ยวเพ่ย	เมืองเสียวพ่าย
下邳	Xiàpī	เซี่ยพี	เมืองแห้ฝือ
徐州	Xúzhōu	สฺวีโจว	เมืองชีจิ๋ว
辕门	yuánmén	เหยฺวียนเหมิน	ประตูค่ายทหาร

1. ฉากในนิยาย: ทวนที่ปักไว้ไกลร้อยห้าสิบก้าว

ตอนที่ 16 (第十六回) ของนิยายฉบับจีนเปิดตอนด้วยชื่อ 「吕奉先射戟辕门」 "ลิโป้ยิงทวนที่ประตูค่าย" อ้วนสุด (袁术 หยวนซู่) ส่งกิเหลง (纪灵 จี้หลิง) คุมทัพมาตีเล่าปี่ (刘备 หลิวเป้ย) ที่เมืองเสียวพ่าย (小沛 เสี่ยวเพ่ย) เล่าปี่มีทหารน้อย จึงมีหนังสือไปขอให้ลิโป้ (吕布 หลี่ว์ปู้) ที่เมืองชีจิ๋ว (徐州 สฺวีโจว) มาช่วย ลิโป้ยกทัพมาตั้งค่ายห่างเมืองหนึ่งลี้ แล้วเชิญทั้งเล่าปี่และกิเหลงมาที่ค่าย

ตอนที่ ๑๔ ของฉบับไทยเล่าว่ากิเหลงเดินเข้ามาเห็นลิโป้นั่งอยู่กับเล่าปี่ก็ตกใจ ถามว่า "ท่านคิดทำการทั้งนี้จะฆ่าเราเสียหรือ ๆ จะฆ่าอ้ายเล่าปี่หูยาว" ลิโป้ตอบว่า "เล่าปี่กับเราเหมือนพี่กับน้อง" กิเหลงยืนยันว่านายสั่งมาให้จับเล่าปี่ กลับไปมือเปล่าก็มีความผิด เตียวหุย (张飞 จางเฟย) ชักกระบี่จะเอาเรื่อง กวนอู (关羽 กวนอวี่) ห้ามไว้ ลิโป้ทำเป็นโกรธ คว้าทวนขึ้นมา แล้ว

"ลิโป้จึงให้ทหารเอาทวนไปปักไว้ไกลประมาณห้าเส้น แล้วว่าเราจะเสี่ยงให้ประจักษ์แก่เทพดาทั้งหลาย แม้นยิงเกาทัณฑ์ไปมิได้ถูกปลายทวน จึงทำสงครามกันตามความคิดเถิด ถ้าเรายิงถูกท่านทั้งสองจงเลิกทัพกลับไปตามคำเราว่า"

กิเหลงรับคำทันที ฉบับไทยเล่าความคิดในใจเขาว่า "ที่ไหนลิโป้จะยิงไปถูกปลายทวน กูจะรับคำไว้แต่พอเปนที" จากนั้น

"ลิโป้จึงจับเกาทัณฑ์ขึ้นร้องให้ทหารทั้งปวงดู แล้วก็ยิงเกาทัณฑ์ไปถูกปลายทวนซึ่งปักไว้นั้น ทหารทั้งปวงก็ร้องสรรเสริญลิโป้ ว่าชำนาญเกาทัณฑ์หาผู้เสมอมิได้"

ฉบับจีนให้ตัวเลขที่ชัดกว่า ลิโป้ประกาศว่า

「辕门离中军一百五十步，吾若一箭射中戟上小枝，你两家罢兵；如射不中时，各自回营，安排厮杀。」

"ประตูค่ายห่างจากกระโจมกลางร้อยห้าสิบก้าว ถ้าข้ายิงเกาทัณฑ์ดอกเดียวถูกกิ่งเล็กของทวน พวกท่านสองฝ่ายต้องเลิกทัพ ถ้ายิงไม่ถูก ก็ต่างกลับค่ายไปเตรียมรบกันเอง"

แล้ว 「一箭正中画戟小枝」 "เกาทัณฑ์ดอกเดียวถูกกิ่งเล็กของทวนพอดี" นิยายยังแต่งกลอนชมไว้ว่า 「落日果然欺后羿，号猿直欲胜由基」 เทียบลิโป้กับโฮ่วอี้ (后羿) และหย่างอิ๋วจี (养由基) นักธนูในตำนานจีนโบราณ

ฉากนี้ฟังเหมือนนิยายจีนทั่วไปที่ชอบให้พระเอกยิงธนูแม่นเหนือมนุษย์ คนอ่านจำนวนมากจึงเหมาว่าเป็นเรื่องแต่ง แต่ฉากนี้กลับเป็นหนึ่งในฉากที่ตรงกับพงศาวดารมากที่สุดในนิยายทั้งเรื่อง

2. พงศาวดารบันทึกไว้จริงทั้งสามฉบับ

เรื่องนี้อยู่ในชีวประวัติลิโป้ของ《三国志·魏书·吕布传》ซึ่งตันซิ่วเขียน ไม่ใช่ในอรรถาธิบายชั้นรอง พงศาวดารเล่าว่า

「术遣将纪灵等步骑三万攻备，备求救于布。」

"อ้วนสุดส่งกิเหลงกับนายทัพคุมทหารราบทหารม้าสามหมื่นไปตีเล่าปี่ เล่าปี่ขอให้ลิโป้ช่วย"

ลิโป้นำทหารราบหนึ่งพันกับทหารม้าสองร้อยรีบไป แค่ได้ข่าวว่าลิโป้มา กิเหลงก็ 「皆敛兵不敢复攻」 "เก็บทัพไม่กล้าตีต่อ" ลิโป้ตั้งค่ายห่างเมืองเสียวพ่ายไปทางตะวันตกเฉียงใต้หนึ่งลี้ แล้วส่งคนไปเชิญกิเหลง กิเหลงก็เชิญลิโป้ไปกินเลี้ยงด้วย จากนั้นลิโป้พูดประโยคที่นิยายเอาไปใช้แทบทั้งหมด

「玄德，布弟也。弟为诸君所困，故来救之。布性不喜合斗，但喜解斗耳。」

"เสวียนเต๋อ (ชื่อรองของเล่าปี่) เป็นน้องของข้า น้องถูกพวกท่านบีบ ข้าจึงมาช่วย นิสัยข้าไม่ชอบยุให้คนรบกัน ชอบแต่ห้ามศึก"

แล้วจึงถึงเกาทัณฑ์ดอกนั้น

「布令门候于营门中举一只戟，布言：『诸君观布射戟小支，一发中者诸君当解去，不中可留决斗。』」

"ลิโป้ให้นายประตูค่ายชูทวนขึ้นหนึ่งเล่มที่ประตูค่าย แล้วพูดว่า 'ท่านทั้งหลายดูข้ายิงกิ่งเล็กของทวน ถ้ายิงดอกเดียวถูก พวกท่านต้องถอนทัพไป ถ้าไม่ถูก ก็อยู่รบกันให้รู้ผล'"

「布举弓射戟，正中小支。诸将皆惊，言『将军天威也』！明日复欢会，然后各罢。」

"ลิโป้ยกธนูยิงทวน ถูกกิ่งเล็กพอดี นายทหารทั้งปวงตกใจ ร้องว่า 'ท่านแม่ทัพมีฤทธิ์ดั่งสวรรค์!' วันรุ่งขึ้นกินเลี้ยงกันอีกครั้ง แล้วต่างคนต่างแยกย้าย"

พงศาวดารชั้นหลังอีกสองเล่มก็เล่าเรื่องเดียวกัน 《后汉书·吕布传》ของฟ่านเย่ (范晔) เขียนว่า 「乃令军候植戟于营门」 "ให้นายทหารปักทวนไว้ที่ประตูค่าย" และ 「布即一发，正中戟支」 "ลิโป้ยิงดอกเดียว ถูกกิ่งของทวนพอดี" ส่วน《资治通鉴》เล่มที่ 62ของซือหม่ากวง (司马光) บันทึกเหตุการณ์นี้ไว้ในปีเจี้ยนอันที่ 1 (ค.ศ. 196) ด้วยถ้อยคำเกือบเหมือน《后汉书》

นี่จึงเป็นเรื่องที่พงศาวดารยืนยันเต็มที่ ไม่ใช่ตำนานที่ต้องแกะหาเค้า ลิโป้ยิงทวนห้ามศึกจริง ยิงดอกเดียวจริง ถูกจริง และศึกเลิกจริง

3. ทำไมลิโป้ต้องช่วยเล่าปี่

คำว่า "เล่าปี่เป็นน้องของข้า" ฟังดูอบอุ่น แต่ถ้าดูว่าก่อนหน้านั้นเกิดอะไรขึ้น จะเห็นว่าสองคนนี้ไม่ได้เป็นพี่น้องกันเลย

ชีวประวัติเล่าปี่ใน《三国志》บันทึกว่า ปีเดียวกันนั้นเอง ขณะเล่าปี่ยกทัพไปรบอ้วนสุด ลิโป้ฉวยโอกาสยึดเมืองแห้ฝือ (下邳 เซี่ยพี) เมืองหลักของชีจิ๋ว

「吕布乘虚袭下邳。」

"ลิโป้ฉวยตอนเมืองว่างบุกยึดแห้ฝือ"

พงศาวดารเล่าต่อว่าโจป้า (曹豹 เฉาเป้า) นายทหารที่รักษาเมืองเปิดทางให้ลิโป้ และลิโป้จับภรรยาและลูกของเล่าปี่ไว้ เล่าปี่ต้องถอยไปตั้งที่อื่น ภายหลัง 「先主求和于吕布，布还其妻子」 "เล่าปี่ขอสงบศึกกับลิโป้ ลิโป้จึงคืนภรรยาและลูกให้" แล้วเล่าปี่จึงกลับมาอยู่ที่เมืองเสียวพ่าย ซึ่งเป็นเมืองเล็กใกล้ชีจิ๋ว

แปลว่าตอนที่ลิโป้ยิงทวน ลิโป้คือคนที่เพิ่งชิงเมืองของเล่าปี่ไป และเล่าปี่คือคนที่เพิ่งยอมสงบศึกเพราะไม่มีทางเลือก เหตุผลจริงของลิโป้จึงไม่ใช่ความเป็นพี่น้อง พงศาวดารบันทึกไว้ตรง ๆ ว่าเมื่อนายทหารของลิโป้เสนอว่า 「将军常欲杀备，今可假手于术」 "ท่านแม่ทัพอยากฆ่าเล่าปี่มานานแล้ว ตอนนี้ยืมมืออ้วนสุดได้เลย" ลิโป้ตอบว่า

「不然。术若破备，则北连太山诸将，吾为在术围中，不得不救也。」

"ไม่ใช่อย่างนั้น ถ้าอ้วนสุดตีเล่าปี่แตก ก็จะเชื่อมต่อกับขุนศึกแถบเขาไท่ซานทางเหนือ ข้าจะตกอยู่ในวงล้อมของอ้วนสุด จึงต้องช่วย"

ลิโป้คิดแบบนักการทหาร เมืองเสียวพ่ายของเล่าปี่เป็นกันชนระหว่างชีจิ๋วกับอ้วนสุด ถ้ากันชนนี้แตก อ้วนสุดจะล้อมลิโป้ได้สามด้าน การยิงทวนจึงเป็นวิธีห้ามศึกโดยไม่ต้องรบกับอ้วนสุดเอง และไม่ต้องเสียเล่าปี่ไปด้วย

ฉบับไทยเก็บเหตุผลนี้ไว้เช่นกัน ลิโป้ปรึกษาตันก๋ง (陈宫 เฉินกง) ว่าเล่าปี่อยู่ที่เสียวพ่ายคงไม่ทำอันตรายแก่ตน ถ้าอ้วนสุดได้เสียวพ่ายแล้วก็จะยกมาตีชีจิ๋ว "จำเราจะยกไปช่วยเล่าปี่ป้องกันเมืองเสียวพ่ายไว้จึงจะควร"

4. ยิงไกลแค่ไหน และยิงถูกตรงไหน

ตัวเลขที่ทำให้ฉากนี้ฟังเกินจริงคือระยะทาง แต่ตัวเลขนั้นไม่ได้มาจากพงศาวดาร

《三国志》ไม่บอกระยะเลย บอกเพียงว่านายประตูค่ายชูทวนขึ้นที่ประตูค่าย ส่วนลิโป้ยิงจากที่ไหนไม่ได้บอก《后汉书》กับ《资治通鉴》ก็บอกเพียงว่าปักทวนไว้ที่ประตูค่าย ไม่มีตัวเลขเช่นกัน

นิยายฉบับจีนเติมว่า "ร้อยห้าสิบก้าว" โดยให้ลิโป้พูดเองว่าประตูค่ายห่างกระโจมกลางเท่านั้น และให้กิเหลงคิดในใจว่า 「戟在一百五十步之外，安能便中？」 "ทวนอยู่ไกลร้อยห้าสิบก้าว จะยิงถูกได้อย่างไร"

ฉบับไทยแปลเป็น "ห้าเส้น" ตามมาตราไทย หนึ่งเส้นเท่ากับยี่สิบวาหรือราวสี่สิบเมตร ห้าเส้นจึงราวสองร้อยเมตร คนไทยที่โตมากับฉบับนี้จึงนึกภาพการยิงที่ไกลยิ่งขึ้นไปอีก

ตัวเลขร้อยห้าสิบก้าวน่าสังเกตเมื่อวางคู่กับกลอนชมในนิยายเอง ที่เทียบลิโป้กับหย่างอิ๋วจี (养由基) เพราะเรื่องของหย่างอิ๋วจีที่คนจีนรู้จักกันดีมาจาก《史记·周本纪》ของซือหม่าเชียน

「楚有养由基者，善射者也。去柳叶百步而射之，百发而百中之。」

"แคว้นฉู่มีคนชื่อหย่างอิ๋วจี เป็นผู้ยิงธนูเก่ง ยืนห่างใบหลิวร้อยก้าวแล้วยิง ยิงร้อยครั้งถูกร้อยครั้ง"

ร้อยก้าวคือระยะของยอดนักธนูในตำนาน นิยายให้ลิโป้ยิงไกลกว่านั้นห้าสิบก้าว ผู้เขียนเห็นว่าน่าจะเป็นความตั้งใจให้ลิโป้เหนือกว่าตำนานเก่า แต่ข้อนี้เป็นเพียงข้อสังเกต ไม่มีหลักฐานว่าหลัวก้วนจง (罗贯中) คิดเช่นนั้นจริง

ส่วนที่ยิงถูก พงศาวดารใช้คำว่า 「小支」 กิ่งเล็กของทวน ทวนจีนแบบ 戟 คืออาวุธด้ามยาวที่รวมหอก (矛) กับขวานเกี่ยว (戈) ไว้ด้วยกัน มีใบแหลมที่ปลาย และมีใบมีดแยกออกด้านข้างที่ภาษาจีนเรียกว่า 「援」 บทความเรื่อง 戟 ในวิกิพีเดียภาษาจีนอธิบายว่าตั้งแต่สมัยฮั่นตะวันตก ทวนแบบนี้ทำด้วยเหล็กกล้า และทรงตัว T ค่อย ๆ กลายเป็นแบบหลัก "กิ่งเล็ก" ที่ลิโป้ยิงจึงน่าจะหมายถึงใบมีดด้านข้างนี้ ซึ่งเป็นเป้าเล็กกว่าตัวทวนมาก ฉบับไทยแปลว่า "ปลายทวน" ภาพในใจคนไทยจึงต่างจากต้นฉบับเล็กน้อย

ทวนที่นิยายบรรยายก็ไม่ใช่ทวนสมัยฮั่น นิยายฉบับจีนเรียกว่า 「画戟」 ทวนลวดลาย และตอนที่ 19 เรียกว่า 「方天戟」 บทความเดียวกันในวิกิพีเดียระบุว่าทวนแบบ 方天戟 เป็นอาวุธที่เกิดขึ้นในสมัยราชวงศ์ซ่ง รูปทรงต่างจากทวนโบราณโดยสิ้นเชิง ทวนประจำตัวลิโป้ที่คนรู้จักจึงเป็นของที่ช่างเขียนนิยายรุ่นหลังมอบให้ ส่วนทวนที่ลิโป้ยิงในพงศาวดารคือทวนเล่มหนึ่งที่นายประตูค่ายถืออยู่

5. ลิโป้ยิงธนูเก่งจริงหรือ

ก่อนจะถามว่ายิงถูกได้อย่างไร ต้องรู้ว่าพงศาวดารเห็นลิโป้เป็นคนแบบไหน ชีวประวัติเดียวกันบรรยายว่า

「布便弓马，膂力过人，号为飞将。」

"ลิโป้ชำนาญธนูและม้า แรงเกินคน ได้ฉายาว่าขุนพลบิน"

ลิโป้เป็นคนเมืองจิ่วหยวน (九原) แคว้นอู่หยวน ทางชายแดนเหนือ พงศาวดารบอกว่าเขาเข้ารับราชการที่แคว้นปิ้งโจว (并州) เพราะ 「骁武」 ความห้าวหาญ การที่ลิโป้กล้าเอาศึกทั้งศึกไปแขวนไว้กับเกาทัณฑ์ดอกเดียว จึงเป็นความมั่นใจของคนที่รู้ฝีมือตัวเอง ไม่ใช่การเสี่ยงโชค

พงศาวดารยังบันทึกว่าทวนเป็นอาวุธติดตัวลิโป้จริง ตอนที่ลิโป้โกรธตันเต๋ง (陈登 เฉินเติง) เรื่องตำแหน่งเจ้าเมือง ชีวประวัติเดียวกันเขียนว่า 「布怒，拔戟斫机」 "ลิโป้โกรธ ชักทวนฟันโต๊ะ" ฝีมือธนูและม้าของลิโป้ที่นิยายใช้เป็นเวทีให้สามพี่น้องรบลิโป้จึงมีที่มาจริง แม้ฉากนั้นจะไม่มีในพงศาวดาร

6. หลังเกาทัณฑ์ดอกนั้น

สันติภาพจากเกาทัณฑ์ดอกเดียวอยู่ได้ไม่นาน ชีวประวัติเล่าปี่บันทึกต่อว่า

「复合兵得万余人。吕布恶之，自出兵攻先主，先主败走归曹公。」

"เล่าปี่รวมทหารได้อีกหมื่นกว่าคน ลิโป้ไม่พอใจ ยกทัพมาตีเล่าปี่เอง เล่าปี่แตกหนีไปพึ่งโจโฉ"

ลิโป้ที่เพิ่งยิงทวนช่วยเล่าปี่ ก็เป็นคนเดียวกับที่ตีเล่าปี่เมื่อเล่าปี่เริ่มแข็งแรงเกินไป เพราะสำหรับลิโป้ เล่าปี่มีค่าตราบที่ยังเป็นกันชนที่อ่อนแอ

อรรถาธิบายที่อ้าง《魏书》ยังเล่าว่านายทหารของลิโป้เคยเตือนว่า 「备数反复难养，宜早图之」 "เล่าปี่กลับกลอกหลายครั้ง เลี้ยงไว้ยาก ควรรีบจัดการเสีย" แต่ลิโป้ไม่ฟัง และยังเอาเรื่องนี้ไปบอกเล่าปี่เอง ส่วน《英雄记》เล่าว่าในปีเจี้ยนอันที่ 3 (ค.ศ. 198) 「布使人赍金欲诣河内买马，为备兵所钞」 "ลิโป้ให้คนถือทองไปซื้อม้าที่เหอเน่ย ถูกทหารของเล่าปี่ปล้นไป" ลิโป้จึงส่งโกซุ่น (高顺 เกาซุ่น) กับเตียวเลี้ยว (张辽 จางเหลียว) ไปตีเมืองเสียวพ่ายจนแตก

นิยายเปลี่ยนเรื่องนี้เป็นเตียวหุยปลอมเป็นโจรปล้นม้าของลิโป้ไปร้อยห้าสิบตัว และให้ลิโป้ด่าเล่าปี่ว่า 「我辕门射戟，救你大难，你何故夺我马匹？」 "ข้ายิงทวนที่ประตูค่าย ช่วยเจ้าพ้นภัยใหญ่ เหตุใดเจ้าจึงปล้นม้าข้า" นิยายจึงใช้เกาทัณฑ์ดอกนั้นเป็นหนี้บุญคุณที่ลิโป้ทวงซ้ำแล้วซ้ำอีก

ครั้งสุดท้ายที่ลิโป้ทวงคือตอนจะตาย ในนิยายตอนที่ 19 ขณะถูกลากลงจากตึกประตูขาว ลิโป้ร้องว่า 「大耳儿！不记辕门射戟时耶？」 "ไอ้หูใหญ่! จำตอนข้ายิงทวนที่ประตูค่ายไม่ได้แล้วหรือ" ฉบับไทยแปลว่า "อ้ายเล่าปี่หูยาวมิได้คิดถึงคุณกู เมื่อครั้งกิเหลงจะทำอันตรายแก่มัน หากกูคิดกลอุบายยิงเกาทัณฑ์ให้ถูกทวนมันจึงรอดชีวิตอยู่" ประโยคนี้ไม่มีในพงศาวดาร ซึ่งเล่าเพียงว่าลิโป้ชี้หน้าเล่าปี่แล้วว่า 「是儿最叵信者」 "ไอ้นี่แหละไว้ใจไม่ได้ที่สุด" รายละเอียดของฉากนั้นอยู่ในบทความวาระสุดท้ายของลิโป้และตันก๋ง

คำถามที่พบบ่อย

ลิโป้ยิงเกาทัณฑ์ถูกทวนที่ประตูค่ายเป็นเรื่องจริงไหม?

จริง ชีวประวัติลิโป้ใน《三国志》บันทึกว่าลิโป้ให้นายประตูค่ายชูทวนขึ้น ประกาศว่าถ้ายิงถูกกิ่งเล็กของทวน กิเหลงต้องถอนทัพ แล้ว 「布举弓射戟，正中小支」 ยิงดอกเดียวถูก วันรุ่งขึ้นต่างฝ่ายต่างถอยทัพ《后汉书》และ《资治通鉴》ก็บันทึกตรงกัน

ทวนปักไว้ไกลเท่าไร?

พงศาวดารไม่บอกระยะ ตัวเลข "ร้อยห้าสิบก้าว" มาจากนิยายฉบับจีน ส่วนฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) แปลเป็น "ห้าเส้น" ซึ่งตามมาตราไทยราวสองร้อยเมตร

ลิโป้ยิงถูกส่วนไหนของทวน?

พงศาวดารใช้คำว่า 「小支」 กิ่งเล็กของทวน ซึ่งน่าจะหมายถึงใบมีดที่แยกออกด้านข้างของทวนจีนแบบ 戟 นิยายฉบับจีนใช้คำว่า 「小枝」 ส่วนฉบับไทยแปลว่า "ปลายทวน"

ทำไมลิโป้ถึงช่วยเล่าปี่ ทั้งที่เพิ่งยึดเมืองของเล่าปี่ไป?

พงศาวดารบันทึกเหตุผลของลิโป้เองว่า ถ้าอ้วนสุดตีเล่าปี่แตก ก็จะเชื่อมกับขุนศึกแถบเขาไท่ซานทางเหนือ แล้วลิโป้จะตกอยู่ในวงล้อม เล่าปี่ที่เมืองเสียวพ่ายจึงเป็นกันชนที่ลิโป้ต้องรักษาไว้ ไม่ใช่เพราะเป็นพี่น้องกัน

หลังเหตุการณ์นี้ลิโป้กับเล่าปี่เป็นอย่างไร?

ไม่นานหลังจากนั้น เล่าปี่รวมทหารได้หมื่นกว่าคน ลิโป้ไม่พอใจ ยกทัพมาตีเอง เล่าปี่แตกหนีไปพึ่งโจโฉ ราวสองปีต่อมาลิโป้ถูกโจโฉจับได้ที่เมืองแห้ฝือ และเล่าปี่เป็นคนที่เตือนโจโฉไม่ให้ไว้ชีวิตลิโป้

สรุป

ลิโป้ยิงเกาทัณฑ์ถูกทวนที่ประตูค่ายเป็นเรื่องที่ฟังเหมือนแต่ง แต่พงศาวดารบันทึกไว้จริงทั้ง《三国志》《后汉书》และ《资治通鉴》 ทั้งคำพูดว่าเล่าปี่เป็นน้อง ทั้งการยิงดอกเดียวถูกกิ่งเล็กของทวน และการที่ทั้งสองฝ่ายถอยทัพในวันรุ่งขึ้น สิ่งที่นิยายเติมคือระยะร้อยห้าสิบก้าว ซึ่งฉบับไทยแปลเป็นห้าเส้น และสิ่งที่นิยายไม่ได้เน้นคือเหตุผลจริงของลิโป้ ซึ่งเป็นการคำนวณทางทหาร ลิโป้ช่วยเล่าปี่เพราะต้องการเล่าปี่ไว้เป็นกันชน และตีเล่าปี่ทันทีที่กันชนนั้นเริ่มแข็งแรงเกินไป

แหล่งข้อมูล

• 《三国志·魏书·吕布传》 ชีวประวัติลิโป้ เรื่องยิงทวนห้ามศึก — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·蜀书·先主传》 พร้อมอรรถาธิบายที่อ้าง《英雄记》และ《魏书》 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《后汉书·吕布传》 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《资治通鉴》 เล่มที่ 62 ปีเจี้ยนอันที่ 1 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《史记·周本纪》 เรื่องหย่างอิ๋วจียิงใบหลิวร้อยก้าว — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 16 吕奉先射戟辕门 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 19 白门楼吕布殒命 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๑๔ — ห้องสมุดวชิรญาณ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๑๗ — ห้องสมุดวชิรญาณ
• 戟 ทวนจีน — วิกิพีเดียภาษาจีน