โจโฉสังหารหมู่ชีจิ๋วโหดกว่าในนิยาย! บันทึกจีนว่าคนตายนับหมื่นนับแสนจนแม่น้ำไหลไม่ได้

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄炳明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับสามก๊ก

ผม MingPaPa ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄炳明 ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ

ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น

อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร

ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม

• คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
• คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄炳明 - หวงปิ่งหมิง) คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ

ชื่อบุคคลและสถานที่ในบทความนี้

ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น โจโฉ (曹操 เฉาเชา) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ฉากในบทความนี้อยู่ในตอนที่ ๙ และ ๑๐ ของฉบับไทย

อักษรจีน (ตัวย่อ)	พินอิน	อ่านแบบจีนกลาง	ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ
曹操	Cáo Cāo	เฉาเชา	โจโฉ
曹嵩	Cáo Sōng	เฉาซง	โจโก๋ (บิดาโจโฉ)
曹德	Cáo Dé	เฉาเต๋อ	โจเต๊ก (น้องชายโจโฉ)
陶谦	Táo Qiān	เถาเชียน	โตเกี๋ยม เจ้าเมืองชีจิ๋ว
张闿	Zhāng Kǎi	จางข่าย	เตียวคี
应劭	Yìng Shào	อิ้งเส้า	เองเตียว
陈宫	Chén Gōng	เฉินกง	ตันก๋ง
荀彧	Xún Yù	สฺวินอวี้	ซุนฮก
程昱	Chéng Yù	เฉิงอวี้	เทียหยก
边让	Biān Ràng	เปียนรั่ง	เปียนเหยียง
张邈	Zhāng Miǎo	จางเหมี่ยว	เตียวเมา
吕布	Lǚ Bù	หลี่ว์ปู้	ลิโป้
刘备	Liú Bèi	หลิวเป้ย	เล่าปี่
孔融	Kǒng Róng	ข่งหรง	ขงหยง
曹豹	Cáo Bào	เฉาเป้า	โจป้า แม่ทัพของโตเกี๋ยม
糜竺	Mí Zhú	หมีจู๋	บิต๊ก ที่ปรึกษาของโตเกี๋ยม
孙盛	Sūn Shèng	ซุนเซิ่ง	นักประวัติศาสตร์สมัยจิ้น (ไม่ปรากฏในฉบับไทย)
徐州	Xúzhōu	สฺวีโจว	ชีจิ๋ว
兖州	Yǎnzhōu	เหยี่ยนโจว	กุนจิ๋ว
彭城	Péngchéng	เผิงเฉิง	แพเสีย (ชื่อนี้ปรากฏในฉบับไทยตอนที่ ๘๑ ไม่ปรากฏในฉากนี้)
郯	Tán	ถาน	เมืองถาน ที่มั่นของโตเกี๋ยม (ไม่พบในฉากนี้ของฉบับไทย)
襄贲	Xiāngbēn	เซียงเปิน	เมืองในชีจิ๋ว (ไม่ปรากฏในฉบับไทย)
泗水	Sìshuǐ	ซื่อสุ่ย	แม่น้ำซื่อ (ไม่ปรากฏในฉบับไทย)
取虑 · 雎陵 · 夏丘	Qiūlǘ · Suīlíng · Xiàqiū	ชิวหลวี · ซุยหลิง · เซี่ยชิว	สามเมืองริมแม่น้ำซื่อ (ไม่ปรากฏในฉบับไทย)
曹瞒传	Cáo Mán zhuàn	เฉาหมานจ้วน	หนังสือชีวประวัติโจโฉที่เขียนโดยฝ่ายตรงข้าม

1. นิยายเล่าว่าอย่างไร: ลูกที่แค้นแทนพ่อ

ตอนที่ 10 (第十回) ของนิยายฉบับจีน ชื่อตอนว่า 「勤王室马腾举义 报父雠曹操兴师」 ครึ่งหลังของตอนคือ "โจโฉยกทัพแก้แค้นแทนพ่อ" เรื่องเริ่มจากโจโฉส่งคนไปรับโจโก๋ (曹嵩 เฉาซง) ผู้เป็นบิดามาอยู่ด้วยที่กุนจิ๋ว (兖州 เหยี่ยนโจว) ระหว่างทางผ่านชีจิ๋ว (徐州 สฺวีโจว) โตเกี๋ยม (陶谦 เถาเชียน) เจ้าเมืองต้อนรับอย่างดี แล้วให้เตียวคี (张闿 จางข่าย) คุมทหารห้าร้อยไปส่ง คืนนั้นฝนตกหนัก เตียวคีซึ่งเดิมเป็นโจรโพกผ้าเหลืองเห็นทรัพย์สินมาก จึงฆ่าโจโก๋ทั้งครอบครัวแล้วหนีไป

เมื่อโจโฉได้ข่าว นิยายให้เขาพูดว่า

「陶谦纵兵杀吾父，此雠不共戴天！吾今悉起大军，洗荡徐州，方雪吾恨！」

"โตเกี๋ยมปล่อยทหารฆ่าพ่อเรา ความแค้นนี้อยู่ร่วมฟ้าเดียวกันไม่ได้ เราจะยกทัพทั้งหมดไปกวาดล้างชีจิ๋วให้สิ้น จึงจะล้างแค้นได้"

แล้วนิยายเล่าต่อว่า 「操令但得城池，将城中百姓，尽行屠戮，以雪父雠。」 "โจโฉสั่งว่าตีได้เมืองใด ให้ฆ่าราษฎรในเมืองนั้นให้หมด เพื่อล้างแค้นให้บิดา" ตันก๋ง (陈宫 เฉินกง) ขี่ม้ามาทัดทานว่า 「且州县之民，与明公何雠？杀之不祥。」 "ราษฎรในเมืองเหล่านั้นมีความแค้นอะไรกับท่าน ฆ่าไปก็ไม่เป็นมงคล" โจโฉไม่ฟัง ตันก๋งละอายใจจนไม่กล้ากลับไปหาโตเกี๋ยม จึงไปอยู่กับเตียวเมา (张邈 จางเหมี่ยว) แทน

ฉบับไทยของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เล่าฉากนี้ครบ ตอนที่ ๙ ของฉบับไทยเล่าว่าโจโฉ "ร้องไห้รักบิดาจนล้มลงจากเก้าอี้" แล้วประกาศว่า "เราจะยกทหารไปเหยียบเมืองชีจิ๋วให้ราบเปนแผ่นดิน จึงจะหายความแค้น" และสั่งกองหน้าว่า "ถ้าตีได้เมืองชีจิ๋วแล้ว ให้ฆ่าหญิงชายชาวเมืองเสียให้สิ้น จึงจะหายความแค้นเรา" ตันก๋งในฉบับไทยก็ทัดทานว่า "ข้าพเจ้าเห็นว่าชาวเมืองทั้งปวงหาความผิดมิได้ จะให้ฆ่าเสียนั้นไม่ชอบ"

สังเกตว่านิยายทั้งสองฉบับไม่ได้ปิดบังว่าโจโฉตั้งใจจะฆ่าราษฎร คำสั่งนั้นพูดออกมาตรง ๆ แต่พอถึงตอนที่ต้องเล่าว่าฆ่าไปแล้วเท่าไร นิยายฉบับจีนเขียนไว้ประโยคเดียวว่า

「且说操大军所到之处，杀戮人民，发掘坟墓。」

"ฝ่ายทัพใหญ่ของโจโฉ ไปถึงที่ใดก็ฆ่าฟันราษฎร ขุดหลุมศพ"

ฉบับไทยก็สั้นพอกัน คือ "ทหารโจโฉก็ฆ่าฟันหญิงชายซึ่งอยู่นอกเมืองเสีย แล้วเก็บเอาทรัพย์สิ่งของมาไว้เปนอันมาก" จากนั้นเรื่องก็หันไปที่โตเกี๋ยมร้องไห้สงสารราษฎร ขงหยง (孔融 ข่งหรง) ชวนเล่าปี่ (刘备 หลิวเป้ย) ยกมาช่วย และในตอนที่ ๑๐ ของฉบับไทย บิต๊กก็สรุปให้โตเกี๋ยมฟังว่า "ทัพโจโฉซึ่งเลิกไปนั้นเพราะเหตุว่าเปนห่วงหลัง ด้วยทัพลิโป้ยกมาตีเมืองกุนจิ๋ว" ไม่มีตัวเลขผู้ตาย ไม่มีชื่อแม่น้ำ ไม่มีชื่อเมืองที่ถูกฆ่าหมด

2. ใครฆ่าโจโก๋: บันทึกหลายสำนวนที่ไม่ตรงกัน

ก่อนจะไปถึงการสังหารหมู่ ต้องดูต้นเหตุก่อน เพราะนิยายใช้ต้นเหตุนี้ทำให้โตเกี๋ยมเป็นคนดีที่ถูกใส่ร้าย

《三国志·魏书·武帝纪》 ของเฉินโซ่ว (陈寿) เขียนไว้สั้น ๆ ว่า

「初，太祖父嵩去官后还谯，董卓之乱，避难琅邪，为陶谦所害，故太祖志在复雠东伐。」

"แต่ก่อน โจโก๋บิดาของไท่จู่ (โจโฉ) ออกจากราชการแล้วกลับบ้านเกิด ครั้นเกิดจลาจลตั๋งโต๊ะ ก็หนีภัยไปอยู่หลางหยา แล้วถูกโตเกี๋ยมฆ่า ไท่จู่จึงตั้งใจแก้แค้น ยกทัพไปทางตะวันออก"

พงศาวดารฉบับหลักบอกตรง ๆ ว่าโตเกี๋ยมเป็นคนฆ่า แต่อรรถาธิบายของเผยซงจือ (裴松之) ใต้ประโยคนี้ยกหนังสือมาอีกสองเล่มที่เล่าไม่ตรงกัน

• 《世语》 ว่าโตเกี๋ยม 「密遣数千骑掩捕」 "แอบส่งทหารม้าหลายพันไปจับตัว" ฆ่าโจเต๊ก (曹德 เฉาเต๋อ) น้องชายโจโฉที่ประตูบ้าน โจโก๋หนีไปซ่อนในส้วมกับอนุภรรยาแล้วถูกฆ่าทั้งคู่
• 《吴书》 ของเหวยเจา (韦曜) ว่า 「陶谦遣都尉张闿将骑二百卫送，闿于泰山华、费间杀嵩，取财物，因奔淮南。太祖归咎于陶谦，故伐之。」 "โตเกี๋ยมส่งนายทหารชื่อเตียวคีคุมทหารม้าสองร้อยไปคุ้มกัน เตียวคีกลับฆ่าโจโก๋ระหว่างทาง ชิงทรัพย์หนีไปหวยหนาน ไท่จู่โทษโตเกี๋ยม จึงยกทัพไปตี"

《后汉书·陶谦传》 ของฟ่านเย่ (范晔) ให้สำนวนที่สาม คือ 「时谦别将守阴平，士卒利嵩财宝，遂袭杀之。」 "ขณะนั้นแม่ทัพรองของโตเกี๋ยมรักษาเมืองอินผิง ทหารอยากได้ทรัพย์ของโจโก๋ จึงบุกฆ่าเสีย"

นิยายเลือกสำนวนของ《吴书》 ซึ่งเป็นหนังสือของแคว้นง่อก๊ก และใส่รายละเอียดเพิ่มว่าเตียวคีเคยเป็นโจรโพกผ้าเหลือง ผลคือโตเกี๋ยมในนิยายบริสุทธิ์ใจเต็มที่ ส่วนโจโฉกลายเป็นคนที่แค้นผิดคน แต่ในพงศาวดารเอง โตเกี๋ยมไม่ได้เป็นคนดีขนาดนั้น 《三国志》เล่มที่ 8 บันทึกว่าเขา 「背道任情」 "ทำตามอำเภอใจ ไม่ตั้งอยู่ในทำนองคลองธรรม" ใช้คนประจบสอพลอ และเคยร่วมมือกับคนที่ตั้งตัวเป็นฮ่องเต้ปล้นเมืองอื่น ก่อนจะหักหลังฆ่าคนนั้นเสีย

3. พงศาวดารบันทึกการตีชีจิ๋วสองครั้ง

นิยายรวบเรื่องให้เป็นการยกทัพครั้งเดียว แต่《武帝纪》บันทึกไว้สองครั้งในสองปี

ครั้งแรก ฤดูใบไม้ร่วง ค.ศ. 193 (ปีชูผิงที่ 4)

「秋，太祖征陶谦，下十余城，谦守城不敢出。」

"ฤดูใบไม้ร่วง ไท่จู่ยกไปตีโตเกี๋ยม ได้เมืองกว่าสิบเมือง โตเกี๋ยมรักษาเมืองไว้ไม่กล้าออกมา"

ครั้งที่สอง ฤดูร้อน ค.ศ. 194 (ปีซิงผิงที่ 1)

「太祖击破之，遂攻拔襄贲，所过多所残戮。」

"ไท่จู่ตีแตก แล้วตีได้เมืองเซียงเปิน ทัพผ่านที่ใดก็ฆ่าฟันทำลายมาก"

ประโยคนี้สำคัญที่สุดในบทความ เพราะ《三国志》ของเฉินโซ่วเขียนขึ้นสมัยราชวงศ์จิ้น ซึ่งรับช่วงต่อจากวุยก๊กของตระกูลโจ ชีวประวัติโจโฉในเล่มนี้เขียนอย่างระมัดระวังและมักเลี่ยงเรื่องไม่ดีของเขา ถ้าเล่มนี้ยังต้องยอมเขียนว่า 「所过多所残戮」 ก็แปลว่าเรื่องนี้ใหญ่เกินกว่าจะเลี่ยงได้

ที่น่าสนใจคือ คนที่ยืนขวางทัพโจโฉในครั้งที่สองนี้ก็มีเล่าปี่อยู่ด้วย ประโยคก่อนหน้านั้นใน《武帝纪》เขียนว่า 「谦将曹豹与刘备屯郯东，要太祖」 "โจป้า แม่ทัพของโตเกี๋ยม กับเล่าปี่ ตั้งทัพทางตะวันออกของเมืองถาน คอยดักไท่จู่" แล้วก็ถูกโจโฉตีแตก นิยายไม่เล่าความพ่ายแพ้ครั้งนี้ของเล่าปี่เลย

ใต้ประโยค 「所过多所残戮」 เผยซงจือยกคำวิจารณ์ของซุนเซิ่ง (孙盛) นักประวัติศาสตร์สมัยจิ้นไว้

「夫伐罪吊民，古之令轨；罪谦之由，而残其属部，过矣。」

"ปราบผู้ผิด ปลอบประโลมราษฎร เป็นแบบอย่างที่ดีมาแต่โบราณ ความผิดอยู่ที่โตเกี๋ยม แต่กลับไปทำร้ายคนใต้ปกครองของเขา นี่เกินไปแล้ว"

4. แม่น้ำซื่อไหลไม่ได้: ตัวเลขที่โตขึ้นตามยุค

ประโยค "แม่น้ำซื่อไหลไม่ได้" ที่อยู่บนปกบทความนี้มีจริงในบันทึกจีน แต่ปรากฏในหนังสือสี่เล่ม และแต่ละเล่มเล่าไม่เหมือนกัน สองเล่มแรกเขียนในศตวรรษที่ 3 ไม่ห่างจากเหตุการณ์นัก อีกสองเล่มเขียนหลังจากนั้นราวสองร้อยและแปดร้อยปี

หนึ่ง《三国志·陶谦传》 (เฉินโซ่ว ปลายศตวรรษที่ 3) เล่าถึงศึกครั้งแรกว่า

「太祖征谦，攻拔十余城，至彭城大战。谦兵败走，死者万数，泗水为之不流。」

"ไท่จู่ยกไปตีโตเกี๋ยม ได้เมืองกว่าสิบเมือง รบใหญ่ที่แพเสีย ทหารโตเกี๋ยมแตกหนี ตายนับหมื่น แม่น้ำซื่อไหลไม่ได้"

ในเล่มนี้ ผู้ตายนับหมื่นคือทหารที่แตกในสนามรบ ไม่ได้บอกว่าเป็นราษฎร

สอง《曹瞒传》 หนังสือที่เผยซงจือระบุไว้ใต้ชีวประวัติโจโฉว่า 「吴人作《曹瞒传》」 คือผู้เขียนเป็นชาวแคว้นง่อก๊ก ศัตรูของโจโฉ ต้นฉบับสูญไปแล้ว เหลือแต่ข้อความที่เผยซงจือยกไว้ใต้ชีวประวัติซุนฮก (荀彧 สฺวินอวี้)

「自京师遭董卓之乱，人民流移东出，多依彭城间。遇太祖至，坑杀男女数万口于泗水，水为不流。」

"ตั้งแต่เมืองหลวงเกิดจลาจลตั๋งโต๊ะ ผู้คนอพยพมาทางตะวันออก ส่วนมากมาพึ่งอยู่แถบแพเสีย ครั้นไท่จู่ยกมาถึง ก็ฝังทั้งเป็นชายหญิงหลายหมื่นคนที่แม่น้ำซื่อ จนน้ำไหลไม่ได้"

แล้วต่อว่าโจโฉตีเมืองชิวหลวี ซุยหลิง เซี่ยชิว 「皆屠之；鸡犬亦尽，墟邑无复行人」 "ฆ่าหมดทุกเมือง ไก่หมาก็ไม่เหลือ เมืองร้างไม่มีคนเดินอีก" ในเล่มนี้ ผู้ตายกลายเป็นราษฎร และส่วนใหญ่เป็นผู้ลี้ภัยที่หนีสงครามมาจากเมืองหลวง

สาม《后汉书·陶谦传》 (ฟ่านเย่ ศตวรรษที่ 5) ให้ตัวเลขใหญ่ที่สุด

「凡杀男女数十万人，鸡犬无余，泗水为之不流」

"ฆ่าชายหญิงรวมหลายแสนคน ไก่หมาไม่เหลือ แม่น้ำซื่อไหลไม่ได้"

และเสริมว่า 「初三辅遭李傕乱，百姓流移依谦者皆歼。」 "ราษฎรที่หนีจลาจลลิฉุยจากแถบเมืองหลวงมาพึ่งโตเกี๋ยม ถูกฆ่าหมดสิ้น"

สี่《资治通鉴》 ของซือหม่ากวง (司马光) สมัยซ่ง (เล่มที่ 60) รวมสองสำนวนเข้าด้วยกัน คือใช้เหตุการณ์ของ《曹瞒传》แต่ใช้ตัวเลขของ《后汉书》 ว่า 「坑杀男女数十万口于泗水，水为不流」 "ฝังทั้งเป็นชายหญิงหลายแสนคนที่แม่น้ำซื่อ จนน้ำไหลไม่ได้"

เรียงแล้วจะเห็นว่าหนังสือรุ่นแรกให้ตัวเลขหลักหมื่น คือ "นับหมื่น" ที่เป็นทหาร และ "หลายหมื่น" ที่เป็นราษฎร ส่วนหนังสือที่เขียนหลังจากนั้นราวสองร้อยปีให้ตัวเลข "หลายแสน" บทความวิกิพีเดียภาษาอังกฤษเรื่องการบุกชีจิ๋วของโจโฉอ้างข้อสังเกตของราฟ เดอ เครสปิญี (Rafe de Crespigny) นักวิชาการด้านราชวงศ์ฮั่นว่า ภูมิศาสตร์ไม่สนับสนุนให้ศพทหารจากศึกที่แพเสียไปอุดแม่น้ำ เรื่องน้ำไม่ไหลน่าจะมาจากการฆ่าราษฎรทางใต้ลงไป และตัวเลขผู้ตายไม่น่าเชื่อถือ

ผมสรุปได้เท่านี้ครับ ตัวเลขที่แน่นอนเราไม่มีทางรู้ "แม่น้ำไหลไม่ได้" เป็นสำนวนจีนโบราณที่ใช้บอกว่าคนตายมากเกินนับ ไม่ควรอ่านเป็นการวัดจริง แต่การสังหารราษฎรจำนวนมากนั้นมีอยู่จริง เพราะทุกเล่มตรงกัน รวมทั้งพงศาวดารฉบับที่เอียงข้างโจโฉด้วย

5. ราคาที่โจโฉต้องจ่าย

ผลของการสังหารหมู่ไม่ได้หายไปพร้อมกับทัพที่ถอยกลับ ปี ค.ศ. 195 เมื่อโตเกี๋ยมตายแล้ว โจโฉคิดจะยกไปตีชีจิ๋วอีกเป็นครั้งที่สาม ซุนฮกทัดทานไว้ด้วยเหตุผลข้อหนึ่งที่บันทึกในชีวประวัติซุนฮก

「前讨徐州，威罚实行，其子弟念父兄之耻，必人自为守，无降心」

"ครั้งก่อนที่ไปตีชีจิ๋ว การลงโทษด้วยอาญาได้ทำไปจริงแล้ว ลูกหลานของพวกเขาจำความอัปยศของพ่อและพี่ได้ ทุกคนจะสู้รักษาเมืองเอง ไม่มีใจจะยอมแพ้"

นี่คือที่ปรึกษาคนสำคัญที่สุดของโจโฉเอง บอกเจ้านายตรง ๆ ว่าความโหดเหี้ยมครั้งก่อนทำให้ชีจิ๋วกลายเป็นดินแดนที่ตีไม่ได้ โจโฉฟังและล้มเลิกแผน

อีกราคาหนึ่งคือฐานที่มั่นของเขาเอง ขณะที่โจโฉไปตีชีจิ๋วครั้งที่สอง ตันก๋งกับเตียวเมาก็ก่อกบฏเชิญลิโป้ (吕布 หลี่ว์ปู้) เข้ายึดกุนจิ๋ว เมืองเกือบทั้งหมดเข้าข้างลิโป้ เหลือเพียงสามเมืองที่ซุนฮกกับเทียหยกรักษาไว้ได้ 《资治通鉴》เล่มที่ 61 บันทึกเหตุผลไว้ส่วนหนึ่งว่า ก่อนหน้านั้นโจโฉฆ่าเปียนเหยียง (边让 เปียนรั่ง) ปัญญาชนที่เคยวิจารณ์เขา พร้อมทั้งภรรยาและลูก 「由是兖州士大夫皆恐惧」 "ขุนนางและปัญญาชนในกุนจิ๋วจึงหวาดกลัวกันทั่ว" ตันก๋งเองก็คือคนที่เคยร่วมทางกับโจโฉตั้งแต่ตอนหนีออกจากลกเอี๋ยง

《资治通鉴》เล่มเดียวกันยังเก็บรายละเอียดเล็ก ๆ ไว้ว่า ตอนโจโฉยกไปตีโตเกี๋ยมครั้งก่อน เขา 「志在必死」 "ตั้งใจจะไปตาย" และสั่งครอบครัวไว้ว่า 「我若不还，往依孟卓」 "ถ้าเราไม่กลับมา ให้ไปพึ่งเมิ่งจั๋ว" (ชื่อรองของเตียวเมา) แต่เตียวเมาคนเดียวกันนี้เองที่หันไปเชิญลิโป้ในเวลาต่อมา

ส่วนชีจิ๋วตกเป็นของเล่าปี่ เมื่อโตเกี๋ยมป่วยตายในปี ค.ศ. 194 ฉบับไทยตอนที่ ๑๐ เล่าว่าบิต๊กแนะให้โตเกี๋ยม "เชิญเล่าปี่มาว่ากล่าวอ่อนน้อมมอบเมืองให้" ทั้งหมดนี้เกิดขึ้นบนแผ่นดินที่เพิ่งผ่านการสังหารหมู่มา

6. ทำไมนิยายจึงเล่าเบากว่าความจริง

นิยายสามก๊กไม่ได้ปกป้องโจโฉ ตรงกันข้าม นิยายวาดโจโฉเป็นตัวร้าย และใส่คำสั่ง "ฆ่าให้หมด" ไว้ในปากเขาอย่างชัดเจน แต่ทำไมพอถึงตัวเหตุการณ์จริง นิยายกลับเล่าแค่ประโยคเดียว

เหตุผลแรกน่าจะเป็นเรื่องโครงเรื่อง ตอนที่ 10 และ 11 ของนิยายมีพระเอกที่ต้องการเวทีอยู่แล้ว คือเล่าปี่ที่ยกมาช่วยชีจิ๋ว และขงหยงที่ชวนเขามา ถ้านิยายเล่าการสังหารหมู่ละเอียดเท่าพงศาวดาร ฉากนั้นจะใหญ่จนกลบเรื่องของเล่าปี่ทั้งหมด

เหตุผลที่สองคือการรวบสองครั้งเป็นครั้งเดียว ในพงศาวดาร การฆ่าราษฎรที่แม่น้ำซื่อเกิดในศึกครั้งแรก ปี ค.ศ. 193 ส่วนในนิยาย ทัพโจโฉยังไม่ทันได้ตีเมืองสำคัญ ก็ต้องถอยกลับเพราะลิโป้ยึดกุนจิ๋ว ซึ่งในประวัติศาสตร์เกิดในครั้งที่สอง เมื่อเอาสองครั้งมารวมกันแล้วตัดตรงกลางทิ้ง การสังหารหมู่ก็เหลือแค่ข่าวลือหนึ่งประโยค

เหตุผลที่สามคือนิยายทำให้โตเกี๋ยมเป็นผู้บริสุทธิ์ เมื่อโตเกี๋ยมไม่ผิด โจโฉก็ผิดฝ่ายเดียว ความผิดนั้นแสดงออกได้ด้วยคำพูดของโจโฉเองโดยไม่ต้องเห็นศพ ผู้อ่านนิยายจึงจำโจโฉได้ว่าเป็นคน "แค้นผิดคน" มากกว่าคนที่สั่งฆ่าราษฎรหลายหมื่น

สำหรับผู้อ่านที่โตมากับสามก๊กฉบับไทยอย่างผม ประโยค "ทหารโจโฉก็ฆ่าฟันหญิงชายซึ่งอยู่นอกเมืองเสีย" ผ่านตาไปโดยไม่ได้หยุดคิด เพราะเรื่องรีบพาไปหาเล่าปี่ กลับไปอ่านพงศาวดารแล้วจึงรู้ว่าประโยคสั้น ๆ นั้นแทนชีวิตคนจำนวนมากที่ไม่มีใครนับได้แน่นอน

คำถามที่พบบ่อย

โจโฉสังหารหมู่ที่ชีจิ๋วจริงไหม?

จริง《三国志·武帝纪》ซึ่งเป็นพงศาวดารที่เอียงข้างโจโฉ ยังยอมบันทึกว่า 「所过多所残戮」 คือทัพผ่านที่ใดก็ฆ่าฟันมาก ส่วน《曹瞒传》《后汉书》และ《资治通鉴》บันทึกการฆ่าราษฎรจำนวนมากที่แม่น้ำซื่อ ตัวเลขต่างกัน แต่เรื่องที่เกิดนั้นทุกเล่มตรงกัน

คนตายที่ชีจิ๋วกี่คน?

ไม่มีใครรู้แน่ 《三国志·陶谦传》ว่าทหารตายนับหมื่นในศึกที่แพเสีย《曹瞒传》ว่าฝังทั้งเป็นชายหญิงหลายหมื่นคน《后汉书》และ《资治通鉴》ว่าหลายแสนคน หนังสือรุ่นหลังให้ตัวเลขสูงกว่ารุ่นแรกมาก จึงควรอ่านเป็นการบอกว่าตายมากเกินนับ ไม่ใช่ตัวเลขที่วัดได้จริง

ใครฆ่าโจโก๋บิดาของโจโฉ?

บันทึกไม่ตรงกัน《三国志》ว่าโตเกี๋ยมฆ่า《世语》ว่าโตเกี๋ยมส่งทหารม้าไปจับ《吴书》ว่าเตียวคีที่โตเกี๋ยมส่งไปคุ้มกันฆ่าเพื่อชิงทรัพย์ และ《后汉书》ว่าทหารของแม่ทัพรองของโตเกี๋ยมฆ่าเพราะอยากได้ทรัพย์ นิยายเลือกสำนวนของ《吴书》

นิยายเล่าเรื่องนี้ต่างจากพงศาวดารอย่างไร?

นิยายรวบการยกทัพสองครั้งในปี ค.ศ. 193 และ 194 เป็นครั้งเดียว ให้โจโฉประกาศว่าจะฆ่าราษฎรให้หมด แต่เล่าการฆ่าจริงไว้ประโยคเดียว ไม่มีตัวเลข ไม่มีแม่น้ำซื่อ และทำให้โตเกี๋ยมเป็นผู้บริสุทธิ์ ทั้งที่พงศาวดารบันทึกว่าโตเกี๋ยมปกครองตามอำเภอใจ

"แม่น้ำซื่อไหลไม่ได้" หมายความว่าอะไร?

มาจากประโยค 「泗水为之不流」 ในบันทึกจีน หมายถึงศพมากจนแม่น้ำซื่อ (泗水) ซึ่งไหลผ่านแถบแพเสียไหลไม่ได้ เป็นสำนวนที่ใช้บอกว่าคนตายมากเกินนับ ใน《三国志》ใช้กับทหารที่ตายในสนามรบ ส่วนใน《曹瞒传》และหนังสือรุ่นหลังใช้กับราษฎรที่ถูกฆ่า

สรุป

นิยายสามก๊กเล่าว่าโจโฉยกทัพไปชีจิ๋วเพื่อแก้แค้นแทนพ่อ และพูดออกมาเองว่าจะฆ่าราษฎรให้หมด แต่เมื่อถึงตัวเหตุการณ์ นิยายเล่าไว้เพียงประโยคเดียวแล้วรีบพาเรื่องไปหาเล่าปี่ พงศาวดารเล่าหนักกว่านั้นมาก โจโฉตีชีจิ๋วสองครั้ง《三国志》ยอมรับว่าทัพผ่านที่ใดก็ฆ่าฟันมาก และหนังสือรุ่นต่อมาบันทึกการฆ่าราษฎรที่แม่น้ำซื่อจนน้ำไหลไม่ได้ ตัวเลขผู้ตายต่างกันตั้งแต่นับหมื่นถึงหลายแสน จึงเชื่อตัวเลขไม่ได้ แต่การสังหารหมู่นั้นเกิดขึ้นจริง และย้อนกลับมาทำร้ายโจโฉเองในอีกไม่กี่ปีต่อมา

แหล่งข้อมูล

• 《三国志·魏书·武帝纪》 พร้อมอรรถาธิบายของเผยซงจือที่อ้าง《世语》《吴书》และคำวิจารณ์ของซุนเซิ่ง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·陶谦传》 ศึกที่แพเสียและแม่น้ำซื่อ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·荀彧传》 คำทัดทานของซุนฮก และ《曹瞒传》ในอรรถาธิบาย — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《后汉书·陶谦传》 ตัวเลขหลายแสนคน — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《资治通鉴》 เล่มที่ 60 การตีชีจิ๋วครั้งแรก ค.ศ. 193 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《资治通鉴》 เล่มที่ 61 การตีชีจิ๋วครั้งที่สองและกบฏที่กุนจิ๋ว ค.ศ. 194 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 10 勤王室马腾举义 报父雠曹操兴师 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๙ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๑๐ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• 曹瞒传 หนังสือที่สูญไปแล้วและผู้เขียนชาวแคว้นง่อก๊ก — วิกิพีเดียภาษาจีน
• Cao Cao's invasion of Xu Province — วิกิพีเดียภาษาอังกฤษ