เอียวสิ้วตายเพราะ "ซี่โครงไก่" จริงหรือ? ฉลาดเกินหน้าโจโฉ หรือเลือกข้างผิดในศึกชิงรัชทายาท

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄炳明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับสามก๊ก

ผม MingPaPa ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄炳明 ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ

ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น

อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร

ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม

• คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
• คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄炳明 - หวงปิ่งหมิง) คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ

ชื่อบุคคลและสถานที่ในบทความนี้

ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น เอียวสิ้ว (杨修 หยางซิว) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ฉากในบทความนี้อยู่ในตอนที่ ๕๘ ของฉบับไทย

อักษรจีน (ตัวย่อ)	พินอิน	อ่านแบบจีนกลาง	ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ
杨修	Yáng Xiū	หยางซิว	เอียวสิ้ว (ชื่อรอง 德祖 เต๋อจู่)
曹操	Cáo Cāo	เฉาเชา	โจโฉ
曹植	Cáo Zhí	เฉาจื๋อ	โจสิด
曹丕	Cáo Pī	เฉาพี	โจผี
曹彰	Cáo Zhāng	เฉาจาง	โจเจียง
袁术	Yuán Shù	หยวนซู่	อ้วนสุด (น้าของเอียวสิ้ว)
杨彪	Yáng Biāo	หยางเปียว	เอียวปิว (บิดาของเอียวสิ้ว)
夏侯惇	Xiàhóu Dūn	เซี่ยโหวตุน	แฮหัวตุ้น
丁仪	Dīng Yí	ติงอี๋	เตงหงี
丁廙	Dīng Yì	ติงอี้	เตงอี้
吴质	Wú Zhì	อู๋จื้อ	ไม่ปรากฏในฉบับไทย
汉中	Hànzhōng	ฮั่นจง	ฮันต๋ง
斜谷	Xiégǔ	เสียกู่	เขาเสียดก๊ก / หุบเขาเสียดก๊ก
鸡肋	jīlèi	จีเล่ย์	ซี่โครงไก่ (ฉบับไทยแปลว่า "ขาไก่")
司马彪	Sīmǎ Biāo	ซือหม่าเปียว	ผู้แต่ง《九州春秋》และ《续汉书》
裴松之	Péi Sōngzhī	เผยซงจือ	ผู้เขียนอรรถาธิบาย《三国志》

1. คืนที่คำขานยามคือ "ขาไก่"

ตอนที่ 72 (第七十二回) ของนิยายฉบับจีน ชื่อตอนว่า 「诸葛亮智取汉中　曹阿瞒兵退斜谷」 คือ "ขงเบ้งใช้ปัญญายึดฮันต๋ง โจโฉถอยทัพที่เขาเสียดก๊ก" โจโฉแพ้ศึกที่ฮันต๋ง (汉中 ฮั่นจง) หลายครั้ง แล้วไปตั้งค่ายค้างอยู่ปากหุบเขาเสียดก๊ก (斜谷 เสียกู่) นิยายเล่าใจของเขาตอนนั้นว่า

「操屯兵日久，欲要进兵，又被马超拒守；欲收兵回，又恐被蜀兵耻笑，心中犹豫不决。适庖官进鸡汤。操见碗中有鸡肋，因而有感于怀。」

"โจโฉตั้งทัพอยู่นาน จะรุกก็ติดม้าเฉียวตั้งรับ จะถอยก็กลัวทหารจ๊กก๊กหัวเราะเยาะ ใจลังเลตัดสินไม่ได้ พอดีพ่อครัวยกน้ำแกงไก่มา โจโฉเห็นซี่โครงไก่ในชาม ก็รู้สึกสะท้อนใจ"

แฮหัวตุ้น (夏侯惇 เซี่ยโหวตุน) เข้ามาถามคำขานยามคืนนั้น โจโฉตอบส่ง ๆ ว่า "鸡肋！鸡肋！" เอียวสิ้ว (杨修 หยางซิว) ซึ่งเป็นสมุห์บาญชี (主簿) ของกองทัพได้ยินก็สั่งทหารเก็บข้าวของ แล้วอธิบายว่า 「鸡肋者，食之无肉，弃之有味。」 "ซี่โครงไก่นั้น กินก็ไม่มีเนื้อ ทิ้งก็ยังมีรส" แปลว่าเจ้านายกำลังจะถอยทัพ แฮหัวตุ้นเห็นด้วย ทั้งค่ายจึงเก็บของกันหมด คืนนั้นโจโฉเดินตรวจค่ายเห็นเข้า เรียกเอียวสิ้วมาถาม แล้วตวาดว่า 「汝怎敢造言，乱我军心！」 "เจ้ากล้ากุเรื่องทำให้ทหารเราเสียขวัญได้อย่างไร" สั่งตัดหัวเอาไปเสียบไว้ที่ประตูค่าย

ฉบับไทยของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เล่าฉากเดียวกันในตอนที่ ๕๘ แต่เปลี่ยนซี่โครงเป็นขา โจโฉกินไก่ต้มหมดแล้ว "จึงเอาตะเกียบหยิบเอาขาไก่ชูขึ้นไว้ รำพึงแต่ในใจว่า จะทิ้งเสียก็เสียดายด้วยยังมีรสอยู่ ขาไก่นี้เปรียบดังการสงครามครั้งนี้ ครั้นจะเลิกละเสียก็จะอัปยศ จะทำเอาชัยชนะก็ไม่สดวก" แล้ว "โจโฉสาละวนพิเคราะห์ขาไก่อยู่จึงพลั้งปากออกไปว่าขาไก่" เมื่อรู้ว่าเอียวสิ้วเดาใจได้ โจโฉก็ว่า "ท่านมากล่าวดังนี้ผิด แกล้งจะให้ทหารเราเสียน้ำใจ โทษท่านถึงตาย" แล้ว "จึงให้ทหารเอาตัวเอียวสิ้วไปตัดสีสะเสียเสียบไว้ประตูค่าย"

คนไทยจึงคุ้นกับคำว่า "ขาไก่" มากกว่า แต่คำในต้นฉบับจีนคือ 鸡肋 (จีเล่ย์) ซึ่งแปลตรงตัวว่าซี่โครงไก่ ส่วนที่เนื้อน้อยจนกินไม่อิ่มแต่ทิ้งก็เสียดาย ความหมายนี้กลายเป็นสำนวนจีนมาจนทุกวันนี้

2. "鸡肋" มาจากไหน: บันทึกที่ไม่มีการประหาร

เรื่องซี่โครงไก่ไม่ได้อยู่ในตัวบทหลักของ《三国志》ที่ตันซิ่ว (陈寿 เฉินโซ่ว) เขียน แต่อยู่ในอรรถาธิบายของเผยซงจือ (裴松之) ใต้ชีวประวัติโจโฉ《武帝纪》 ตรงปีเจี้ยนอันที่ 24 (ค.ศ. 219) เผยซงจือยกหนังสือ《九州春秋》ของซือหม่าเปียว (司马彪) มาว่า

「时王欲还，出令曰『鸡肋』，官属不知所谓。主簿杨修便自严装，人惊问修：『何以知之？』修曰：『夫鸡肋，弃之如可惜，食之无所得，以比汉中，知王欲还也。』」

"ตอนนั้นอ๋องคิดจะถอยกลับ ออกคำสั่งว่า 'ซี่โครงไก่' ขุนนางไม่มีใครเข้าใจ สมุห์บาญชีเอียวสิ้วจัดสัมภาระของตัวเองทันที มีคนถามด้วยความแปลกใจว่ารู้ได้อย่างไร เอียวสิ้วตอบว่า 'ซี่โครงไก่นั้น จะทิ้งก็เหมือนเสียดาย จะกินก็ไม่ได้อะไร เอามาเปรียบกับฮันต๋ง จึงรู้ว่าอ๋องจะกลับแล้ว'"

บันทึกจบตรงนั้น ไม่มีการจับ ไม่มีการตัดหัว และไม่ได้บอกว่าโจโฉโกรธด้วยซ้ำ ตัวบทหลักของ《武帝纪》ก็ต่อด้วยประโยคสั้น ๆ ว่า 「夏五月，引军还长安。」 "ฤดูร้อน เดือนห้า ถอยทัพกลับเตียงอัน" แปลว่าเอียวสิ้วเดาถูก โจโฉถอยจริง

ถ้าเชื่อตามบันทึกนี้ เรื่องซี่โครงไก่จึงเป็นเรื่องเล่าว่าเอียวสิ้วไหวพริบดี ไม่ใช่เรื่องที่ทำให้เขาตาย นิยายเป็นฝ่ายเอาฉากนี้ไปต่อกับการประหาร แล้วให้ทั้งสองเกิดในคืนเดียวกัน

3. พงศาวดารบอกว่าเอียวสิ้วตายเพราะอะไร

เรื่องการตายของเอียวสิ้วมีบันทึกหลายสาย และทุกสายชี้ไปทางเดียวกัน คือการเมืองเรื่องผู้สืบทอด ไม่ใช่ซี่โครงไก่

ตัวบทหลักของตันซิ่ว อยู่ในชีวประวัติโจสิด《陈思王植传》 เล่าต่อจากเรื่องที่โจสิดเสียความโปรดปราน

「太祖既虑终始之变，以杨修颇有才策，而又袁氏之甥也，于是以罪诛修。」

"ไท่จู่ (โจโฉ) กังวลถึงความเปลี่ยนแปลงในวันข้างหน้า เห็นว่าเอียวสิ้วมีฝีมือวางแผนไม่น้อย ทั้งยังเป็นหลานของตระกูลอ้วน จึงหาความผิดมาประหารเสีย"

ประโยคนี้บอกเหตุผลสองข้อชัด ๆ ข้อแรกคือเอียวสิ้วเก่งพอจะเป็นอันตรายหลังโจโฉตาย ข้อสองคือเขาเป็นหลานของอ้วนสุด (袁术 หยวนซู่) ศัตรูเก่าที่เคยตั้งตัวเป็นฮ่องเต้ คำว่า 「以罪」 "หาความผิดมา" ก็บอกว่าความผิดที่ใช้ลงโทษเป็นแค่ข้ออ้าง

บันทึก《典略》 ที่เผยซงจือยกมาไว้ในหน้าเดียวกัน ให้ทั้งเวลาและข้อกล่าวหา

「至二十四年秋，公以修前后漏泄言教，交关诸侯，乃收杀之。」

"ถึงฤดูใบไม้ร่วงปีที่ 24 ท่านโจโฉกล่าวโทษว่าเอียวสิ้วนำความในคำสั่งไปแพร่งพรายหลายครั้ง และคบหาสมคบกับเหล่าเจ้า (คือบุตรของโจโฉที่ได้ศักดิ์เป็นโหว) จึงจับตัวไปฆ่า"

《典略》ยังจดคำพูดสุดท้ายของเอียวสิ้วไว้ว่า 「我固自以死之晚也。」 "ข้ารู้อยู่แล้วว่าตัวเองตายช้าไปด้วยซ้ำ" แล้วผู้บันทึกต่อท้ายว่า 「其意以为坐曹植也」 "ความหมายของเขาคือตายเพราะพัวพันกับโจสิด"

บันทึก《世语》 ของกัวป้าน (郭颁) ในหน้าเดียวกันเล่ารายละเอียดว่าเอียวสิ้วช่วยโจสิดอย่างไร ทุกครั้งที่โจสิดจะเข้าเฝ้า เอียวสิ้วจะ 「忖度太祖意，豫作答教十余条」 "คาดเดาใจโจโฉ แล้วเตรียมคำตอบไว้ให้ล่วงหน้าสิบกว่าข้อ" จนโจโฉสงสัยว่าทำไมโจสิดตอบเร็วนัก สืบไปจึงรู้ความจริง และสรุปว่า 「故修遂以交构赐死」 "เอียวสิ้วจึงถูกสั่งให้ตายเพราะการชักใยระหว่างพี่น้อง"

บันทึก《续汉书》 ของซือหม่าเปียว ซึ่งยกไว้ในอรรถาธิบายของ《后汉书·杨震列传》 ให้เหตุการณ์ที่เป็นชนวนโดยตรง

「人有白修与临淄侯曹植饮醉共载，从司马门出，谤讪鄢陵侯彰。太祖闻之大怒，故遂收杀之，时年四十五矣。」

"มีคนรายงานว่าเอียวสิ้วกับโจสิดผู้เป็นหลินจือโหวดื่มเหล้าเมา นั่งรถคันเดียวกันออกทางประตูซือหม่า และพูดใส่ร้ายโจเจียงผู้เป็นเอี้ยนหลิงโหว โจโฉได้ยินก็โกรธมาก จึงจับไปฆ่า ขณะนั้นอายุ 45 ปี"

ที่น่าสังเกตคือ ซือหม่าเปียวเป็นคนเดียวกับผู้แต่ง《九州春秋》ที่เล่าเรื่องซี่โครงไก่ แต่เมื่อเขาเขียนเหตุแห่งความตาย เขาไม่ได้เอ่ยถึงซี่โครงไก่เลย

ส่วน《资治通鉴》ของซือหม่ากวง (司马光) ซึ่งเรียบเรียงเหตุการณ์ปี ค.ศ. 219 จากบันทึกทุกสาย ตัดเรื่องซี่โครงไก่ออกไปทั้งเรื่อง และสรุปเหตุการตายว่า

「操亦以修袁术之甥，恶之，乃发修前后漏泄言教，交关诸侯，收杀之。」

"โจโฉรังเกียจเอียวสิ้วด้วยว่าเป็นหลานของอ้วนสุด จึงยกเรื่องที่เขาแพร่งพรายคำสั่งและคบหาเหล่าเจ้าขึ้นมา แล้วจับไปฆ่า"

เรื่องเวลาก็สำคัญ เผยซงจือวางบันทึกเรื่องซี่โครงไก่ไว้ตรงช่วงที่《武帝纪》เล่าว่า 「三月，王自长安出斜谷」 "เดือนสาม อ๋องยกจากเตียงอันออกเขาเสียดก๊ก" ก่อนทัพถอยกลับเตียงอันในเดือนห้า ชื่อเขาเสียดก๊กในนิยายจึงมีที่มาจริง แต่《典略》บอกว่าเอียวสิ้วถูกจับในฤดูใบไม้ร่วง คือหลายเดือนหลังจากนั้น ส่วน《资治通鉴》ก็วางเรื่องการตายของเขาไว้หลังเหตุการณ์เดือนเก้าของปีนั้น การประหาร "คืนเดียวกับคำขานยาม" จึงเป็นการย่อเวลาของนิยาย

4. ศึกชิงรัชทายาท: เอียวสิ้วยืนผิดฝั่ง

จะเข้าใจว่าทำไมเอียวสิ้วถึงตาย ต้องย้อนไปดูเกมที่ใหญ่กว่าเขา คือการแย่งตำแหน่งผู้สืบทอดระหว่างโจผี (曹丕 เฉาพี) ลูกชายคนโต กับโจสิด (曹植 เฉาจื๋อ) น้องชายที่เป็นกวีอัจฉริยะ

《陈思王植传》บันทึกว่าโจสิดได้รับความรักเพราะความสามารถ 「而丁仪、丁廙、杨修等为之羽翼」 "โดยมีเตงหงี เตงอี้ และเอียวสิ้ว เป็นปีกให้" โจโฉลังเลจนหลายครั้งเกือบตั้งโจสิดเป็นรัชทายาท แต่โจสิดทำตามใจตัว ดื่มเหล้าไม่บันยะบันยัง ส่วนโจผีรู้จักวางตัว สุดท้ายใน ค.ศ. 217 โจผีก็ได้เป็นรัชทายาท

จุดหักของโจสิดคือเรื่องประตูซือหม่า (司马门) ซึ่งเป็นประตูที่สงวนไว้ พงศาวดารบันทึกว่า 「植尝乘车行驰道中，开司马门出。太祖大怒，公车令坐死。由是重诸侯科禁，而植宠日衰。」 "โจสิดเคยนั่งรถไปตามทางหลวงสงวน เปิดประตูซือหม่าออกไป โจโฉโกรธมาก ขุนนางผู้ดูแลประตูวังถูกประหาร นับแต่นั้นกฎสำหรับเหล่าเจ้าก็เข้มขึ้น และความโปรดปรานที่มีต่อโจสิดก็ลดลงทุกวัน" ถึง ค.ศ. 219 โจสิดยังเมาจนรับคำสั่งออกศึกไม่ได้ จนโจโฉต้องยกเลิก

ปัญหาของเอียวสิ้วคือเขาถอยไม่ได้แล้ว《典略》เล่าว่าเมื่อโจสิดถูกตีตัวออกห่าง 「而植故连缀修不止，修亦不敢自绝」 "โจสิดก็ยังเกาะเอียวสิ้วไว้ไม่เลิก เอียวสิ้วเองก็ไม่กล้าตัดขาด" ในสายตาของโจโฉที่อายุมากและกำลังเตรียมส่งมอบอำนาจให้โจผี เอียวสิ้วคือคนฉลาดที่ยังผูกอยู่กับฝ่ายที่แพ้ คนแบบนี้อันตรายต่อรัชกาลหน้า

เรื่องนี้ยังมีอีกตอนหนึ่งที่นิยายฉบับจีนเก็บไว้ คือเรื่องที่โจผีซ่อนอู๋จื้อ (吴质) ไว้ในเข่งบนรถเพื่อแอบเข้ามาปรึกษา เอียวสิ้วไปฟ้องโจโฉ โจผีจึงใส่ผ้าไหมจริงในเข่งรอบถัดไป ให้คนตรวจไม่พบอะไร《世语》บันทึกว่าตั้งแต่นั้น 「太祖由是疑焉」 "โจโฉจึงเริ่มสงสัยเอียวสิ้ว"

5. หลานของอ้วนสุด ลูกของเอียวปิว

เหตุผลข้อที่สองของตันซิ่ว คือ "เป็นหลานของตระกูลอ้วน" ก็ไม่ใช่เรื่องเล็ก《后汉书》ของฟ่านเย่ (范晔) บันทึกเรื่องเอียวสิ้วไว้ท้ายชีวประวัติของตระกูล และสรุปเหตุการตายว่า 「且以袁术之甥，虑为后患，遂因事杀之。」 "และเพราะเป็นหลานของอ้วนสุด โจโฉเกรงจะเป็นภัยภายหลัง จึงหาเรื่องฆ่าเสีย"

ตระกูลของเอียวสิ้วเป็นขุนนางชั้นสูงสุดของราชวงศ์ฮั่นมาสี่รุ่น บิดาคือเอียวปิว (杨彪 หยางเปียว) อดีตไท่เว่ย《后汉书》เล่าว่าไม่นานหลังโจโฉพาพระเจ้าเหี้ยนเต้มาเมืองฮูโต๋ ช่วงที่อ้วนสุดตั้งตัวเป็นใหญ่ โจโฉเคยจับเอียวปิวเข้าคุกมาแล้ว โดยอ้างความเกี่ยวดองกับอ้วนสุด จนขงหยง (孔融 ข่งหรง) ต้องมาขู่ว่าจะสะบัดเสื้อกลับบ้านไม่มาเข้าเฝ้าอีก โจโฉจึงยอมปล่อย ความระแวงตระกูลนี้จึงมีมายี่สิบกว่าปีก่อนเรื่องซี่โครงไก่

หลังเอียวสิ้วตาย《后汉书》จดบทสนทนาหนึ่งไว้ โจโฉเห็นเอียวปิวผ่ายผอมจึงถามว่าทำไมผอมนัก เอียวปิวตอบว่า

「愧无日䃅先见之明，犹怀老牛舐犊之爱。」

"ละอายที่ไม่มีปัญญามองการณ์ไกลอย่างจินมี่ตี เหลือแต่ความรักแบบวัวแก่เลียลูกวัว"

คำว่า "วัวแก่เลียลูก" (老牛舐犊) กลายเป็นสำนวนจีนหมายถึงความรักของพ่อแม่ที่มีต่อลูกมาจนทุกวันนี้ และ《后汉书》บันทึกว่า 「操为之改容」 "โจโฉถึงกับเปลี่ยนสีหน้า"

6. เรื่อง "ฉลาดเกินหน้าโจโฉ" มาจากไหน

นิยายตอนที่ 72 ไม่ได้มีแค่ซี่โครงไก่ หลัวก้วนจง (罗贯中) ไล่เล่าย้อนหลังว่าเอียวสิ้ว 「恃才放旷，数犯曹操之忌」 "ถือดีในความสามารถ ทำตามใจ ล่วงเกินสิ่งที่โจโฉไม่ชอบหลายครั้ง" ตัวอย่างที่ยกมาส่วนใหญ่ไม่ได้มาจากพงศาวดาร แต่มาจากหนังสือรวมเกร็ดชื่อ《世说新语》หมวด "捷悟" (ปัญญาไว) ซึ่งหลิวอี้ชิ่ง (刘义庆) ให้คนเรียบเรียงขึ้นในสมัยราชวงศ์หลิวซ่ง (南朝宋) ราวสองร้อยปีหลังเอียวสิ้วตาย

• ประตูกับอักษร 活 โจโฉเขียนคำว่า 活 ไว้บนประตู เอียวสิ้วไขว่า 「门中『活』，『阔』字。王正嫌门大也。」 "活 อยู่ในประตูคือ 阔 (กว้าง) ท่านรังเกียจว่าประตูใหญ่ไป"
• ถ้วยนมเปรี้ยว ใน《世说新语》เป็นนมเปรี้ยวหนึ่งถ้วยที่โจโฉเขียนคำว่า 合 บนฝา เอียวสิ้วกินเลยแล้วบอกว่า 「公教人啖一口也，复何疑？」 "ท่านสั่งให้คนละคำ จะสงสัยอะไรอีก" นิยายเปลี่ยนเป็นกล่องขนมปัง 「一合酥」

ทั้งสองเรื่องใน《世说新语》ไม่ได้บอกว่าโจโฉเกลียดเอียวสิ้วด้วยซ้ำ นิยายเป็นฝ่ายเติมว่า "โจโฉปากชมแต่ใจเกลียด" เพื่อสร้างความแค้นที่สะสมจนถึงคืนซี่โครงไก่ ส่วนอีกเรื่องที่นิยายใส่ไว้ คือโจโฉแกล้งฆ่าคนรับใช้ในยามหลับแล้วเอียวสิ้วพูดว่า 「丞相非在梦中，君乃在梦中耳！」 "ท่านอัครมหาเสนาบดีไม่ได้อยู่ในฝัน ท่านต่างหากที่อยู่ในฝัน" ก็ไม่มีในบันทึกเรื่องเอียวสิ้ว ที่มาของฉากนั้นแยกเล่าไว้ในบทโจโฉฆ่าคนในยามหลับ

ที่น่าสนใจคือ นิยายเองก็ไม่ได้ยืนยันว่าเอียวสิ้วตายเพราะซี่โครงไก่ หลังเล่าเรื่องเตรียมคำตอบให้โจสิด นิยายเขียนว่า 「此时已有杀修之心，今乃借惑乱军心之罪杀之。」 "ตอนนั้นโจโฉมีใจจะฆ่าเอียวสิ้วอยู่แล้ว ครั้งนี้จึงยืมข้อหาทำให้ทหารเสียขวัญมาฆ่า" แล้วปิดด้วยบทกลอนที่ลงท้ายว่า 「身死因才误，非关欲退兵。」 "ตายเพราะความสามารถพาให้พลาด หาใช่เพราะเรื่องถอยทัพไม่" ฉบับไทยก็รักษาความหมายนี้ไว้ ว่าเมื่อมาถึงเขาเสียดก๊ก "พอเอียวสิ้วทำความผิดว่าด้วยขาไก่ ล่วงรู้เท่าความคิดโจโฉ ๆ โกรธกำลังพยาบาท ได้ทีแล้วก็ฆ่าเอียวสิ้วเสีย"

ตัวเลขอายุก็ไม่ตรงกัน นิยายบอกว่า 「修死年三十四岁」 "ตายเมื่ออายุ 34 ปี" ขณะที่《续汉书》บอกว่า 45 ปี

7. ฉลาดเกิน หรือเลือกข้างผิด

ถ้าชั่งน้ำหนักบันทึกทั้งหมด คำตอบคือทั้งสองอย่างผูกกันอยู่ แต่ไม่ใช่ในแบบที่นิยายเล่า

ฝ่ายที่เชื่อว่า "ฉลาดเกินจึงตาย" มีหลักฐานรองรับอยู่บ้าง《后汉书》ของฟ่านเย่เป็นบันทึกเดียวที่วางเรื่องซี่โครงไก่ไว้ใกล้การตาย ฟ่านเย่เล่าเรื่อง 鸡肋 เป็นตัวอย่างไหวพริบ ต่อด้วยเรื่องที่เอียวสิ้วเตรียมคำตอบล่วงหน้าไว้ให้คนเฝ้าบ้านส่งตามลำดับ จนโจโฉสงสัยว่าทำไมเร็วนัก แล้วสรุปว่า 「于此忌修」 "นับแต่นั้นโจโฉก็ระแวงเอียวสิ้ว" แต่แม้ในฉบับนี้ ซี่โครงไก่ก็เป็นแค่หนึ่งในหลายเรื่องที่ทำให้ระแวง ฟ่านเย่ยังให้เหตุผลข้อหลักต่อทันทีว่าเพราะเป็นหลานอ้วนสุด และไม่ได้บอกว่าซี่โครงไก่เป็นข้อหาที่ใช้ประหาร

ความฉลาดของเอียวสิ้วมีจริง บันทึกทุกสายยอมรับว่าเขามีไหวพริบ และ《典略》ยังบอกว่าตอนรับราชการ 「修总知外内，事皆称意」 "เอียวสิ้วดูแลงานทั้งในและนอก ทุกอย่างถูกใจโจโฉ" แต่ความฉลาดไม่ใช่สิ่งที่ฆ่าเขาโดยตรง มันคือเครื่องมือที่ทำให้เขาอันตรายเมื่อไปอยู่ผิดฝั่ง การเตรียมคำตอบล่วงหน้าให้โจสิดก็ดี การรู้ความในคำสั่งของโจโฉก็ดี กลายเป็นข้อหา "แพร่งพรายคำสั่ง คบหาเหล่าเจ้า" เมื่อโจโฉตัดสินใจแล้วว่าผู้สืบทอดคือโจผี

ส่วนซี่โครงไก่ บันทึกที่เก่าที่สุดเล่าว่าเป็นแค่เรื่องที่เอียวสิ้วเดาใจถูก และเกิดก่อนการประหารหลายเดือน นิยายต่างหากที่ย้ายมันมาเป็นเหตุแห่งความตาย เพราะฉากคำขานยามกับหัวที่เสียบประตูค่ายเล่าง่ายกว่าเรื่องการเมืองในวังหลายปี

โจโฉเองก็อยู่ต่อจากเอียวสิ้วไม่นาน《典略》บันทึกว่า 「修死后百余日而太祖薨」 "เอียวสิ้วตายไปได้ร้อยกว่าวัน ไท่จู่ก็สิ้น" เรื่องการตายของโจโฉและตำนานต้นสาลี่อ่านต่อได้ในบทโจโฉตายเพราะฟันต้นสาลี่ศักดิ์สิทธิ์? ส่วนชะตาของโจสิดหลังพ่อตาย อยู่ในบทโจสิดแต่งกลอนเจ็ดก้าว

คำถามที่พบบ่อย

เอียวสิ้วตายเพราะเรื่องซี่โครงไก่จริงไหม?

ไม่จริงตามพงศาวดาร เรื่องซี่โครงไก่มีอยู่ใน《九州春秋》ที่เผยซงจือยกมา แต่บันทึกนั้นจบแค่ว่าเอียวสิ้วเดาถูกว่าโจโฉจะถอยทัพ ไม่มีการประหาร ส่วนบันทึกเรื่องการตายทุกสายให้เหตุผลทางการเมือง คือเป็นหลานอ้วนสุดและเป็นคนของโจสิด

เอียวสิ้วถูกโจโฉประหารเมื่อไร?

《典略》บันทึกว่าถูกจับฆ่าในฤดูใบไม้ร่วงปีเจี้ยนอันที่ 24 (ค.ศ. 219) หลายเดือนหลังจากโจโฉถอยทัพจากฮันต๋งในเดือนห้า และร้อยกว่าวันก่อนโจโฉเองจะสิ้นในต้น ค.ศ. 220

"鸡肋" กับ "ขาไก่" ต่างกันอย่างไร?

鸡肋 (จีเล่ย์) ในต้นฉบับจีนแปลตรงตัวว่าซี่โครงไก่ ส่วนที่เนื้อน้อย กินไม่อิ่มแต่ทิ้งก็เสียดาย สามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) แปลเป็น "ขาไก่" ความหมายเชิงเปรียบเทียบยังเหมือนเดิม คือศึกที่จะทำต่อก็ไม่ได้ผล จะเลิกก็เสียดาย

ทำไมการเป็นหลานอ้วนสุดถึงเป็นเรื่องใหญ่?

อ้วนสุดเคยตั้งตัวเป็นฮ่องเต้และเป็นศัตรูของโจโฉ《三国志》ระบุว่าโจโฉประหารเอียวสิ้วเพราะเขามีฝีมือวางแผนและ 「袁氏之甥」 เป็นหลานตระกูลอ้วน ส่วน《后汉书》บอกว่าโจโฉเกรงว่าจะเป็นภัยภายหลัง โจโฉยังเคยจับเอียวปิวบิดาของเอียวสิ้วเข้าคุกด้วยข้อหาเกี่ยวดองกับอ้วนสุดมาก่อนแล้ว

เรื่องเอียวสิ้วไขปริศนาอักษรบนประตูมีจริงไหม?

เรื่องอักษร 活 บนประตู และเรื่องอักษร 合 บนถ้วยนมเปรี้ยว มาจาก《世说新语》หมวดปัญญาไว ซึ่งเขียนขึ้นราวสองร้อยปีหลังเอียวสิ้วตาย ไม่ได้อยู่ใน《三国志》 และในหนังสือเล่มนั้นไม่ได้บอกว่าโจโฉเกลียดเอียวสิ้วเพราะเรื่องเหล่านี้

สรุป

เอียวสิ้วเดาความหมายของคำว่า "鸡肋" ได้จริงตามบันทึกชั้นรอง และโจโฉถอยทัพจากฮันต๋งจริง แต่ไม่มีบันทึกใดว่าเขาถูกตัดหัวเพราะเรื่องนั้น ตันซิ่วเขียนตรง ๆ ว่าโจโฉประหารเอียวสิ้วเพราะกังวลเรื่องหลังตัวเองตาย เห็นว่าเขามีฝีมือวางแผนและเป็นหลานอ้วนสุด บันทึกอื่นเติมว่าเขาผูกตัวกับโจสิดในศึกชิงรัชทายาทจนถอนตัวไม่ได้ เขาถูกจับในฤดูใบไม้ร่วง ค.ศ. 219 ส่วนนิยายย่อเรื่องการเมืองหลายปีให้เหลือคืนเดียว แล้วใช้ซี่โครงไก่เป็นฉากปิด ซึ่งบทกลอนของนิยายเองก็ยอมรับว่า "หาใช่เพราะเรื่องถอยทัพไม่"

แหล่งข้อมูล

• 《三国志·魏书·武帝纪》 พร้อมอรรถาธิบายของเผยซงจือที่ยก《九州春秋》เรื่อง "鸡肋" — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·魏书·陈思王植传》 เหตุที่โจโฉประหารเอียวสิ้ว พร้อม《典略》และ《世语》 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《后汉书·杨震列传》 ชีวประวัติเอียวปิวและเอียวสิ้ว พร้อมอรรถาธิบายที่ยก《续汉书》 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《资治通鉴》 เล่มที่ 68 เหตุการณ์ปี ค.ศ. 217–219 และการตายของเอียวสิ้ว — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《世说新语·捷悟》 เกร็ดเรื่องไหวพริบของเอียวสิ้ว — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 72 诸葛亮智取汉中 曹阿瞒兵退斜谷 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๕๘ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• 世说新语 ข้อมูลผู้เรียบเรียงและยุคสมัย — วิกิพีเดียภาษาจีน
• 杨修 เอียวสิ้ว — วิกิพีเดียภาษาจีน