"ถ้าลูกไม่ได้ความ ท่านจงเอาเสีย" เล่าปี่พูดจริง! แต่จริงใจหรือหยั่งเชิงขงเบ้ง นักประวัติศาสตร์ยังเถียงกัน

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับสามก๊ก

ผม MingPaPa ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄柄明 ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ

ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น

อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร

ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม

• คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
• คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา

ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง) คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ

ชื่อบุคคลและสถานที่ในบทความนี้

ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น เล่าปี่ (刘备 หลิวเป้ย) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ฉากฝากลูกอยู่ในตอนที่ ๖๖ ของฉบับไทย

อักษรจีน (ตัวย่อ)	พินอิน	อ่านแบบจีนกลาง	ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ
刘备	Liú Bèi	หลิวเป้ย	เล่าปี่ (พระเจ้าเล่าปี่)
诸葛亮	Zhūgě Liàng	จูเก่อเลี่ยง	ขงเบ้ง
刘禅	Liú Shàn	หลิวซ่าน	อาเต๊า / พระเจ้าเล่าเสี้ยน
刘永	Liú Yǒng	หลิวหย่ง	เล่าเอ๋ง (鲁王 อ๋องแห่งหลู่)
刘理	Liú Lǐ	หลิวหลี่	เล่าลี (梁王 อ๋องแห่งเหลียง)
李严	Lǐ Yán	หลี่เหยียน	ลิเงียม (ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็น 李平)
马谡	Mǎ Sù	หม่าซู่	ม้าเจ๊ก
赵云	Zhào Yún	จ้าวอวิ๋น	จูล่ง
曹丕	Cáo Pī	เฉาพี	โจผี
刘封	Liú Fēng	หลิวเฟิง	เล่าฮอง (บุตรบุญธรรมของเล่าปี่)
白帝城	Báidì chéng	ไป๋ตี้เฉิง	เมืองเป๊กเต้
永安	Yǒng'ān	หย่งอาน	เมืองเองอั๋น (ชื่อที่เล่าปี่ตั้งให้เมืองที่ตั้งเป๊กเต้)
陈寿	Chén Shòu	ตันซิ่ว	ผู้แต่ง《三国志》 (ไม่ปรากฏในฉบับไทย)
孙盛	Sūn Shèng	ซุนเซิ่ง	นักประวัติศาสตร์สมัยราชวงศ์จิ้นตะวันออก (ไม่ปรากฏในฉบับไทย)
裴松之	Péi Sōngzhī	เผยซงจือ	ผู้เขียนอรรถาธิบาย《三国志》 (ไม่ปรากฏในฉบับไทย)
方北辰	Fāng Běichén	ฟางเป่ยเฉิน	นักวิชาการสามก๊กปัจจุบัน (ไม่ปรากฏในฉบับไทย)
易中天	Yì Zhōngtiān	อี้จงเทียน	นักวิชาการและนักบรรยายประวัติศาสตร์ปัจจุบัน (ไม่ปรากฏในฉบับไทย)

1. ฉากฝากลูกในนิยาย: ร้องไห้ กระซิบ แล้วกราบจนหน้าแตก

หลังแพ้ศึกใหญ่ที่อิเหลง เล่าปี่ไม่ยอมกลับเมืองเสฉวน เพราะอายขงเบ้งที่ห้ามไว้แต่แรก จึงพักอยู่ที่เมืองเป๊กเต้จนล้มป่วย ตอนที่ ๖๖ ของสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลังเล่าว่าเล่าปี่ฝันเห็นกวนอูกับเตียวหุยมายืนข้างตะเกียง ตื่นขึ้นมาก็ "สำคัญแน่ว่าตัวจะตายแล้ว" จึงให้คนไปตามขงเบ้งกับลิเงียม (李严 หลี่เหยียน) จากเมืองเสฉวน ขงเบ้งให้อาเต๊าอยู่รักษาเมือง แล้วพาเล่าเอ๋ง (刘永 หลิวหย่ง) กับเล่าลี (刘理 หลิวหลี่) บุตรอีกสองคนของเล่าปี่มาด้วย

ช่วงแรกเป็นการฝากลูกแบบธรรมดา เล่าปี่ยอมรับว่าตัวผิดที่ไม่ฟังคำห้าม แล้วขอให้ขงเบ้ง "ช่วยทำนุบำรุงบุตรเราต่อไปเถิด" จากนั้นจึงถึงประโยคที่คนจำกันได้ ฉบับไทยเล่าว่าเล่าปี่ยุดมือขงเบ้งแล้วกระซิบว่า

"ปัญญาความคิดของท่านนี้ไม่มีใครเสมอแล้วดีกว่าโจผีสักร้อยส่วน ท่านดูเอาแต่การซึ่งจะบำรุงแผ่นดินให้เปนสุขพอประมาณเถิด ถ้าเห็นลูกเราไม่อยู่ในสัตย์ในธรรมทำผิดประเพณีไปไม่ฟังท่าน ก็ให้ท่านรักษาเมืองเสฉวนบำรุงแผ่นดินเองเถิด"

ขงเบ้ง "ตกใจตัวสั่น ถอยลงมากราบลงกับแผ่นดินจนหน้าแตกโลหิตไหล" แล้วทูลว่าจะบำรุงบุตรของเล่าปี่ไปจนตาย อย่าคิดว่าตนจะเบียดเบียน จากนั้นเล่าปี่เรียกลูกสองคนมาสั่งว่า "เจ้าจงรักขงเบ้งเกรงขงเบ้งให้เหมือนหนึ่งบิดา" แล้วฝากลูกไว้กับจูล่ง (赵云 จ้าวอวิ๋น) อีกคน ก่อนสิ้นใจเมื่ออายุ "หกสิบสามปี"

ประโยคบนหัวบทความนี้ "ถ้าลูกไม่ได้ความ ท่านจงเอาเสีย" เป็นการถอดความแบบสั้น ๆ ของต้นฉบับภาษาจีน ส่วนฉบับเจ้าพระยาพระคลังใช้ถ้อยคำที่นุ่มกว่า คือให้ขงเบ้ง "รักษาเมืองเสฉวนบำรุงแผ่นดินเอง" ไม่ได้พูดตรง ๆ ว่าให้ยึดราชบัลลังก์

มีรายละเอียดหนึ่งในฉบับไทยที่น่าสังเกต หลังขงเบ้งกราบจนเลือดออก ฉบับไทยบอกความคิดของเล่าปี่ว่า "ขงเบ้งนี้มีความสัตย์รักเราจริง" ประโยคนี้ทำให้ฉากอ่านได้เหมือนเล่าปี่กำลังลองใจ แต่นิยายฉบับจีนตอนที่ 85 ไม่มีประโยคนี้ ฉบับจีนเล่าต่อทันทีว่าเล่าปี่เชิญขงเบ้งขึ้นนั่งบนแท่น แล้วเรียกลูกสองคนเข้ามา ฉบับจีนใช้ถ้อยคำแรงกว่าฉบับไทยด้วย

「君才十倍曹丕，必能安邦定国，终定大事。若嗣子可辅，则辅之；如其不才，君可自为成都之主。」

"ท่านมีความสามารถสิบเท่าของโจผี ย่อมรักษาบ้านเมืองให้มั่นคงและทำการใหญ่ให้สำเร็จได้ ถ้าลูกของเราพอช่วยได้ก็ช่วยเขา ถ้าเขาไม่มีความสามารถ ท่านจงเป็นเจ้าเมืองเซงโต๋เองเถิด"

ส่วนขงเบ้งตอบว่า 「臣安敢不竭股肱之力，效忠贞之节，继之以死乎！」 แล้ว 「叩头流血」 คือโขกศีรษะจนเลือดออก ฉบับไทยแปลว่า "สิบเท่า" เป็น "ร้อยส่วน" และแปล "叩头流血" เป็นกราบจนหน้าแตก ซึ่งเป็นการขยายความตามแบบของฉบับเจ้าพระยาพระคลัง

2. พงศาวดารบันทึกประโยคนี้ไว้จริง แทบคำต่อคำ

เรื่องนี้ต่างจากหลายฉากในชุดนี้ เพราะนิยายไม่ได้แต่งประโยคขึ้นเอง ชีวประวัติขงเบ้งใน《三国志·蜀书·诸葛亮传》ของตันซิ่ว (陈寿) บันทึกว่าในฤดูใบไม้ผลิปีจางอู่ที่ 3 (ค.ศ. 223) เล่าปี่ป่วยหนักที่เมืองเองอั๋น (永安 หย่งอาน) เรียกขงเบ้งมาจากเซงโต๋เพื่อสั่งเรื่องหลังตาย แล้วพูดว่า

「君才十倍曹丕，必能安国，终定大事。若嗣子可辅，辅之；如其不才，君可自取。」

"ท่านมีความสามารถสิบเท่าของโจผี ย่อมรักษาบ้านเมืองได้ และทำการใหญ่ให้สำเร็จในที่สุด ถ้าลูกผู้สืบทอดพอช่วยได้ก็ช่วยเขา ถ้าเขาไม่มีความสามารถ ท่านเอาไปเองได้"

「臣敢竭股肱之力，效忠贞之节，继之以死！」

"ข้าพเจ้าขอทุ่มเทแรงดั่งแขนขา แสดงความซื่อสัตย์ภักดี และจะทำเช่นนี้ไปจนตาย"

พงศาวดารบอกด้วยว่าขงเบ้ง 「涕泣」 คือร้องไห้ตอบ ไม่มีการโขกศีรษะจนเลือดออก รายละเอียดนั้นเป็นของนิยาย เล่าปี่ยังทำพระราชโองการถึงอาเต๊า (刘禅 หลิวซ่าน) ว่า 「汝与丞相从事，事之如父」 "เจ้าจงทำงานกับมหาอุปราช และปฏิบัติต่อเขาเหมือนบิดา" ซึ่งตรงกับคำสั่งในนิยายที่ให้ลูก "รักขงเบ้งเหมือนบิดา"

《资治通鉴》เล่มที่ 70ของซือหม่ากวง (司马光) คัดประโยคเดียวกันไว้ และบันทึกว่าเล่าปี่สิ้นพระชนม์ที่เองอั๋นในเดือนสี่ อาเต๊าขึ้นครองราชย์เดือนห้าเมื่ออายุ 17 ปี

ประโยคนี้จึงมีหลักฐานชั้นต้นรองรับ ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ว่าพูดหรือไม่พูด แต่อยู่ที่ว่าพูดเพื่ออะไร

3. สิ่งที่พงศาวดารบันทึกรอบ ๆ ประโยคนั้น

ก่อนจะตัดสินว่าเล่าปี่จริงใจหรือไม่ ควรดูว่าเขาจัดการเรื่องอื่นอย่างไรในวันเวลาเดียวกัน เพราะพงศาวดารบันทึกไว้มากกว่าประโยคเดียว

ข้อแรก ขงเบ้งไม่ได้รับฝากคนเดียว ชีวประวัติเล่าปี่ใน《三国志·蜀书·先主传》เขียนว่า

「先主病笃，托孤于丞相亮，尚书令李严为副。」

"เล่าปี่ป่วยหนัก ฝากลูกกำพร้าไว้กับมหาอุปราชขงเบ้ง โดยมีลิเงียมผู้เป็นเสนาบดีกรมราชเลขาธิการเป็นรอง"

ชีวประวัติลิเงียมใน《三国志》เล่มที่ 40ขยายว่า 「严与诸葛亮并受遗诏辅少主；以严为中都护，统内外军事，留镇永安」 คือลิเงียมรับพระราชโองการช่วยกษัตริย์องค์ใหม่คู่กับขงเบ้ง ได้ตำแหน่งจงตูฮู่ (中都护) คุมกิจการทหารทั้งในและนอก และอยู่ประจำที่เองอั๋น ชายแดนติดง่อก๊ก ขงเบ้งดูแลราชการที่เซงโต๋ ส่วนทัพที่ชายแดนตะวันออกอยู่ในมือลิเงียม

ข้อสอง เล่าปี่เคยกำจัดคนที่อาจเป็นภัยต่อลูกมาแล้ว ในเล่มที่ 40 เดียวกัน บันทึกเรื่องเล่าฮอง (刘封 หลิวเฟิง) บุตรบุญธรรมของเล่าปี่ ว่า 「诸葛亮虑封刚猛，易世之后终难制御，劝先主因此除之」 "ขงเบ้งเกรงว่าเล่าฮองแข็งกร้าว เปลี่ยนรัชกาลแล้วจะควบคุมยาก จึงทูลให้เล่าปี่ถือโอกาสกำจัดเสีย" เล่าปี่จึงสั่งให้เล่าฮองฆ่าตัวตาย เรื่องนี้แสดงว่าทั้งเล่าปี่และขงเบ้งคิดเรื่องความมั่นคงของรัชกาลหน้าอย่างจริงจังมาก่อนวันฝากลูก

ข้อสาม เล่าปี่ยังสั่งเรื่องคนอื่นด้วยความระแวงตามปกติ ชีวประวัติม้าเจ๊กในเล่มที่ 39บันทึกว่าก่อนสิ้นใจเล่าปี่บอกขงเบ้งว่า 「马谡言过其实，不可大用，君其察之！」 "ม้าเจ๊กพูดเกินความจริง อย่าใช้ในงานใหญ่ ท่านจงพิจารณาให้ดี" คำเตือนนี้ฉบับไทยก็เก็บไว้ครบ และเรื่องม้าเจ๊กในภายหลังก็พิสูจน์ว่าเล่าปี่อ่านคนแม่น

ข้อสี่ พระราชโองการถึงลูก อรรถาธิบายของเผยซงจือ (裴松之) ใต้ชีวประวัติเล่าปี่คัดพระราชโองการจาก《诸葛亮集》 มีประโยคที่คนจีนยังท่องกันถึงทุกวันนี้

「勿以恶小而为之，勿以善小而不为。惟贤惟德，能服于人。汝父德薄，勿效之。」

"อย่าเห็นว่าความชั่วเล็กน้อยแล้วทำ อย่าเห็นว่าความดีเล็กน้อยแล้วไม่ทำ มีแต่ความสามารถและคุณธรรมที่ทำให้คนยอมรับ พ่อของเจ้ามีคุณธรรมน้อย อย่าเอาอย่าง"

《诸葛亮集》ยังบันทึกว่าตอนใกล้สิ้นใจ เล่าปี่เรียกอ๋องแห่งหลู่ (เล่าเอ๋ง) มาสั่งว่า 「吾亡之后，汝兄弟父事丞相，令卿与丞相共事而已」 "หลังพ่อตาย พี่น้องเจ้าจงปฏิบัติต่อมหาอุปราชเหมือนพ่อ ให้เจ้าร่วมงานกับมหาอุปราชเท่านั้น"

ภาพรวมคือเล่าปี่วางคนสองคนไว้ดูแลลูก ให้ขงเบ้งคุมราชการ ให้ลิเงียมคุมทัพชายแดน สั่งลูกให้เคารพขงเบ้งเหมือนพ่อ และพูดประโยค "ท่านเอาไปเองได้" ต่อหน้าขงเบ้ง ข้อเท็จจริงชุดนี้เองที่แต่ละฝ่ายหยิบไปอ่านต่างกัน

4. ฝ่ายที่อ่านว่าจริงใจ: "แบบอย่างของกษัตริย์กับขุนนาง"

ผู้ที่ยกย่องฉากนี้คนแรกคือตันซิ่วเอง ในบทวิจารณ์ท้ายชีวประวัติเล่าปี่ เขาเขียนว่า

「及其举国托孤于诸葛亮，而心神无贰，诚君臣之至公，古今之盛轨也。」

"ครั้นเล่าปี่ยกทั้งแผ่นดินฝากลูกกำพร้าไว้กับขงเบ้ง โดยใจไม่มีสองทาง นับเป็นความเที่ยงธรรมสูงสุดระหว่างกษัตริย์กับขุนนาง เป็นแบบอย่างอันงามทั้งในอดีตและปัจจุบัน"

ตันซิ่วเกิดในแผ่นดินจ๊กก๊กเมื่อ ค.ศ. 233 สิบปีหลังวันฝากลูก เคยรับราชการในจ๊กก๊ก แล้วจึงไปเรียบเรียง《三国志》ในสมัยราชวงศ์จิ้น เขาอ่านประโยคนี้เป็นการแสดงความไว้ใจเต็มที่

ฝ่ายนี้มีหลักฐานจากสิ่งที่เกิดขึ้นหลังจากนั้นช่วยด้วย ชีวประวัติขงเบ้งบันทึกว่าเมื่ออาเต๊าขึ้นครองราชย์ 「政事无巨细，咸决于亮」 "ราชการไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ ล้วนตัดสินโดยขงเบ้ง" แปลว่าอำนาจที่ขงเบ้งได้รับนั้นกว้างจริง ไม่ใช่แค่คำพูด และขงเบ้งก็ไม่เคยใช้อำนาจนั้นยึดบัลลังก์ เมื่อลิเงียมเขียนจดหมายชวนให้ขงเบ้งรับเครื่องยศเก้าประการ (九锡) และขึ้นเป็นอ๋อง ขงเบ้งตอบว่า 「若灭魏斩叡，帝还故居，与诸子并升，虽十命可受，况于九邪！」 "ถ้าทำลายวุยก๊กได้ ตัดหัวโจยอยได้ จักรพรรดิได้กลับวังเดิม เราจะเลื่อนยศพร้อมกับทุกท่าน อย่าว่าแต่เก้าประการ สิบประการก็รับได้" ซึ่งหมายความว่าไม่รับในตอนนั้น

ในฎีกาออกศึก (出师表) ที่ขงเบ้งเขียนถึงอาเต๊าในอีกหลายปีต่อมา ขงเบ้งเล่าวันนั้นจากมุมของตัวเองว่า 「先帝知臣谨慎，故临崩寄臣以大事也」 "พระเจ้าแผ่นดินองค์ก่อนรู้ว่าข้าพเจ้ารอบคอบ จึงฝากการใหญ่ไว้กับข้าพเจ้าเมื่อใกล้สวรรคต" ขงเบ้งไม่ได้เล่าว่าตัวเองถูกลองใจ เขาเล่าว่าตัวเองได้รับความไว้วางใจ

5. ฝ่ายที่ติ: "คำพูดลวง" และ "การหยั่งเชิง"

เสียงค้านเก่าที่สุดที่หาอ่านได้มาจากซุนเซิ่ง (孙盛) นักประวัติศาสตร์สมัยราชวงศ์จิ้นตะวันออก เผยซงจือคัดคำวิจารณ์ของเขาไว้ใต้ประโยคฝากลูกในชีวประวัติขงเบ้ง ซุนเซิ่งไม่ได้กล่าวหาว่าเล่าปี่วางกับดัก แต่เขาเห็นว่าการพูดแบบนี้ผิดหลักตั้งแต่ต้น

「苟所寄忠贤，则不须若斯之诲，如非其人，不宜启篡逆之涂。」

"ถ้าผู้รับฝากเป็นคนภักดีและมีคุณธรรม ก็ไม่ต้องสั่งเช่นนี้ ถ้าไม่ใช่คนเช่นนั้น ก็ไม่ควรเปิดทางให้ชิงบัลลังก์"

ซุนเซิ่งเรียกประโยคนี้ว่า 「诡伪之辞，非托孤之谓」 "เป็นถ้อยคำลวง ไม่ใช่วิธีฝากลูก" และบอกว่าที่ไม่เกิดเรื่องก็เพราะโชคดี 「幸值刘禅暗弱，无猜险之性，诸葛威略，足以检卫异端」 "โชคดีที่เล่าเสี้ยนอ่อนแอ ไม่มีนิสัยระแวงร้าย และขงเบ้งมีบารมีพอจะคุมคนคิดต่าง" ซุนเซิ่งยังรู้ด้วยว่ามีคนอธิบายว่าเล่าปี่ต้องการแสดงความจริงใจเพื่อรวมใจชาวจ๊กก๊ก และเขาปัดคำอธิบายนั้นตกไปตรง ๆ ว่า 「谓之为权，不亦惑哉！」 "จะเรียกว่าเป็นกลอุบายที่ชาญฉลาด ไม่หลงผิดไปหรือ"

ความเห็นของซุนเซิ่งน่าสนใจตรงที่มันไม่ได้แยกเป็น "จริงใจ" กับ "หลอก" ชัดเจน เขาอ่านว่าเป็นคำพูดที่มีชั้นเชิง และติว่าชั้นเชิงแบบนี้อันตราย

การตีความแบบ "หยั่งเชิง" ที่นิยมในปัจจุบัน มักชี้ไปที่การจัดวางตัวคนข้างต้น ลิเงียมที่คุมทัพอยู่ชายแดนถูกอ่านว่าเป็นตัวถ่วงขงเบ้ง การพูดต่อหน้าลูกและขุนนางถูกอ่านว่าเป็นการผูกมัดขงเบ้งไว้กับคำสาบานต่อหน้าคนอื่น บทความภาษาจีนในเว็บโซ่วหูปี 2018 สรุปทฤษฎีเหล่านี้ไว้ ตั้งแต่ว่าเล่าปี่พูดเพื่อซื้อใจ เพื่อดูว่าขงเบ้งมีใจคิดคดหรือไม่ จนถึงว่าตั้งลิเงียมมาคานอำนาจ แล้วโต้กลับว่าลิเงียมได้เพียงตำแหน่งรองและอยู่ไกลถึงเองอั๋น ไม่มีทางคานขงเบ้งได้จริง ผู้เขียนบทความนั้นสรุปว่าน่าจะเป็นความจริงใจมากกว่า ฉากในละครที่มีทหารถือขวานซุ่มหลังม่านรอสัญญาณนั้น ไม่มีเค้าในพงศาวดารเลย

การตีความคำว่า 「取」 เป็นอีกแนวหนึ่ง ตามคำบรรยายหนังสือ《诸葛亮传》ของฟางเป่ยเฉิน (方北辰) อดีตหัวหน้าศูนย์วิจัยวัฒนธรรมสามก๊กของมหาวิทยาลัยเสฉวน หนังสือเล่มนี้ตั้งคำถามว่า 「君可自取」 หมายถึงให้ขงเบ้งขึ้นเป็นจักรพรรดิแทนเล่าเสี้ยนจริงหรือไม่ บทวิจารณ์หนังสือในเว็บโต้วป้านสรุปว่าฟางเป่ยเฉินโต้แย้งการอ่านของอี้จงเทียน (易中天) ที่ว่า "取" คือ "เอาไปแทน" โดยชี้ว่าตอนฝากลูกมีบุตรอีกสองคนของเล่าปี่อยู่ด้วย และตามสำนวนภาษาจีนยุคนั้น "取" อาจหมายถึง "เลือก" คือถ้าอาเต๊าไม่ได้เรื่อง ขงเบ้งเลือกบุตรคนอื่นขึ้นแทนได้ บทความนี้ไม่ได้อ่านหนังสือเล่มนั้นทั้งเล่ม จึงรายงานได้เพียงข้อสรุปตามที่หน้าหนังสือและบทวิจารณ์ระบุ

6. อ่านอย่างไรให้ยุติธรรมกับทั้งสองคน

ถ้าแยกสิ่งที่รู้แน่ออกจากสิ่งที่เดา จะได้ภาพประมาณนี้

สิ่งที่รู้แน่ คือเล่าปี่พูดประโยค 「如其不才，君可自取」 จริง ขงเบ้งร้องไห้และสาบานจริง เล่าปี่ตั้งลิเงียมเป็นรองและให้คุมทัพที่เองอั๋นจริง และหลังจากนั้นขงเบ้งได้อำนาจเต็มในราชการโดยไม่เคยแตะบัลลังก์ จนตายในค่ายทัพเมื่อปี ค.ศ. 234

สิ่งที่ยังเถียงกัน คือใจของเล่าปี่ในวินาทีนั้น ซึ่งไม่มีเอกสารไหนบันทึกได้ ทุกฝ่ายต้องอนุมานจากพฤติกรรม คนที่มองเล่าปี่เป็นนักการเมืองช่ำชองจะเห็นการถ่วงดุลในทุกการจัดวาง คนที่มองจากความสัมพันธ์ยี่สิบกว่าปีตั้งแต่สามครั้งที่กระท่อมหญ้า จะเห็นคนใกล้ตายที่พูดสิ่งที่คิดจริง

สองมุมนี้อาจไม่ได้ขัดกันทั้งหมด คนที่ฝากลูกไว้กับขุนนางด้วยความไว้ใจจริง ก็ยังจัดระบบรองรับเผื่อพลาดได้ เพราะเขาเป็นผู้นำที่ผ่านความล้มเหลวมาตลอดชีวิต และเพิ่งเสียทัพใหญ่จากศึกอิเหลงมาหมาด ๆ คำพูดที่ให้เกียรติสูงสุดกับการวางคนคุมทัพไว้อีกทางหนึ่ง เป็นสิ่งที่ผู้ปกครองคนหนึ่งทำพร้อมกันได้

สิ่งที่นิยายทำคือเติมอารมณ์ให้ฉากนี้ ขงเบ้งโขกศีรษะจนเลือดออก จูล่งรับฝากอีกคน ฉบับไทยยังเติมความคิดของเล่าปี่ว่า "ขงเบ้งนี้มีความสัตย์รักเราจริง" ซึ่งเอียงไปทางการลองใจมากกว่าต้นฉบับจีน ส่วนพงศาวดารบันทึกไว้เรียบกว่านั้นมาก ไม่มีเลือด และไม่มีใครบอกว่าเล่าปี่คิดอะไรอยู่ในใจ

ส่วนลูกที่ถูกฝาก เล่าเสี้ยนครองราชย์ต่อมาอีกสี่สิบปี เรื่องนั้นต่อในบทความเรื่องอาเต๊าโง่จริงหรือ

คำถามที่พบบ่อย

เล่าปี่พูดว่า "ถ้าลูกไม่ได้ความ ท่านจงเอาเสีย" จริงไหม?

จริง《三国志·诸葛亮传》บันทึกว่าเล่าปี่พูดกับขงเบ้งที่เมืองเองอั๋นเมื่อ ค.ศ. 223 ว่า 「若嗣子可辅，辅之；如其不才，君可自取」 "ถ้าลูกผู้สืบทอดพอช่วยได้ก็ช่วยเขา ถ้าเขาไม่มีความสามารถ ท่านเอาไปเองได้" และ《资治通鉴》คัดประโยคเดียวกันไว้

ขงเบ้งตอบเล่าปี่ว่าอย่างไร?

พงศาวดารบันทึกว่าขงเบ้งร้องไห้แล้วตอบว่า 「臣敢竭股肱之力，效忠贞之节，继之以死！」 คือจะทุ่มเทแรงและความภักดีไปจนตาย ส่วนการโขกศีรษะจนเลือดออกเป็นรายละเอียดที่นิยายเพิ่มเข้ามา

ทำไมนักประวัติศาสตร์ถึงเถียงกันว่าเล่าปี่จริงใจหรือหยั่งเชิง?

เพราะพงศาวดารบันทึกแต่คำพูด ไม่ได้บันทึกเจตนา ตันซิ่วยกย่องว่าเป็น 「古今之盛轨」 แบบอย่างอันงามของกษัตริย์กับขุนนาง ซุนเซิ่งสมัยจิ้นติว่าเป็น 「诡伪之辞」 ถ้อยคำลวงที่เปิดทางให้ชิงบัลลังก์ และคนรุ่นหลังชี้ว่าเล่าปี่ตั้งลิเงียมเป็นรองคุมทัพที่เองอั๋นไว้พร้อมกัน

นอกจากขงเบ้ง เล่าปี่ฝากลูกไว้กับใครอีก?

《三国志·先主传》บันทึกว่าลิเงียมเป็นผู้รับฝากคนที่สอง ได้ตำแหน่งจงตูฮู่คุมกิจการทหารและประจำอยู่ที่เองอั๋น ส่วนการที่เล่าปี่ฝากลูกกับจูล่งเป็นฉากในนิยาย

เมืองเป๊กเต้ที่เล่าปี่ฝากลูกอยู่ที่ไหน?

เมืองเป๊กเต้ (白帝城 ไป๋ตี้เฉิง) อยู่ริมฝั่งเหนือของแม่น้ำแยงซี ตรงปากช่องแคบฉวีถัง อำเภอเฟิ่งเจี๋ย นครฉงชิ่งปัจจุบัน ในพงศาวดารเรียกที่เล่าปี่ประทับว่าเมืองเองอั๋น (永安) ปัจจุบันเป็นโบราณสถานสำคัญระดับชาติของจีนตั้งแต่ปี 2006

สรุป

ฉากฝากลูกที่เมืองเป๊กเต้เป็นฉากที่นิยายแทบไม่ต้องแต่งเพิ่ม ประโยค "ถ้าลูกไม่ได้ความ ท่านเอาไปเองได้" และคำสาบานของขงเบ้งมีอยู่จริงใน《三国志》 สิ่งที่นิยายเติมคือเลือดบนหน้าผากขงเบ้งและบทของจูล่ง ส่วนคำถามว่าเล่าปี่จริงใจหรือหยั่งเชิง พงศาวดารไม่ได้ให้คำตอบ ตันซิ่วเห็นความไว้ใจสูงสุด ซุนเซิ่งเห็นถ้อยคำอันตราย นักวิชาการปัจจุบันยังเถียงแม้กระทั่งความหมายของคำว่า 「取」 สิ่งเดียวที่พิสูจน์ได้คือผลลัพธ์ ขงเบ้งได้อำนาจเต็มและไม่เคยใช้มันเอาบัลลังก์

แหล่งข้อมูล

• 《三国志·蜀书·诸葛亮传》 พร้อมคำวิจารณ์ของซุนเซิ่งในอรรถาธิบายของเผยซงจือ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志·蜀书·先主传》 การฝากลูก พระราชโองการ และบทวิจารณ์ของตันซิ่ว — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志》เล่มที่ 40 ชีวประวัติเล่าฮองและลิเงียม — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《三国志》เล่มที่ 39 ชีวประวัติม้าเลี้ยงและม้าเจ๊ก — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• 《资治通鉴》 เล่มที่ 70 ปี ค.ศ. 223 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• นิยาย《三国演义》ตอนที่ 85 ฉากฝากลูก — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
• สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๖๖ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
• 陈寿 เฉินโซ่ว ผู้แต่ง《三国志》 — วิกิพีเดียภาษาจีน
• 白帝城 เมืองเป๊กเต้ ประวัติและสถานะโบราณสถาน — วิกิพีเดียภาษาจีน
• 《诸葛亮传》ของฟางเป่ยเฉิน คำบรรยายหนังสือ — โต้วป้าน
• บทวิจารณ์หนังสือ《诸葛亮传》ของฟางเป่ยเฉิน เรื่องความหมายของ "君可自取" — โต้วป้าน
• บทความ "刘备在白帝城托孤时，对诸葛亮说君可自取，是真心还是假意？" — โซ่วหู