ในนิยาย: เล่าปี่ (刘备 หลิวเป้ย) ยกทัพเจ็ดสิบห้าหมื่นไปแก้แค้นให้กวนอู ตั้งค่ายรายริมน้ำยาวเจ็ดพันเส้นจนถูกลกซุน (陆逊 ลู่ซวิ่น) เผาแตก ลกซุนไล่ตามไปถึงอิปักโป้ (鱼腹浦 อวี๋ฟู่ผู่) แล้วหลงเข้าค่ายกลหินแปดประตูที่ขงเบ้งวางไว้ จนพ่อตาขงเบ้งต้องพาออกมา
ในพงศาวดาร: เล่าปี่แพ้ที่อิเหลงจริงและแพ้หนัก《三国志·陆逊传》บันทึกว่าลกซุนใช้ไฟตีค่ายแตกกว่าสี่สิบค่าย และพงศาวดารยืนยันว่าเล่าปี่ยกทัพเพราะโกรธที่ซุนกวนลอบตีกวนอู แต่ไม่มีบันทึกว่าลกซุนติดค่ายกลหิน ลกซุนหยุดไล่เพราะเกรงทัพวุยก๊กของโจผี กองหินแปดแถวริมแม่น้ำมีอยู่จริงในบันทึกภูมิศาสตร์ แต่เรื่องขังลกซุนเป็นของนิยาย
ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง): ผมกับสามก๊ก
ผม MingPaPa ชื่อจีน หวงปิ่งหมิง - 黄柄明 ชื่อไทย ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ คนไทยเชื้อสายจีนที่รักและผูกพันกับเรื่องราวของจีนมาตั้งแต่เด็กครับ
ตอนเล็ก ๆ ผมได้ยินพ่อกับผู้ใหญ่ในบ้านคุยกันว่า "ใครอ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้" ทั้งที่พ่อผมเองก็อ่านมาหลายจบ พี่ชายผมก็อ่านหลายจบ ส่วนผม ก่อนอายุ 18 ปี อ่านเฉพาะสองฉบับ คือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) กับสามก๊กฉบับวณิพกของยาขอบ รวมกันไปแล้ว 10 รอบ ยังไม่นับหนังสือวิเคราะห์กลยุทธ์และหนังสืออรรถาธิบายสามก๊กอีกหลายสิบเล่ม ยิ่งอ่านก็ยิ่งรัก และยิ่งเข้าใจว่าทำไมผู้ใหญ่ถึงพูดอย่างนั้น
อ่านสามก๊กครบสามจบ คบไม่ได้ เพราะอะไร
ถ้ามองให้ลึก คำนี้ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรอบที่อ่าน แต่อยู่ที่ "สันดานเดิมของคนอ่าน" ซึ่งเป็นตัวตั้งต้นครับ สามก๊กคือภาพสะท้อนมนุษย์จริง ๆ ไม่มีใครขาวสะอาดหรือสมบูรณ์แบบ มีทั้งคนดีแต่ซื่อจนโง่ คนเจ้าเล่ห์ที่เลวแต่รวย และคนเก่งที่หยิ่งยโส ในโลกความจริงคนเห็นแก่ตัวก็มีมากกว่าคนดีอยู่แล้ว คนอ่านมีจริตแบบไหน ลึก ๆ ชอบตัวละครแบบใด ก็จะหยิบแง่มุมนั้นมาใช้กับตัวเอง คำว่า "คบไม่ได้" จึงแยกได้เป็นสองมุม
- คบไม่ได้เพราะเลียนแบบความร้าย คนที่มีเชื้อความเห็นแก่ตัวหรือชอบเอาเปรียบคนอยู่แล้ว พออ่านจนเจนจัด ก็ซึมซับความปลิ้นปล้อน กลอุบายสกปรก และการมองคนอื่นเป็นเบี้ยมาใช้ในชีวิตจริง คนกลุ่มนี้ "คบไม่ได้" ในความหมายตรงตัว เพราะพร้อมหักหลังและทำลายมิตรภาพเพื่อประโยชน์ของตัวเอง
- คบไม่ได้เพราะ "คบยาก" เกินไป คนกลุ่มนี้อ่านเพื่อเข้าใจจิตวิทยามนุษย์ วิธีเอาตัวรอด และเกมอำนาจที่ซ่อนอยู่ จนกลายเป็นคนคมกริบที่รู้เท่าทันคนจนไม่มีใครตบตาได้ คนทั่วไปจึงเข้าไม่ถึงหรือระแวงว่าจะถูกเอาเปรียบ ส่วนคนเก่งด้วยกันก็อยู่ด้วยลำบาก เพราะต่างฝ่ายต่างรู้ทันกัน ต้องตั้งการ์ดระวังตัวอยู่ตลอดเวลา
ถอดหน้ากากสามก๊ก ฉบับ MingPaPa (黄柄明 - หวงปิ่งหมิง) คือการอ่านสามก๊กอีกรอบด้วยสายตาของคนที่โตมากับนิยาย ผมหยิบฉากที่คนไทยจำได้ขึ้นใจมาวางเทียบกับพงศาวดาร《三国志》 (ซานกั๋วจื้อ — จดหมายเหตุสามก๊ก) ทีละประโยค ว่าตรงไหนเป็นประวัติศาสตร์ ตรงไหนเป็นฝีมือนักเล่านิทานและนักประพันธ์รุ่นหลัง ทุกบทยกต้นฉบับภาษาจีนพร้อมคำแปล และบอกว่าข้อความนั้นอยู่ในบทไหน ผู้อ่านจะได้ตรวจเองได้ครับ
ชื่อบุคคลและสถานที่ในบทความนี้
ชื่อในสามก๊กฉบับไทยตามฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อ่านตามสำเนียงฮกเกี้ยน ซึ่งต่างจากชื่อที่ใช้กันในระดับสากล บทความนี้จึงกำกับชื่อเฉพาะด้วยอักษรจีนตัวย่อและคำอ่านแบบจีนกลางเมื่อปรากฏครั้งแรก เช่น เล่าปี่ (刘备 หลิวเป้ย) ส่วนเลข "ตอนที่" ของนิยายในบทความนี้เป็นเลขตอน (回) ของนิยายฉบับภาษาจีน ซึ่งฉบับเจ้าพระยาพระคลังแบ่งตอนไม่ตรงกัน ฉากเผาค่ายและค่ายกลหินอยู่ในตอนที่ ๖๕ ของฉบับไทย
| อักษรจีน (ตัวย่อ) | พินอิน | อ่านแบบจีนกลาง | ชื่อในสามก๊กฉบับไทย / หมายเหตุ |
|---|---|---|---|
| 刘备 | Liú Bèi | หลิวเป้ย | เล่าปี่ (พระเจ้าเล่าปี่) |
| 陆逊 | Lù Xùn | ลู่ซวิ่น | ลกซุน (พงศาวดารบางตอนเรียกชื่อเดิมว่า 陆议) |
| 孙权 | Sūn Quán | ซุนเฉวียน | ซุนกวน |
| 曹丕 | Cáo Pī | เฉาพี | โจผี |
| 诸葛亮 | Zhūgě Liàng | จูเก่อเลี่ยง | ขงเบ้ง |
| 黄承彦 | Huáng Chéngyàn | หวงเฉิงเยี่ยน | ฮองเสงหงัน (ตอนที่ ๓๓ ของฉบับไทยสะกดว่า อุยสิง่าน) |
| 黄权 | Huáng Quán | หวงเฉวียน | ห้องกวน |
| 法正 | Fǎ Zhèng | ฝ่าเจิ้ง | หวดเจ้ง |
| 赵云 | Zhào Yún | จ้าวอวิ๋น | จูล่ง |
| 冯习 | Féng Xí | เฝิงสี | ปองสิบ |
| 张南 | Zhāng Nán | จางหนาน | เตียวหลำ |
| 沙摩柯 | Shā Mókē | ซาหมัวเคอ | สะโมโข (พงศาวดารเล่มที่อ้างพิมพ์ว่า 沙靡柯) |
| 夷陵 | Yílíng | อี๋หลิง | อิเหลง |
| 猇亭 | Xiāotíng | เซียวถิง | ไม่ปรากฏในฉบับไทย |
| 鱼腹浦 | Yúfù pǔ | อวี๋ฟู่ผู่ | ตำบลอิปักโป้ |
| 白帝城 | Báidì chéng | ไป๋ตี้เฉิง | เมืองเป๊กเต้ |
| 八阵图 | Bāzhèn tú | ปาเจิ้นถู | ค่ายกลแปดประตู / ค่ายกลแปดทิศ |
| 郦道元 | Lì Dàoyuán | ลี่เต้าหยวน | ผู้แต่ง《水经注》 (ไม่ปรากฏในฉบับไทย) |
1. ฉากในนิยาย: ค่ายเจ็ดพันเส้น ไฟทั้งคืน และกองหินที่อิปักโป้
ฉบับไทยเล่าว่าหลังกวนอูและเตียวหุยตาย เล่าปี่ยกทัพไปตีเมืองกังตั๋ง ตอนที่ ๖๓ ของฉบับเจ้าพระยาพระคลังนับคนในกองทัพรวมกับพวกสะโมโขว่า "เปนคนเจ็ดสิบห้าหมื่น" คือเจ็ดแสนห้าหมื่นคน
ศึกยืดเยื้อหลายเดือน ตอนที่ ๖๕ ของฉบับไทยเล่าว่าเล่าปี่ "ตั้งค่ายรายไปตามริมน้ำสี่สิบค่ายรายไปเจ็ดพันเส้น" โจผีได้ข่าวก็หัวเราะว่าเล่าปี่ "ไม่เข้าใจในการทัพ" ขงเบ้งเห็นแผนที่ค่ายก็สั่งม้าเลี้ยงให้รีบกลับไปทูลให้ "จัดค่ายร่นเข้ามาตั้งเสียใหม่" แต่ไม่ทันการ ลกซุน (陆逊 ลู่ซวิ่น) ลกซุนสั่งทัพเรือบรรทุกฟางให้มาก ให้ทหารทุกคนถือฟางห่อดินประสิว รอให้ลมพัดกล้าแล้วจุดไฟเข้าค่ายพร้อมกัน ค่ายเล่าปี่แตกทั้งแนว เล่าปี่หนีไปเมืองเป๊กเต้
จากนั้นจึงถึงฉากค่ายกลหิน ลกซุนไล่ตามมาใกล้ตำบลอิปักโป้ (鱼腹浦 อวี๋ฟู่ผู่) เห็นข้างหน้าเหมือนมีคนถืออาวุธยืนอยู่มากมาย ส่งทหารไปดูกลับได้ความว่า
"จะได้เห็นคนมีหามิได้เห็นแต่ศิลากองไว้ประมาณแปดสิบเก้าสิบกอง"
ลกซุนหัวเราะว่า "ขงเบ้งแกล้งทำกลอุบายลวงไว้ให้คนกลัว" แล้วขี่ม้าเข้าไปดูในหว่างก้อนหิน พอจะกลับก็ "บังเกิดพายุพัดหนักแล้วได้ยินเสียงเหมือนชักกระบี่ออกจากฝัก ศิลาก็กระทบกันเปนประกาย" มองไม่เห็นทางออก ลกซุนร้องว่า "ทีนี้เราตายด้วยความคิดขงเบ้งจริงแล้ว" ทันใดนั้นมีตาแก่ถือไม้เท้ามาพาออก ตาแก่บอกว่าตัวชื่อฮองเสงหงัน (黄承彦 หวงเฉิงเยี่ยน) เป็นพ่อตาขงเบ้ง ค่ายหินนี้ "มีประตูอยู่แปดประตู" และขงเบ้งสั่งไว้ว่าถ้าแม่ทัพเมืองกังตั๋งหลงเข้ามา อย่าพาออก
นิยายฉบับจีนตอนที่ 84 ชื่อตอนว่า 「陆逊营烧七百里 孔明巧布八阵图」 "ลกซุนเผาค่ายเจ็ดร้อยลี้ ขงเบ้งวางค่ายกลแปดประตูอย่างแยบยล" ฉบับจีนบอกชื่อประตูทั้งแปดไว้ด้วย
「昔小婿入川之时,于此布下石阵,名『八阵图』。反复八门,按遁甲休、生、伤、杜、景、死、惊、开。」
"เมื่อครั้งลูกเขยของข้าเข้าเสฉวน ได้วางค่ายหินไว้ที่นี่ ชื่อว่าแผนผังค่ายแปดประตู มีแปดประตูหมุนเวียนตามวิชาตุ้นเจี่ย คือ ซิว เซิง ซาง ตู้ จิ่ง สื่อ จิง ไค"
ในนิยาย ฉากนี้ทำให้ขงเบ้งชนะศึกที่ตัวเองไม่ได้ไปรบ และปิดฉากความพ่ายแพ้ใหญ่ที่สุดของเล่าปี่ด้วยความยิ่งใหญ่ของมหาอุปราช
2. ศึกอิเหลงในพงศาวดาร: แพ้จริง และแพ้หนัก
ส่วนแรกของเรื่องนิยายไม่ได้แต่ง ชีวประวัติเล่าปี่ใน《三国志·蜀书·先主传》บันทึกว่าเล่าปี่ยกทัพในเดือนเจ็ด ปีจางอู่ที่ 1 (ค.ศ. 221) ตีได้ถึงจี้กุย (秭归) แล้วในเดือนสองปีถัดมาก็ยกทัพ 「缘山截岭」 "เลาะเขาตัดสันเขา" ไปตั้งค่ายที่เซียวถิง (猇亭) ในเขตอี๋เต้า (夷道) ฝ่ายซุนกวนตั้งลกซุนเป็นแม่ทัพใหญ่ ชีวประวัติลกซุนใน《三国志·吴书·陆逊传》ระบุว่า 「督朱然、潘璋、宋谦、韩当、徐盛、鲜于丹、孙桓等五万人拒之」 คือคุมแม่ทัพเจ็ดคนพร้อมกำลังห้าหมื่น
ลกซุนไม่ยอมรบนานหลายเดือนจนแม่ทัพใต้บังคับบัญชาบ่น เขาให้เหตุผลว่าเล่าปี่ช่ำศึก ทัพเพิ่งมาถึงยังมีกำลังใจ ต้องรอให้ล้าก่อน ครั้นถึงเวลา ชีวประวัติลกซุนเล่าว่า
「乃敕各持一把茅,以火攻拔之。一尔势成,通率诸军同时俱攻,斩张南、冯习及胡王沙靡柯等首,破其四十余营。」
"จึงสั่งให้ทหารถือหญ้าคาคนละกำ ใช้ไฟตีค่ายแตก เมื่อได้ทีแล้วก็นำทุกทัพบุกพร้อมกัน ตัดหัวเตียวหลำ ปองสิบ และหัวหน้าชนเผ่าสะโมโข ตีค่ายแตกกว่าสี่สิบค่าย"
เล่าปี่ถอยขึ้นเขาหม่าอาน (马鞍山) ถูกล้อมตีอีก 「死者万数」 "ตายนับหมื่น" แล้วหนีกลางคืนเข้าเมืองเป๊กเต้ได้อย่างหวุดหวิด
「其舟船器械,水步军资,一时略尽,尸骸漂流,塞江而下。」
"เรือ อาวุธ และเสบียงของทัพเรือทัพบกสูญสิ้นในคราวเดียว ศพลอยเต็มแม่น้ำไหลลงมา"
พงศาวดารบันทึกคำของเล่าปี่หลังแพ้ไว้ด้วยว่า 「吾乃为逊所折辱,岂非天邪!」 "เราถูกลกซุนหักหน้าถึงเพียงนี้ ไม่ใช่ลิขิตฟ้าหรอกหรือ"
เรื่อง "ค่ายเจ็ดร้อยลี้" ก็มีที่มาจริง แต่มาจากปากโจผี ไม่ใช่จากผู้อยู่ในสนามรบ ชีวประวัติโจผีใน《三国志·魏书·文帝纪》เล่าว่าเมื่อโจผีได้ข่าวว่าเล่าปี่ 「树栅连营七百余里」 "ปักรั้วตั้งค่ายต่อกันเจ็ดร้อยกว่าลี้" ก็บอกขุนนางว่า 「备不晓兵,岂有七百里营可以拒敌者乎!」 "เล่าปี่ไม่รู้การทัพ มีที่ไหนตั้งค่ายยาวเจ็ดร้อยลี้แล้วจะต้านข้าศึกได้" อีกเจ็ดวันต่อมาข่าวชัยของซุนกวนก็มาถึง นิยายรับคำของโจผีไปทั้งประโยค ฉบับไทยแปลเจ็ดร้อยลี้เป็น "เจ็ดพันเส้น"
จำนวนทัพที่เถียงกันได้ ตัวเลข "เจ็ดสิบห้าหมื่น" ของนิยายไม่มีในพงศาวดาร อรรถาธิบายใต้ชีวประวัติโจผีคัด《魏书》ว่าซุนกวนรายงานไปยังวุยก๊กว่า 「刘备支党四万人,马二三千匹,出秭归」 "พรรคพวกเล่าปี่สี่หมื่นคน ม้าสองสามพันตัว ออกมาทางจี้กุย" ส่วน《傅子》ที่เผยซงจือคัดไว้ใต้ชีวประวัติหลิวเยี่ยใน《三国志》เล่มที่ 14อ้างว่าลกซุน 「杀其兵八万余人」 "ฆ่าทหารเล่าปี่กว่าแปดหมื่น" ตัวเลขสองแหล่งนี้ขัดกันเอง และไม่มีแหล่งใดบอกจำนวนทัพทั้งหมดของเล่าปี่ไว้แน่ชัด สิ่งที่แน่คือฝ่ายง่อก๊กมีห้าหมื่น และทัพเล่าปี่เสียหายเกือบทั้งหมด
3. แพ้เพราะแค้นจริงหรือ
ชื่อปกของเรื่องนี้ถามว่าเล่าปี่แพ้เพราะแค้นหรือไม่ คำถามนี้แยกได้สองส่วน คือยกทัพเพราะแค้นจริงหรือ และแพ้เพราะอารมณ์จริงหรือ
ส่วนแรก พงศาวดารตอบตรง ๆ ชีวประวัติเล่าปี่เขียนว่า 「初,先主忿孙权之袭关羽,将东征」 "แต่แรก เล่าปี่โกรธที่ซุนกวนลอบตีกวนอู จึงจะยกทัพไปทางตะวันออก" และเมื่อซุนกวนส่งหนังสือมาขอสงบศึก 「先主盛怒不许」 "เล่าปี่โกรธจัด ไม่ยอม" ชีวประวัติหวดเจ้ง (法正 ฝ่าเจิ้ง) ใน《三国志》เล่มที่ 37ก็ว่าเล่าปี่ยกทัพ 「以复关羽之耻,群臣多谏,一不从」 "เพื่อล้างความอัปยศของกวนอู ขุนนางทักท้วงมากมาย ไม่ฟังสักคน"
คนที่ทักท้วงมีชื่อบันทึกไว้ อรรถาธิบายใต้ชีวประวัติจูล่งในเล่มที่ 36คัด《云别传》ว่าจูล่งทูลว่า 「国贼是曹操,非孙权也,且先灭魏,则吴自服」 "โจรของบ้านเมืองคือโจโฉ ไม่ใช่ซุนกวน ทำลายวุยก๊กก่อน ง่อก๊กก็จะยอมเอง" และชีวประวัติห้องกวน (黄权 หวงเฉวียน) ในเล่มที่ 43บันทึกคำเตือนเชิงยุทธวิธีที่แม่นที่สุด
「吴人悍战,又水军顺流,进易退难,臣请为先驱以当寇,陛下宜为后镇。」
"ชาวง่อก๊กรบดุ ทัพเรือก็ล่องตามน้ำ รุกง่ายถอยยาก ข้าพเจ้าขอเป็นทัพหน้ารับข้าศึก ฝ่าบาทควรอยู่ตั้งมั่นข้างหลัง"
เล่าปี่ไม่ฟัง กลับส่งห้องกวนไปคุมทัพฝั่งเหนือของแม่น้ำเพื่อกันวุยก๊ก เมื่อทัพหลักแตก ห้องกวนกลับไม่ได้จึงต้องพาทหารไปยอมวุยก๊ก ขุนนางขอจับลูกเมียห้องกวน เล่าปี่ตอบว่า 「孤负黄权,权不负孤也」 "เราทำให้ห้องกวนผิดหวัง ห้องกวนไม่ได้ทรยศเรา"
ส่วนที่สอง แพ้เพราะอารมณ์หรือ ตรงนี้ต้องระวัง พงศาวดารไม่ได้บอกว่าความแค้นทำให้วางค่ายผิด สิ่งที่บันทึกไว้คือเล่าปี่ทิ้งเรือแล้วเดินทัพบกเลาะเขา ตั้งค่ายยาวตามช่องเขา ลกซุนเองเขียนรายงานถึงซุนกวนว่าเล่าปี่ 「今反舍船就步,处处结营」 "บัดนี้กลับทิ้งเรือขึ้นบก ตั้งค่ายไปทุกแห่ง" ซึ่งเป็นปัญหาของการวางกำลังในภูมิประเทศหุบเขา และลกซุนรอจนทัพเล่าปี่ล้าหลังประจันกันเจ็ดแปดเดือน ความแค้นเป็นเหตุให้ยกทัพ แต่ความพ่ายแพ้มาจากการตัดสินใจทางทหารหลายข้อรวมกัน
หลังแพ้ ขงเบ้งรำพึงถึงหวดเจ้งที่ตายไปแล้วว่า 「法孝直若在,则能制主上,令不东行;就复东行,必不倾危矣」 "ถ้าหวดเจ้งยังอยู่ คงห้ามพระเจ้าแผ่นดินไม่ให้ยกไปทางตะวันออกได้ ถึงยกไปก็คงไม่พังถึงเพียงนี้" เรื่องของหวดเจ้งเล่าไว้ในบทความเรื่องหวดเจ้ง กุนซือที่ถูกลืม
4. ลกซุนหยุดไล่เพราะอะไร: ไม่ใช่เพราะกองหิน
ในพงศาวดาร ไม่มีบันทึกว่าลกซุนไล่ไปถึงอิปักโป้ ไม่มีค่ายหินกักตัว และไม่มีชายชราพาออก ชีวประวัติลกซุนเล่าเหตุที่ง่อก๊กหยุดไล่ไว้ตรง ๆ
「又备既住白帝,徐盛、潘璋、宋谦等各竞表言备必可禽,乞复攻之。权以问逊,逊与朱然、骆统以为『曹丕大合士众。外托助国讨备,内实有奸心,谨决计辄还』。无几,魏军果出,三方受敌也。」
"เมื่อเล่าปี่ไปพักที่เป๊กเต้ ชีเซ่ง พัวเจี้ยง ซ่งเชียน ต่างแย่งกันถวายฎีกาว่าจับเล่าปี่ได้แน่ ขอยกไปตีอีก ซุนกวนถามลกซุน ลกซุนกับจูเหียนและลั่วถ่งเห็นว่า 'โจผีระดมทัพใหญ่ อ้างว่าจะช่วยตีเล่าปี่ แต่ในใจคิดร้าย ควรตัดสินใจถอยกลับ' ไม่นานทัพวุยก๊กก็ยกมาจริง ง่อก๊กต้องรับศึกสามด้าน"
ชีวประวัติซุนกวนในเล่มที่ 47 ยืนยันว่าในฤดูใบไม้ร่วงปีนั้น โจผีส่งโจฮิว โจหยิน และโจจิ๋นแยกเป็นสามทาง ตรงกับชื่อแม่ทัพสามคนในฉบับไทย
ที่น่าสนใจคือนิยายเก็บเหตุผลจริงนี้ไว้ด้วย หลังออกจากค่ายหิน ลกซุนในฉบับไทยบอกทหารว่า "ใช่เราจะกลัวก้อนศิลาจึงถอยนั้นหามิได้ แต่เราเห็นว่าความคิดพระเจ้าโจผีนี้หลักแหลมเหมือนกับโจโฉผู้บิดา" ฉบับจีนก็ให้ลกซุนพูดว่า 「吾非惧石阵而退」 "เราไม่ได้ถอยเพราะกลัวค่ายหิน" แล้วอ้างโจผีเช่นกัน แปลว่านิยายรู้เหตุผลทางประวัติศาสตร์ แต่เลือกวางฉากค่ายหินไว้ข้างหน้า ให้ผู้อ่านรู้สึกว่าขงเบ้งเป็นคนหยุดลกซุน
5. กองหินแปดแถวริมแยงซีมีอยู่จริง
ส่วนที่ไม่ได้แต่งขึ้นทั้งหมดคือตัวกองหิน ชีวประวัติขงเบ้งใน《三国志》บันทึกว่าขงเบ้ง 「推演兵法,作八阵图,咸得其要云」 "คิดค้นต่อยอดตำราพิชัยสงคราม ทำแผนผังค่ายแปดแบบ ซึ่งว่ากันว่าได้หลักสำคัญครบ" ค่ายแปดแบบนี้เป็นแบบแผนการจัดทัพ ไม่ใช่เวทมนตร์
ส่วนกองหินที่อิปักโป้ หนังสือภูมิศาสตร์แม่น้ำ《水经注》เล่มที่ 33 ของลี่เต้าหยวน (郦道元) สมัยราชวงศ์เว่ยเหนือ บรรยายเส้นทางแม่น้ำแยงซีผ่านวังหย่งอานที่เล่าปี่สิ้นพระชนม์ แล้วเขียนต่อว่า
「江水又东迳诸葛亮图垒南,石碛平旷,望兼川陆,有亮所造八阵图,东跨故垒,皆累细石为之。自垒西去,聚石八行,行间相去二丈」
"แม่น้ำไหลไปทางตะวันออกผ่านทางใต้ของค่ายแผนผังของขงเบ้ง เป็นลานหินกว้างแบน มองเห็นได้ทั้งแม่น้ำและแผ่นดิน มีแผนผังค่ายแปดแบบที่ขงเบ้งทำไว้ ทอดข้ามค่ายเก่าไปทางตะวันออก ล้วนก่อด้วยหินก้อนเล็ก จากค่ายไปทางตะวันตกวางหินเป็นแปดแถว แต่ละแถวห่างกันสองจั้ง"
ลี่เต้าหยวนบอกด้วยว่าในสมัยของเขา น้ำหลากหน้าร้อนกัดเซาะจน 「高处可二三尺,下处磨灭殆尽」 "ที่สูงเหลือสองสามฉื่อ ที่ต่ำแทบลบหายหมด" นี่คือกองหินที่มีอยู่จริงริมแม่น้ำใกล้เมืองเป๊กเต้ และเป็นที่มาของฉากในนิยาย แต่ไม่มีบันทึกว่ากองหินนี้เคยขังใคร และไม่มีบันทึกว่าขงเบ้งทำไว้ "เมื่อครั้งเข้าเสฉวน" เพื่อดักทัพง่อก๊กโดยเฉพาะ
ความมีชื่อของกองหินนี้มาถึงยุคถังแล้ว กวีตู้ฝู่ (杜甫) แต่งบทกวีสี่วรรคชื่อ《八阵图》 ซึ่งนิยายตอนที่ 84 ยกมาปิดฉากค่ายหิน
「功盖三分国,名成八阵图。江流石不转,遗恨失吞吴。」
"ผลงานเหนือกว่าใครในแผ่นดินที่แยกเป็นสาม ชื่อเสียงสำเร็จด้วยแผนผังค่ายแปดแบบ แม่น้ำไหลแต่หินไม่เคลื่อน ทิ้งความเสียดายที่พลาดท่าต่อง่อก๊กไว้ชั่วกาล"
บาทสุดท้ายตีความกันได้หลายทาง แต่ไม่ว่าทางไหน ตู้ฝู่ก็เห็นกองหินเป็นอนุสรณ์ของความผิดพลาดเรื่องง่อก๊ก ไม่ใช่กับดักที่ชนะง่อก๊ก นิยายนำความรู้สึกนั้นมาพลิกเป็นฉากที่ขงเบ้งเอาคืนลกซุนได้
ฮองเสงหงันมีตัวตนจริง แต่บทในฉากนี้ไม่จริง อรรถาธิบายใต้ชีวประวัติขงเบ้งคัด《襄阳记》ว่า 「黄承彦者,高爽开列,为沔南名士」 "หวงเฉิงเยี่ยนเป็นคนใจกว้างเปิดเผย เป็นผู้มีชื่อเสียงทางใต้ของแม่น้ำเหมี่ยน" และยกลูกสาวให้ขงเบ้ง เรื่องเมียขงเบ้งเคยเล่าไว้ในบทความเรื่องแซ่อึ้ง แต่ไม่มีบันทึกว่าหวงเฉิงเยี่ยนไปอยู่ที่อิปักโป้ หรือเคยพบลกซุน ฉบับไทยเองก็สะกดชื่อเขาไม่ตรงกันสองแห่ง ตอนที่ ๓๓ ในฉากสามครั้งที่กระท่อมหญ้าว่า "อุยสิง่าน" ส่วนตอนที่ ๖๕ ว่า "ฮองเสงหงัน"
6. หลังศึก: ทัพเสีย ขุนพลหาย และเล่าปี่ไม่ได้กลับเซงโต๋
ศึกอิเหลงทำให้จ๊กก๊กเสียทั้งทัพและขุนพล ชีวประวัติเล่าปี่ระบุชื่อแม่ทัพที่ตายในศึก ห้องกวนต้องไปอยู่วุยก๊ก ม้าเลี้ยง (马良 หม่าเหลียง) ที่ไปเกลี้ยกล่อมชนเผ่าอู่ซีก็ตาย ตามชีวประวัติม้าเลี้ยงในเล่มที่ 39 หลังศึกเล่าปี่เปลี่ยนชื่อเมืองอวี๋ฟู่เป็นหย่งอาน (永安) และไม่กลับเมืองเซงโต๋อีกเลย ไม่ถึงปีต่อมาก็ล้มป่วยและฝากลูกไว้กับขงเบ้งที่เมืองเป๊กเต้
ส่วนลกซุน ชีวประวัติของเขาบันทึกคำที่เขาพูดกับแม่ทัพเก่าที่ไม่ยอมฟังคำสั่งว่า 「仆虽书生,受命主上」 "ข้าพเจ้าแม้เป็นบัณฑิต แต่ได้รับคำสั่งจากเจ้านาย" ชัยชนะที่อิเหลงทำให้คนเลิกมองเขาเป็นแค่บัณฑิต เรื่องนี้ต่อในบทความเรื่องลกซุนบัณฑิตไร้ชื่อ
คำถามที่พบบ่อย
เล่าปี่แพ้ศึกอิเหลงจริงไหม?
จริง《三国志·陆逊传》บันทึกว่าลกซุนใช้ไฟตีค่ายเล่าปี่แตกกว่าสี่สิบค่าย ตัดหัวเตียวหลำและปองสิบ ทหารตายนับหมื่น เรือและเสบียงสูญสิ้น เล่าปี่หนีเข้าเมืองเป๊กเต้ได้อย่างหวุดหวิด
ลกซุนติดค่ายกลแปดทิศของขงเบ้งจริงไหม?
ไม่มีบันทึกในพงศาวดาร ฉากลกซุนหลงเข้าค่ายหินที่อิปักโป้และถูกฮองเสงหงันพาออกมาเป็นของนิยายตอนที่ 84 ในพงศาวดาร ลกซุนหยุดไล่เพราะเกรงว่าโจผีจะยกทัพมาตีง่อก๊ก ซึ่งทัพวุยก๊กก็ยกมาจริง
เล่าปี่ยกทัพไปตีง่อก๊กเพราะแค้นเรื่องกวนอูจริงไหม?
จริง ชีวประวัติเล่าปี่เขียนว่า 「先主忿孙权之袭关羽,将东征」 และชีวประวัติหวดเจ้งว่าเล่าปี่ยกทัพเพื่อล้างความอัปยศของกวนอู ขุนนางหลายคนรวมทั้งจูล่งและห้องกวนทักท้วงแต่เล่าปี่ไม่ฟัง
เล่าปี่ยกทัพไปอิเหลงกี่คน?
นิยายว่าเจ็ดสิบห้าหมื่น แต่พงศาวดารไม่ได้ให้ตัวเลขแน่ชัด《魏书》อ้างรายงานของซุนกวนว่าสี่หมื่น ส่วน《傅子》อ้างว่าทหารเล่าปี่ตายกว่าแปดหมื่น ฝ่ายลกซุนมีห้าหมื่นตามชีวประวัติลกซุน
ค่ายกลหินแปดแถวมีอยู่จริงไหม?
มีกองหินที่เชื่อว่าเป็นแผนผังค่ายของขงเบ้งอยู่จริงริมแม่น้ำแยงซีใกล้เมืองเป๊กเต้《水经注》บรรยายว่าวางหินเป็นแปดแถว แถวละห่างกันสองจั้ง แต่ไม่มีบันทึกว่ากองหินนี้เคยขังลกซุนหรือใคร
สรุป
ศึกอิเหลงในนิยายมีสองส่วนที่ต้องแยกกัน ส่วนแรกเป็นประวัติศาสตร์ เล่าปี่ยกทัพเพราะโกรธเรื่องกวนอูจริง ขุนนางทักท้วงจริง และแพ้ยับเยินให้ไฟของลกซุนจริง ส่วนที่สองคือค่ายกลหินที่ขังลกซุน ซึ่งนิยายสร้างขึ้นจากกองหินแปดแถวที่มีอยู่จริงริมแม่น้ำ แล้วเติมพายุ เสียงกระบี่ และพ่อตาขงเบ้งเข้าไป ทั้งที่เหตุผลจริงที่ลกซุนหยุดไล่ คือเกรงทัพวุยก๊ก ก็ถูกบันทึกไว้ในนิยายเองหลังฉากนั้น
แหล่งข้อมูล
- 《三国志·吴书·陆逊传》 การเผาค่ายและเหตุที่หยุดไล่ — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志·蜀书·先主传》 ลำดับเหตุการณ์ศึกอิเหลง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志·魏书·文帝纪》 คำของโจผีเรื่องค่ายเจ็ดร้อยลี้ และ《魏书》เรื่องสี่หมื่นคน — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志》เล่มที่ 14 อรรถาธิบายที่คัด《傅子》เรื่องทหารตายแปดหมื่น — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志》เล่มที่ 37 ชีวประวัติหวดเจ้ง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志》เล่มที่ 36 ชีวประวัติจูล่งและ《云别传》 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志》เล่มที่ 39 ชีวประวัติม้าเลี้ยง — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志》เล่มที่ 43 ชีวประวัติห้องกวน — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志》เล่มที่ 47 ชีวประวัติซุนกวน — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《三国志·蜀书·诸葛亮传》 แผนผังค่ายแปดแบบ และ《襄阳记》เรื่องหวงเฉิงเยี่ยน — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- 《水经注》เล่มที่ 33 กองหินแปดแถวริมแม่น้ำแยงซี — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- นิยาย《三国演义》ตอนที่ 84 陆逊营烧七百里 孔明巧布八阵图 — ต้นฉบับภาษาจีนบนวิกิซอร์ซ
- สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๖๓ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
- สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ตอนที่ ๖๕ — ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ
- 夷陵之战 ศึกอิเหลง ตารางกำลังพลจากแหล่งต่าง ๆ — วิกิพีเดียภาษาจีน
