แซ่พ่าน เขียนด้วยอักษรจีน 盘 (ตัวเต็ม 盤) อักษรเดียวกับคำว่า "ถาด จาน" จีนกลางอ่านว่า "ผาน" (Pán) ส่วนสำเนียงแต้จิ๋วอ่านว่า "พ้วง" (puang5) ในเมืองไทย ชื่อที่ใช้จริงคือ "แซ่พ่าน" ซึ่งเป็น แซ่แรกใน 12 แซ่ของชาวอิ้วเมี่ยน (เย้า) ทางภาคเหนือ แซ่นี้อยู่ราว อันดับประมาณ ~284 ของจีน ประมาณการว่าปี 2026 มีคนแซ่นี้ราว 2.4 แสนคน ส่วนใหญ่อยู่ในกว่างซี
แซ่พ่าน แซ่ผาน (盘) เป็นแซ่แรกใน 12 แซ่ของชาวอิ้วเมี่ยน (เย้า) สืบจากผานหู (盘瓠) หรือเปี้ยนฮู่ง บรรพชนในตำนานกำเนิดชนชาติของชาวเย้า ลูกหลานเคยมีศูนย์กลางที่หูหนาน แล้วลงใต้สู่กวางตุ้ง กว่างซี เวียดนาม ลาว และเข้าไทยราวปี ค.ศ. 1800 ปัจจุบันมีราว 2.4 แสนคน (ประมาณการปี 2026) มากที่สุดในกว่างซี ไม่พบสายในแต้จิ๋วปัจจุบัน และไม่พบสมาคมของแซ่พ่านแซ่เดียวในไทย เป็นคนละแซ่กับ 潘
ประเด็นสำคัญ
- 盘 แต้จิ๋วอ่านพ้วง จีนกลางอ่านผาน ส่วนในไทยชาวอิ้วเมี่ยนใช้จริงว่าแซ่พ่าน
- ชาวอิ้วเมี่ยนเล่าว่าบุตรชายคนโตของผานหูได้แซ่ผาน จึงเป็นแซ่ที่ 1 ใน 12 แซ่
- ตำราแซ่ไม่มีถิ่นตระกูลและชื่อหอของแซ่นี้ สิ่งที่ทำหน้าที่แทนคือภาพพระเจ้าผาน (盘王)
- 《过山榜》หรือหนังสือเดินทางข้ามเขา เป็นเอกสารสิทธิของชาวเย้า พบฉบับคัดลอกกว่า 140 ชิ้น
- อย่าสับสนกับ 潘 (พัว) และ 盘古 (ผานกู่) ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับผานหู
ก่อนอ่าน: ทำไมผมเขียนเรื่องแซ่ของตระกูลต่าง ๆ
ผม ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ (MingPaPa) เป็นคนแต้จิ๋ว แซ่ 黃 (แต้จิ๋ว อึ้ง / จีนกลาง หวง) บรรพบุรุษมาจากเท่งไฮ้ (澄海 — จีนกลาง เฉิงไห่) ผมรักและภูมิใจในรากเหง้าวัฒนธรรมจีนที่อากงอาม่าส่งต่อมาให้ หลังจากเขียนเรื่องแซ่อึ้งของบ้านผมเองและตาราง 168 แซ่จีนแล้ว ผมอยากให้ลูกหลานตระกูลอื่นได้มีเรื่องราวของแซ่ตัวเองเก็บไว้บ้าง จึงขออนุญาตรวบรวมข้อมูลเท่าที่พอจะหาได้ มาเขียนเป็นบทความของแซ่ตระกูลที่มีอยู่ในเมืองไทยทีละแซ่
ตั้งใจให้เป็นประโยชน์ต่อลูกหลานแต่ละตระกูล และเป็นอีกแรงหนึ่งในการช่วยคนไทยเชื้อสายจีนค้นหารากเหง้าของตัวเอง ข้อมูลส่วนใหญ่มาจากรายงานทะเบียนราษฎร์ของทางการจีน หนังสือและเว็บไซต์ของตระกูล งานวิชาการ และข่าวจากจีน ผมพยายามบอกไว้ทุกครั้งว่าเรื่องไหนเป็นตำนานหรือบันทึกของตระกูล และเรื่องไหนมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์
ผมไม่ใช่นักประวัติศาสตร์ เป็นเพียงลูกหลานคนจีนคนหนึ่งที่อยากเห็นเรื่องเหล่านี้ถูกเก็บไว้ หากข้อมูลตระกูลใดผิดพลาด หรือพี่น้องบ้านไหนมีเรื่องราวที่อยากเพิ่มเติม แจ้งครอบครัวเราได้เลยครับ ผมจะแก้ไขและบันทึกไว้ในประวัติการแก้ไขท้ายบทความ เพื่อให้ข้อมูลสมบูรณ์ที่สุด และช่วยให้การศึกษารากเหง้าและวัฒนธรรมของแต่ละแซ่ง่ายขึ้นสำหรับทุกคน
ข้อมูลด่วน: แซ่พ่าน แซ่ผาน (盘)
| หัวข้อ | ข้อมูล |
|---|---|
| อักษรจีน | 盘 (ตัวย่อ) / 盤 (ตัวเต็ม) แปลว่า "ถาด จาน" |
| ชื่อที่ใช้ในไทย | พ่าน — แซ่ที่ 1 ใน 12 แซ่ของชาวอิ้วเมี่ยน (เย้า) ในไทย ใช้จริงเป็น "แซ่พ่าน" |
| จีนกลาง | Pán (เสียง 2) · ผาน (รูปตามหลักราชบัณฑิตฯ กับรูปที่ใช้ทั่วไปตรงกัน) |
| แต้จิ๋ว | puang5 · พ้วง — ถอดเสียงตามหลักการอ่านแต้จิ๋ว ยังไม่พบการใช้เป็นชื่อแซ่ในเอกสารไทย · สำเนียงเมืองแต้จิ๋วเก่า puêng5 (พ้วยง) |
| กวางตุ้ง | pun4 (ฮ่องกงสะกด Poon) |
| แคะ (ฮากกา) | phàn |
| ฮกเกี้ยน | poân / phoân |
| ภาษาอังกฤษ | Pan, Poon, Pun, Phuan · เวียดนามเขียน Bàn |
| อันดับในจีน | อันดับประมาณ ~284 (จัดจากฐานข้อมูลฝูซี ปี 2013 เพราะทางการจีนประกาศเพียง 100 อันดับแรก) · ไม่อยู่ใน《百家姓》 |
| ประชากร | ราว 2.4 แสนคน (ประมาณการปี 2026 ช่วง ±15% ราว 2.0–2.8 แสนคน) |
| มณฑลที่มีมากที่สุด | กว่างซี (ตามฐานข้อมูลฝูซี 2013) · พบมากในกวางตุ้งและหูหนานด้วย |
| 郡望 (ถิ่นตระกูล) | ไม่มีในระบบตำราแซ่ เพราะตำราแซ่ของราชสำนักไม่เคยบันทึกแซ่นี้ |
| 堂号 (ชื่อหอ) | ไม่พบ · สิ่งที่ทำหน้าที่แทนคือภาพบรรพชน "พระเจ้าผาน (盘王)" ที่แขวนบูชาในบ้าน |
| ระวังสับสน | 潘 (จีนกลาง พาน / แต้จิ๋ว พัว) เป็นแซ่ใหญ่คนละตัว · 盘古 (ผานกู่ เทพแยกฟ้าดิน) ไม่ใช่ 盘瓠 (ผานหู บรรพชนชาวเย้า) |
แซ่พ่าน ภาษาจีนเขียนอย่างไร อ่านว่าอะไร (จีนกลาง vs แต้จิ๋ว)
แซ่พ่านเขียนว่า 盘 ในจีนแผ่นดินใหญ่ ส่วนไต้หวัน ฮ่องกง และเอกสารรุ่นเก่าเขียนเป็นตัวเต็ม 盤 ทั้งสองแบบคือแซ่เดียวกัน ในเอกสารโบราณยังพบรูปแปรอย่าง 槃 และ 柈 ด้วย
ความหมายทั่วไปของอักษรนี้คือ "ถาด จาน" เช่นในคำว่า 盘子 (จาน) แต่ในฐานะแซ่ ลูกหลานถือว่ามาจากชื่อบรรพชน ผานหู (盘瓠) (ดูหัวข้อถัดไป)
แซ่นี้มีชื่อเรียกในภาษาไทยสามแบบ
- พ่าน คือชื่อที่ใช้จริงในเมืองไทย เอกสารข้อมูลกลุ่มชาติพันธุ์อิ้วเมี่ยนของ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร เรียงรายชื่อ 12 แซ่ของชาวอิ้วเมี่ยนโดยขึ้นต้นด้วย "1) แซ่พ่าน" และเรียกบรรพชนว่า "พ่านฮู" ซึ่งตรงกับชื่อจีน 盘瓠 บทความนี้จึงใช้ "พ่าน" นำหน้า เพราะเป็นรูปที่คนไทยใช้เป็นนามสกุลจริง
- ผาน มาจากภาษาจีนกลาง (Pán เสียงที่ 2) ตรงกับการสะกด "Pan"
- พ้วง คือเสียงแต้จิ๋ว puang5 (ถอดเสียงตามหลักการอ่านแต้จิ๋ว — ยังไม่พบการใช้เป็นชื่อแซ่ในเอกสารไทย) ส่วนสำเนียงเมืองแต้จิ๋วรุ่นเก่าอ่าน puêng5 ใกล้เสียง "พ้วยง"
ในภาษาพูดของแต้จิ๋ว อักษร 盘 ยังอ่านว่า buan5 (บ้วน) ที่แปลว่าถาด แต่เป็นเสียงของคำทั่วไป ไม่ใช่เสียงของแซ่
ข้อควรระวัง: ชื่อจีนกลาง "ผาน" (盘 Pán) ใกล้กับ "พาน" ของแซ่ใหญ่ 潘 (Pān) มาก ต่างกันแค่วรรณยุกต์ แต้จิ๋วเรียกแซ่ 潘 ว่า "พัว" และแซ่ 潘 ในฮ่องกงก็สะกด Poon เหมือนกัน เวลาเห็นนามสกุล Pan หรือ Poon จึงต้องดูอักษรจีนประกอบ ถ้ามีขีด 舟 อยู่บน 皿 คือ 盘 ถ้ามีน้ำ (氵) อยู่ข้างซ้ายคือ 潘
แซ่พ่าน มาจากไหน: ต้นกำเนิดตระกูลผาน
แซ่ผานต่างจากแซ่จีนส่วนใหญ่ตรงที่ เป็นแซ่ของชาวเย้า (瑶族) โดยกำเนิด ชาวเย้าในไทยเรียกตนเองว่า "อิ้วเมี่ยน" ("อิ้ว" คือชนชาติ "เมี่ยน" คือคน) ส่วน "เย้า" เป็นชื่อที่คนจีนใช้เรียก บทความนี้จึงใช้คำว่า "อิ้วเมี่ยน" เมื่อพูดถึงชุมชนในไทย และ "เย้า" เมื่ออ้างเอกสารจีน
เว็บไซต์ตระกูลจีนสรุปไว้ว่า คนแซ่ผานสืบมาจากบรรพชนของชนชาติทางใต้ และเพราะราชสำนักภาคกลางไม่นับรวม ตำราแซ่ทุกยุคจึงไม่บันทึกแซ่ 盘 จนหลังราชวงศ์หมิงจึงมีชื่อบุคคลแซ่นี้ปรากฏ
ตำนานผานหู (盘瓠) หรือเปี้ยนฮู่ง
เรื่องต่อไปนี้เป็น ตำนานกำเนิดชนชาติ ที่ชาวเย้าเล่าด้วยความภาคภูมิใจ
ฉบับเก่าที่สุดที่หลงเหลือคือหนังสือ《搜神记》สมัยราชวงศ์จิ้น เล่าว่าในสมัยกษัตริย์เกาซิน (高辛氏) หญิงชราในวังมีหนอนออกจากหู นางนำหนอนใส่น้ำเต้าแล้วปิดด้วยถาด หนอนกลายเป็นสุนัขห้าสี จึงได้ชื่อว่า 盤瓠 (盘 = ถาด, 瓠 = น้ำเต้า) สุนัขตัวนี้อาสาไปตัดศีรษะแม่ทัพข้าศึก จึงได้พระธิดาเป็นภรรยา แล้วพากันไปอยู่บนภูเขาทางใต้ มีบุตรหกชายหกหญิง
ในเอกสารของชาวเย้าเอง คือ 《评皇券牒》 ผานหูเป็น "สุนัขมังกร" (龙犬) ผู้กล้าที่ข้ามทะเลไปปราบศัตรูให้กษัตริย์ เอกสารของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรใช้คำว่า "เทพสุนัขมังกร" และระบุว่าเปี้ยนฮู่งเป็นปฐมกษัตริย์ของชาวอิ้วเมี่ยน
ตำนานเดียวกันนี้ถูกมองสองแบบ ตำราราชสำนักอย่าง《后汉书》ใช้เรื่องนี้เรียกชนเผ่าทางใต้ว่า "蛮夷" แต่บทความวิชาการในวารสารของหูหนาน (2012) ชื่อ "อ่านคัมภีร์เย้า เพื่อคืนความถูกต้องให้ผานหู" ชี้ว่าเอกสารของชาวเย้าเองให้ภาพตรงข้าม คือบรรพชนเป็นวีรบุรุษ บทความของสำนักงานพงศาวดารอำเภอเจียงหัว (2014) ก็ย้ำว่าผานหูมีคุณธรรม "กล้าหาญ ฉลาด และซื่อสัตย์" และชาวเย้าไม่ใช่ "พวกสุนัข" ตามที่ผู้ปกครองสมัยก่อนเหยียดหยาม
ทำไม 盘 จึงเป็นแซ่แรก
ตามเอกสาร《评皇券牒》 กษัตริย์พระราชทานแซ่ให้บุตรทั้ง 12 คนของผานหู กลายเป็น 12 แซ่ ฉบับหนึ่งเขียนว่า "一赐长男姓盘" คือบุตรชายคนโตได้แซ่ผานตามบิดา เอกสารของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรซึ่งเก็บความรู้จากชุมชนในไทย ก็ระบุตรงกันว่า "บุตรชายคนแรกจะใช้แซ่ 'พ่าน' เช่นเดียวกับเปี้ยนฮู่ง" แซ่พ่านจึงอยู่ลำดับที่ 1 ทั้งในเอกสารจีนและในชุมชนไทย
| สาย | เรื่องราว | ยุค | ตำนานหรือประวัติศาสตร์ |
|---|---|---|---|
| ผานหู (盘瓠) / เปี้ยนฮู่ง | บรรพชนผู้กล้าของชาวเย้า มีบุตร 12 คน | ก่อนประวัติศาสตร์ | ตำนานกำเนิดชนชาติ บันทึกในหนังสือจีนตั้งแต่สมัยสามก๊ก–จิ้น |
| ชื่อบรรพชนกลายเป็นแซ่ | บุตรชายคนโตได้แซ่ผานตามบิดา | ตามตำนาน | ประเพณีของชนชาติ ตาม《评皇券牒》และความรู้ชุมชนอิ้วเมี่ยน |
| ผานกู่ (盘古) | เทพผู้แยกฟ้าดิน | ตำนาน | ตำนาน ตามคำบอกเล่าของคนในตระกูลบางสาย |
| บุคคลแซ่ผานในตำราจีน | ผานหมิง (盘铭) ขุนนางสมัยหมิง | ค.ศ. 1567–1572 | ประวัติศาสตร์ เป็นชื่อแรกที่ตำราจีนบันทึก |
ถิ่นเดิม (郡望) และชื่อหอบรรพชน (堂号)
郡望 คือ "ถิ่นอันเป็นเกียรติของตระกูล" ส่วน 堂号 คือชื่อหอบรรพชนที่แขวนเหนือประตูบ้านหรือศาลตระกูล
แซ่ผาน ไม่มีทั้งสองอย่างในระบบตำราแซ่ของจีน วิกิพีเดียจีนเว้นช่องนี้ว่าง และเว็บไซต์ตระกูลก็อธิบายว่าเป็นเพราะตำราแซ่ทุกยุคไม่บันทึกแซ่นี้
สิ่งที่ทำหน้าที่แทนคือ ภาพบรรพชนพระเจ้าผาน (盘王) เอกสาร《评皇券牒》บัญญัติให้วาดภาพบรรพชนแล้ว "แขวนในบ้านลูกหลาน 12 แซ่ บูชาตลอดไป" ส่วนในไทย ทุกบ้านของชาวอิ้วเมี่ยนมี หิ้งบูชา "เมี้ยนป้าย" สำหรับวิญญาณบรรพชน และในพิธีสำคัญจะเชิญวิญญาณบรรพชนและเปี้ยนฮู่งมาที่บ้าน
เส้นทางลงใต้: จากหูหนานสู่จีนใต้และไทย
ตามเส้นทางของชาวเย้า
เส้นทางของแซ่ผานคือเส้นทางของชาวเย้า ซึ่งย้ายถิ่นตามภูเขาและการทำไร่หมุนเวียนมาหลายร้อยปี
| ยุค | เหตุการณ์ |
|---|---|
| ตำนาน | 《评皇券牒》เล่าว่า 12 แซ่เริ่มต้นที่เขาฮุ่ยจี (会稽山) เมื่อคนมากขึ้นจึงแยกย้ายไปหาที่ทำกินใหม่ |
| ฮั่น–จิ้น | 《搜神记》ว่าลูกหลานผานหูกระจายอยู่แถบ 巴蜀 武陵 长沙 |
| ซ่ง–หยวน | ศูนย์กลางชาวเย้าอยู่ที่หูหนาน ฉบับคัดลอก《评皇券牒》ที่เก่าที่สุดของอำเภอเจียงหัวลงวันที่ปี 1260 แล้วเคลื่อนลงใต้สมัยหยวน |
| หมิง | กวางตุ้งและกว่างซีกลายเป็นศูนย์กลางชาวเย้า · ตำราจีนบันทึกชื่อ ผานหมิง (盘铭) ในรัชศกหลงชิ่ง (1567–1572) |
| กลางหมิง–ต้นชิง | อพยพออกนอกจีน จากกวางตุ้งไปกว่างซี ยูนนาน แล้วสู่เวียดนามและลาว โดยส่งคนไปสำรวจก่อนแล้วเขียนจดหมายชวนญาติตามไป |
| ราว ค.ศ. 1800 (พ.ศ. 2343) | ชาวอิ้วเมี่ยนเข้ามาตั้งรกรากในไทย ผ่านเวียดนาม ลาว และพม่า |
| 1951–1955 | ชาวเย้า 52 คนที่เจียงหัวลงชื่อบน《评皇券牒》ยื่นถึงรัฐบาลกลางเพื่อขอสิทธิเท่าชาวฮั่น นำไปสู่การตั้งอำเภอปกครองตนเองชาวเย้าเจียงหัว (5 ส.ค. 1955) |
| หลังปี 1975 | หลังสงครามอินโดจีน ชาวเย้าจากลาวส่วนหนึ่งลี้ภัยไปสหรัฐฯ (ราว 5 หมื่นคน ส่วนใหญ่อยู่แคลิฟอร์เนีย) ฝรั่งเศส และแคนาดา อีกจำนวนมากหนีมาอยู่กับญาติที่อำเภอปง จังหวัดพะเยา |
"หนังสือเดินทางข้ามเขา"
เอกสารประจำชนชาติ《评皇券牒》มีอีกชื่อว่า 《过山榜》 ภาษาเมี่ยนเรียกว่า "เจี่ยเซียนป๊อง" ("เจี่ยเซียน" แปลว่าข้ามเขา) เอกสารนี้บันทึกสิทธิของชาวเย้า เช่น เดินทางไม่ต้องคำนับใคร ข้ามฟากไม่ต้องเสียเงิน พบขุนนางไม่ต้องคุกเข่า และสิทธิทำกินบนภูเขาโดยไม่ต้องเสียภาษี
สำนักงานพงศาวดารอำเภอเจียงหัวระบุว่าพบฉบับคัดลอก กว่า 140 ชิ้น ตั้งแต่สมัยซ่งใต้ถึงสาธารณรัฐ ทั้งในจีน ไทย เวียดนาม พม่า ลาว แคนาดา ฝรั่งเศส สวิตเซอร์แลนด์ และนิวซีแลนด์
แซ่ผานกับแผ่นดินแต้จิ๋ว
ผู้อ่านชาวแต้จิ๋วอาจแปลกใจว่า แซ่ผานเคยมีอยู่ในแผ่นดินแต้จิ๋วมาก่อน พงศาวดารอำเภอไฮ่เอี๊ยง สมัยกวางซวี่ 光绪《海阳县志》 (พิมพ์ปี 1900 ไฮ่เอี๊ยงคือเขตแต้อัวในปัจจุบัน) บันทึกว่าชาวภูเขา "山畲" ในเขาของแต้จิ๋ว "มีสามแซ่ คือ 盘 蓝 雷 ล้วนเป็นเย้า" เรียกตนเองว่า "白衣山子" อาศัยหาของป่าและล่าสัตว์ ข้อความนี้คัดต่อมาจากเอกสารสมัยหมิง คือพงศาวดารเฉาหยางฉบับหลงชิ่งของ 林大春 จึงสะท้อนภาพแต้จิ๋วสมัยหมิง
ปัจจุบันชาวเซอ (畲族) ที่ ภูเขาเฟิ่งหวง (凤凰山) ทางเหนือของแต้อัวใช้แซ่ 蓝 และ 雷 ชาวเซอนับถือภูเขานี้เป็นถิ่นกำเนิด เคยมีผู้อ้างว่าพบ "สุสานผานหู" ที่นั่นในปี 1986 แต่คณะผู้เชี่ยวชาญที่ตรวจในปี 1986, 2002 และ 2005 สรุปว่าเป็นสุสานบรรพชนชาวเซอสมัยหมิง ไม่ใช่สุสานผานหู
ขอบอกตรง ๆ ว่า ไม่พบชุมชน ศาลบรรพชน หรือสมาคมแซ่ผานในแต้จิ๋วปัจจุบัน การค้นแผนที่ Amap ในเตี่ยจิว ซัวเถา และเจียหยางรวม 18 ครั้งไม่พบเลย แซ่ผานในแต้จิ๋วจึงมีเพียงในบันทึกเก่า
อีกจุดหนึ่งที่ใกล้แต้จิ๋วคือ ชาวแคะแซ่ผานในไต้หวันบางสายเล่าว่าบรรพชนมาจากหมู่บ้านในอำเภอ ลู่เฟิง (陆丰) ลู่เฟิงอยู่ติดเขตแต้จิ๋วก็จริง แต่ในอดีตขึ้นกับจวนฮุ่ยโจว ไม่ใช่แต้จิ๋ว
แซ่พ่านในประเทศไทย
แซ่ผานเป็นหนึ่งในไม่กี่แซ่ในชุดนี้ที่ มีคนไทยใช้จริงเป็นจำนวนมาก แต่ไม่ได้มาทางเรือสำเภาแบบชาวแต้จิ๋ว หากเดินทางทางบกมากับชาวอิ้วเมี่ยนผ่านเวียดนาม ลาว และพม่า
- 12 แซ่อิ้วเมี่ยนในไทย: เอกสารของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรเรียงไว้ว่า 1) พ่าน 2) ลี 3) จ๋าว 4) ตั้ง 5) ล่อ 6) ว่าง 7) ฟุ้ง 8) เฉิน 9) เลี้ยว 10) ล่วย 11) ตั๊วะ 12) ท้าว
- ประชากร: ชาวอิ้วเมี่ยนในไทยมี 48,357 คน ใน 98 หมู่บ้าน (สำรวจ พ.ศ. 2540) อยู่ในเชียงราย เชียงใหม่ พะเยา ลำปาง น่าน กำแพงเพชร สุโขทัย ตาก และกลุ่มเล็กในภาคอีสานกับระนอง ไม่มีสถิติแยกว่าเป็นคนแซ่พ่านกี่คน
- หนังสือเดินทางข้ามเขาในไทย: ตามเอกสารของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร บรรพชนรุ่นแรกที่เข้าไทยนำ "เจี่ยเซียนป๊อง" ติดตัวมาด้วย ชุมชนเชื่อว่าฉบับจริงเก็บรักษาไว้ที่หมู่บ้านแห่งหนึ่งใน อำเภอปง จังหวัดพะเยา และ "ห้ามเปิดอย่างเด็ดขาด" ส่วนฉบับคัดลอกจะนำออกแสดงในงานปีใหม่
- องค์กรชุมชน: องค์กรที่พบเป็นองค์กรชาติพันธุ์ที่รวมทั้ง 12 แซ่ ได้แก่ มูลนิธิพัฒนาอิ้วเมี่ยนไทย (จดทะเบียนปี 2558) และเครือข่ายวัฒนธรรมอิ้วเมี่ยน ซึ่งปี 2562 ร่วมกับอำเภอเชียงของจัดมหกรรมวัฒนธรรมอิ้วเมี่ยน มีนิทรรศการ 12 ตระกูลแซ่ ไม่พบสมาคมของแซ่พ่านแซ่เดียว และไม่พบแซ่ 盘 ในรายชื่อสมาคมตระกูลแซ่จีนในไทย
ถ้าคุณหรือเพื่อนเป็นคนแซ่พ่าน หรือที่บ้านเก็บเรื่องเล่าของ 12 แซ่ไว้ อยากชวนมาแชร์ให้ผู้อ่านเชื้อสายจีนได้รู้จักญาติร่วมแซ่ทางภาคเหนือมากขึ้น
สมาคมและศาลบรรพชนตระกูลผานในแต้จิ๋วและไทย
ไม่พบสมาคมหรือศาลบรรพชนตระกูลผานทั้งในแต้จิ๋วและในไทย ตารางนี้จึงแสดงศาลที่พบในถิ่นหลักของแซ่นี้ที่กว่างซี
| ชื่อ | ที่อยู่ | แผนที่ | โทร |
|---|---|---|---|
| ศาลบรรพชนตระกูลผาน 盘氏宗祠 | หมู่บ้านปั่งเซี่ย (榜下村) ตำบลซินหัว อำเภอปกครองตนเองชาวเย้าฟู่ชวน เมืองเฮ่อโจว กว่างซี | แผนที่ Amap · Google Maps | — |
พิกัดจาก Amap (高德地图) โปรดตรวจสอบก่อนเดินทาง/ติดต่อ · ไม่พบเบอร์โทรที่เผยแพร่ · ไม่พบสมาคมหรือศาลตระกูลผานในแต้จิ๋วและในไทย
ปัจจุบันคนแซ่ผานอยู่ที่ไหนในจีน
ฐานข้อมูลฝูซี ปี 2013 ระบุว่า กว่างซี มีคนแซ่ผานมากที่สุด แซ่นี้หนาแน่นในเขตที่ชาวเย้าอาศัยอยู่
| พื้นที่ | ความสำคัญ |
|---|---|
| กว่างซี (广西) | มากที่สุดตามฝูซี 2013 · อำเภอปกครองตนเองชาวเย้าฟู่ชวน (ตั้งปี 1984 มีศาล 盘氏宗祠) · จินซิ่ว · หรงเซี่ยน ป๋อไป๋ |
| กวางตุ้ง (广东) | เขตชาวเย้าเหลียนหนาน (连南) และหรู่หยวน (乳源) · ซินซิง หยางเจียง เม่าหมิง หยุนฝู |
| หูหนาน (湖南) | อำเภอเจียงหัว (江华) ได้ชื่อว่า "神州瑶都" เป็นอำเภอที่มีชาวเย้ามากที่สุดในจีน |
| แต้จิ๋ว | มีเฉพาะในบันทึกสมัยหมิง–ชิง ไม่พบในปัจจุบัน |
| ไต้หวัน | ชาวแคะแซ่ผาน (อันดับ 3,625 ของไต้หวัน) |
| เวียดนาม · ลาว · ไทย | ชาวเย้าในเวียดนามเกือบ 8 แสนคน (2008) แซ่สะกด Bàn · ในลาวราว 2.5 หมื่นคน (2008) · ในไทยดูหัวข้อก่อนหน้า |
บุคคลสำคัญแซ่ผาน
แซ่ผานแทบไม่มี "คนดัง" ในตำราของราชสำนักจีน เพราะเป็นแซ่ของชนชาติที่ตำราแซ่ไม่บันทึก บุคคลที่พบจึงมีน้อย
| บุคคล | ยุค | บทบาท |
|---|---|---|
| ผานหู (盘瓠) / เปี้ยนฮู่ง / พระเจ้าผาน (盘王) | ตำนาน | บรรพชนในตำนานของชาวเย้า ชาวเซอ และกลุ่มใกล้เคียง ชาวเย้าบูชาในเทศกาล 盘王节 |
| ผานกู่ (盘古) | ตำนาน | เทพผู้แยกฟ้าดิน คนในตระกูลบางสายเล่าว่าเป็นต้นแซ่ ปรากฏครั้งแรกในหนังสือ《三五历纪》สมัยสามก๊ก |
| ผานหมิง (盘铭) | หมิง (1567–1572) | ขุนนางผู้ช่วยนายอำเภออู่จิ้น (武进) เจียงซู เป็นบุคคลแซ่ผานคนแรกที่ตำราจีนบันทึกชื่อ |
อาหารและวัฒนธรรมประจำแซ่
อาหาร: ขอบอกตรง ๆ ว่า ไม่พบอาหารที่ผูกกับแซ่ผานโดยตรง แต่มีอาหารในประเพณีของชาวอิ้วเมี่ยนที่เล่าได้ ในวันขึ้นปีใหม่จะมีขนม "หยั่วเจี๊ยะ" ที่ใช้กินและไหว้บรรพชน นำไปย่างไฟให้หอม ก่อนปีใหม่จะย้อม ไข่สีแดง แจกเด็กและญาติ และในวันปีใหม่ไม่นิยมกินผัก ส่วน《评皇券牒》บัญญัติว่าหมูที่เลี้ยงไว้สำหรับงานบูชาพระเจ้าผาน "ไม่ขาย" เก็บไว้ใช้ในพิธี
เทศกาลพระเจ้าผาน (盘王节): จัดในวันที่ 16 เดือน 10 ตามปฏิทินจันทรคติ ถือเป็นเทศกาลบูชาบรรพชนที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของชาวเย้า มีการร้องเพลง 盘王歌 รำ 盘王舞 และตี กลองยาว (长鼓) ตามที่《评皇券牒》เขียนไว้ว่า ลูกหลาน 12 แซ่ "ไหว้พระเจ้าผานในฤดูใบไม้ร่วงและฤดูหนาว ตีกลองยาว เป่าขลุ่ย ร้องเพลง" พิธีที่เกี่ยวข้องคือ 还盘王愿 (แก้บนพระเจ้าผาน) งานนี้จัดได้ทั้งครัวเรือนเดียว หลายครัวเรือน หรือคนแซ่เดียวกันรวมกัน ส่วนเอกสารของไทยกล่าวถึงประเพณีหลักของอิ้วเมี่ยน เช่น ปีใหม่ (ตรงกับตรุษจีน) สารทจีน งานแต่ง และพิธีเรียกขวัญ
ระบบแซ่และรุ่น: ชาวอิ้วเมี่ยนสืบสกุลทางพ่อ ลูกใช้แซ่ของบิดา เว้นแต่ฝ่ายชายแต่งเข้าบ้านฝ่ายหญิง ลูกจะใช้แซ่และนับถือผีบรรพชนฝ่ายแม่ แต่ละแซ่นับ "รุ่น" วนรอบ 4 หรือ 5 รุ่นแล้วเริ่มใหม่ คล้ายลำดับชื่อรุ่น (字辈) ของคนจีน เวลาพบกันจึงถามแซ่และรุ่นเพื่อรู้ว่าเป็นญาติกันหรือไม่ ญาติแบ่งเป็น "เชี่ยนฟัด" (ญาติใกล้ ร่วมผีบรรพชนเดียวกัน) และ "เชี่ยนไง" (แซ่เดียวกันแต่แยกผีบรรพชนแล้ว)
คำถามที่พบบ่อย
แซ่พ่าน ภาษาจีนเขียนอย่างไร?
เขียนว่า 盘 (ตัวย่อ) หรือ 盤 (ตัวเต็ม) แปลว่า "ถาด จาน" ในฐานะแซ่ ลูกหลานถือว่ามาจากชื่อบรรพชนผานหู (盘瓠)
แซ่พ่าน แต้จิ๋วอ่านว่าอะไร?
สำเนียงแต้จิ๋วอ่านว่า "พ้วง" (puang5) ถอดเสียงตามหลักการอ่านแต้จิ๋ว ยังไม่พบการใช้เป็นชื่อแซ่ในเอกสารไทย ส่วน "พ่าน" เป็นชื่อที่ชาวอิ้วเมี่ยนในไทยใช้จริง และเสียงพูด buan5 (บ้วน) ที่แปลว่าถาดไม่ใช่เสียงของแซ่
แซ่พ่าน จีนกลางอ่านว่าอะไร?
จีนกลางอ่านว่า "ผาน" (Pán เสียงที่ 2) แซ่พ่าน แซ่ผาน และแซ่พ้วงจึงเป็นแซ่ 盘 เดียวกัน
แซ่พ่าน มาจากไหน?
มาจากตำนานบรรพชนผานหู (盘瓠) หรือเปี้ยนฮู่งของชาวเย้า ซึ่งมีบุตร 12 คนและได้รับพระราชทาน 12 แซ่ บุตรชายคนโตได้แซ่ผานตามบิดา ชาวเย้าเคยมีศูนย์กลางที่หูหนาน แล้วลงใต้สู่กวางตุ้ง กว่างซี เวียดนาม ลาว และเข้าไทยราว ค.ศ. 1800
แซ่พ่าน ภาษาอังกฤษสะกดอย่างไร?
Pan (จีนกลาง), Poon หรือ Pun (กวางตุ้ง) และ Phuan ส่วนเวียดนามเขียน Bàn ระวังว่าแซ่ 潘 ก็สะกด Pan และ Poon ได้เหมือนกัน จึงควรดูอักษรจีนประกอบ
แซ่ 盘 กับแซ่ 潘 ต่างกันอย่างไร?
เป็นคนละแซ่ 盘 (ผาน Pán) แปลว่าถาด เป็นแซ่ของชาวเย้าเป็นหลัก ส่วน 潘 (พาน Pān) มีน้ำ (氵) อยู่ข้างซ้าย เป็นแซ่ใหญ่ของชาวฮั่น แต้จิ๋วเรียกว่า "แซ่พัว" ชื่อจีนกลางของสองแซ่นี้ต่างกันแค่วรรณยุกต์
อ่านต่อ: ตาราง 168 แซ่จีน — รวมแซ่จีนในไทยพร้อมคำอ่านแต้จิ๋วและจีนกลาง · บทความนี้อยู่ในชุด แซ่จีนหายาก 99 แซ่
บทความแซ่ที่เกี่ยวข้อง:
- แซ่พัว แซ่พาน (潘) — แซ่ใหญ่ที่ชื่อจีนกลางใกล้กับแซ่ 盘 ต่างกันแค่วรรณยุกต์
- แซ่ลุ้ย แซ่เหลย (雷) — หนึ่งในสามแซ่ 盘 蓝 雷 ของชาวภูเขาแต้จิ๋วในพงศาวดารไฮ่เอี๊ยง
ชวนเล่าเรื่องแซ่ของบ้านคุณ
บ้านคุณเป็นแซ่พ่านไหม? ที่บ้านยังนับรุ่นของแซ่ มีหิ้งบูชาบรรพชน หรือเคยได้ยินเรื่องเปี้ยนฮู่งและหนังสือเดินทางข้ามเขาจากผู้ใหญ่บ้างหรือเปล่า? หรือถ้าคุณเป็นคนจีนแต้จิ๋วที่มีพงศาวลีเก่าพูดถึงแซ่ 盘 ก็ลองแชร์มาเล่าให้ฟังได้ ทุกเรื่องเล่าจะช่วยเติมประวัติแซ่พ่านในเมืองไทยให้ครบขึ้น
แหล่งอ้างอิง
- ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) — ข้อมูลกลุ่มชาติพันธุ์อิ้วเมี่ยน (ปรับปี 2565)
- วิกิพีเดียภาษาจีน — 盤姓
- วิกิพีเดียภาษาจีน — 盤瓠
- 湖南省文史研究馆 — 瑶族圣经：《评皇券牒》(李荣喜, 江华瑶族自治县史志办)
- 族谱网 — 盘姓的来源 (แหล่งของตระกูล)
- 爱问知识人 — 瑶族的姓氏来历是什么
- 中国知网 — 读瑶族经典 为盘护正名 (《湖南科技学院学报》2012)
- 畲族门户网 — 潮州有关畲族的记载 (光绪《海阳县志》)
- 孔夫子旧书网 — 海阳县志 光绪二十六年刊本
- 今日头条 — 潮州凤凰山畲族的族称及来源 (雷楠, 2020)
- 搜狐 — 景宁行——走进畲族(四)_凤凰山
- 豆丁网 — 瑶族向海外迁徙的原因、过程、方向和路线
- 族谱网 — 世界瑶族分布概况
- 中国民俗学网 — 盘王节 (农历十月十六)
- Wiktionary — 盤 (เสียงอ่านแต้จิ๋ว กวางตุ้ง ฮกเกี้ยน แคะ)
- Amap — 盘氏宗祠 (ฟู่ชวน)
หมายเหตุ: ตัวเลขประชากรปี 2026 เป็นตัวเลขประมาณการ (คลาดเคลื่อนได้ราว ±15%) คำนวณจากสัดส่วนแซ่ในฐานข้อมูลฝูซี ปี 2013 เทียบกับประชากรจีนปลายปี 2025 อันดับเป็นอันดับประมาณ เพราะทางการจีนประกาศเพียง 100 อันดับแรก ส่วนเรื่องผานหูและ 12 แซ่เป็นตำนานกำเนิดชนชาติที่ชาวเย้าและอิ้วเมี่ยนเล่าสืบกันมา
