แซ่ 潘 ตัวเต็มกับตัวย่อเขียนเหมือนกัน สำเนียงแต้จิ๋วอ่านว่า "พัว" จีนกลางอ่านว่า "พาน" ครับ คนไทยเชื้อสายแต้จิ๋วจึงคุ้นกับแซ่พัว ส่วนข้อมูลภาษาจีนและคำค้นส่วนใหญ่จะเป็นแซ่พาน ทั้งสองชื่อคืออักษรตัวเดียวกัน
ตามสถิติทางการของจีนปี 2020 แซ่นี้อยู่อันดับ 36 ของประเทศ ประมาณการปี 2026 มีราว 7.28 ล้านคน สายแต้จิ๋วมีหลักฐานระดับหมู่บ้านอยู่หลายแห่ง ส่วนสายที่มาถึงเมืองไทยมีเอกสารน้อยมาก ผมจึงเล่าเท่าที่พบ และบอกตรง ๆ ว่าตรงไหนยังไม่พบ
แซ่พัว (潘 จีนกลางอ่านว่าพาน) ตำราจีนเล่าที่มาไว้หลายสาย สายหนึ่งสืบจากจี้ซุนผู้ได้ที่ดินชื่อ "พาน" สมัยโจว อีกสายสืบจากพานฉงแห่งแคว้นฉู่ ถิ่นเดิมของตระกูลคือสิงหยาง มณฑลเหอหนาน ปัจจุบันมีราว 7.28 ล้านคน (ประมาณการปี 2026) สายแต้จิ๋วตามบันทึกของตระกูลเข้าฝูเจี้ยนในสมัยถังก่อนลงมาตั้งหมู่บ้านในเฉาอาน ส่วนในเมืองไทยยังไม่พบสมาคมแซ่นี้
ประเด็นสำคัญ
- แซ่ 潘 แต้จิ๋วอ่านว่า พัว จีนกลางอ่านว่า พาน อันดับ 36 ในจีน ประมาณการปี 2026 ราว 7.28 ล้านคน
- ที่มามีหลายสาย สายราชวงศ์โจวกับสายแคว้นฉู่เป็นสองสายที่ตำราพูดถึงมากที่สุด
- ถิ่นเดิมคือ 荥阳 (สิงหยาง) ซึ่งแซ่แต้ (郑) ก็ใช้เช่นกัน ชื่อหอที่เล่าต่อกันมีเรื่อง "พานอัน" กวีรูปงามอยู่ด้วย
- สายแต้จิ๋วมีหมู่บ้านแซ่ 潘 ในเฉาอานอย่างน้อยสามแห่ง ที่บันทึกว่ามาจากผูเถียนหรือจางโจวในฝูเจี้ยน
- ผมยังไม่พบสมาคมแซ่พัวในไทย และไม่พบอาหารที่ผูกกับแซ่นี้ในครัวแต้จิ๋ว
ก่อนอ่าน: ทำไมผมเขียนเรื่องแซ่ของตระกูลต่าง ๆ
ผม ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ (MingPaPa) เป็นคนแต้จิ๋ว แซ่ 黃 (แต้จิ๋ว อึ้ง / จีนกลาง หวง) บรรพบุรุษมาจากเท่งไฮ้ (澄海 — จีนกลาง เฉิงไห่) ผมรักและภูมิใจในรากเหง้าวัฒนธรรมจีนที่อากงอาม่าส่งต่อมาให้ หลังจากเขียนเรื่องแซ่อึ้งของบ้านผมเองและตาราง 100 แซ่จีนอันดับแรกแล้ว ผมอยากให้ลูกหลานตระกูลอื่นได้มีเรื่องราวของแซ่ตัวเองเก็บไว้บ้าง จึงขออนุญาตรวบรวมข้อมูลเท่าที่พอจะหาได้ มาเขียนเป็นบทความของแซ่ตระกูลที่มีอยู่ในเมืองไทยทีละแซ่
ตั้งใจให้เป็นประโยชน์ต่อลูกหลานแต่ละตระกูล และเป็นอีกแรงหนึ่งในการช่วยคนไทยเชื้อสายจีนค้นหารากเหง้าของตัวเอง ข้อมูลส่วนใหญ่มาจากรายงานทะเบียนราษฎร์ของทางการจีน หนังสือและเว็บไซต์ของตระกูล งานวิชาการ และข่าวจากจีน ผมพยายามบอกไว้ทุกครั้งว่าเรื่องไหนเป็นตำนานหรือบันทึกของตระกูล และเรื่องไหนมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์
ผมไม่ใช่นักประวัติศาสตร์ เป็นเพียงลูกหลานคนจีนคนหนึ่งที่อยากเห็นเรื่องเหล่านี้ถูกเก็บไว้ หากข้อมูลตระกูลใดผิดพลาด หรือพี่น้องบ้านไหนมีเรื่องราวที่อยากเพิ่มเติม แจ้งครอบครัวเราได้เลยครับ ผมจะแก้ไขและบันทึกไว้ในประวัติการแก้ไขท้ายบทความ เพื่อให้ข้อมูลสมบูรณ์ที่สุด และช่วยให้การศึกษารากเหง้าและวัฒนธรรมของแต่ละแซ่ง่ายขึ้นสำหรับทุกคน
ข้อมูลด่วนของแซ่พัว แซ่พาน (潘)
| หัวข้อ | ข้อมูล |
|---|---|
| อักษรจีน | 潘 (ตัวย่อกับตัวเต็มเหมือนกัน) |
| แต้จิ๋ว | พัว (puan1) |
| จีนกลาง | พาน (Pān) |
| ภาษาอังกฤษ | Pan · Poon · Pun · Phua · Puah |
| อันดับในจีน | 36 (อันดับทางการปี 2020) |
| จำนวนคน | ประมาณการปี 2026 ราว 7.28 ล้านคน ±10% |
| มณฑลที่มีมากที่สุด | กว่างซี ตามที่แหล่งที่ผมอ่านอ้างรายงานทางการจีนปี 2021 |
| ถิ่นเดิมของตระกูล | 荥阳 (สิงหยาง ในเหอหนาน) |
| ชื่อหอ | หอสิงหยาง (荥阳堂) · หอหวงเหมิน (黄门堂) · หอฮวาเสียน (花贤堂) |
เขียนและอ่านอย่างไร
วิกิพจนานุกรมของ 潘 ให้เสียงอ่านแต่ละสำเนียงไว้ แต้จิ๋วที่เป็นเสียงของแซ่คือ puan1 ผมเขียนเป็นไทยว่า "พัว" คนไทยเขียน "แซ่พัว" จนเห็นได้ตามป้ายร้านอาหาร เช่น ร้านแซ่พัว 潘 ที่ปากเกร็ด และ วิกิพีเดียภาษาจีนบันทึกการสะกดของไทยไว้ ว่า Sae-Phua หรือ Sae-Pua
ภาษาอังกฤษ Pan เป็นจีนกลาง Phua หรือ Puah เป็นแบบแต้จิ๋วและฮกเกี้ยน Poon หรือ Pun เป็นแบบกวางตุ้ง ดูรายการได้ใน วิกิพีเดียภาษาอังกฤษ ส่วนแซ่นี้อยู่ตรงไหนของแซ่จีนทั้งหมด ดูได้ใน ตารางแซ่จีน 100 อันดับแรก ปี 2026
แซ่พัวมาจากไหน
แซ่ 潘 มีหลายต้นสาย ตำราจีนยังเห็นไม่ตรงกันว่าสายไหนเป็นหลัก
| สาย | บรรพชน | ความน่าเชื่อถือ |
|---|---|---|
| แซ่จี (姬) ของราชวงศ์โจว | จี้ซุน (季孙 Jìsūn) ผู้ได้ที่ดินชื่อ "พาน" | ตำรา 《元和姓纂》 (หยวนเหอซิ่งจ่วน) บันทึกไว้ แต่ 《通志》 (ทงจื้อ) คัดค้าน กึ่งตำนาน |
| เชื้อพระวงศ์แคว้นฉู่ | พานฉง (潘崇 Pān Chóng) ราชครูสมัยชุนชิว | มีชื่อในบันทึกประวัติศาสตร์ |
| ชนเผ่าเซียนเปย์ | ตระกูล 破多罗 (พั่วตัวหลัว) เปลี่ยนมาใช้แซ่พาน | วิกิพีเดียภาษาจีนว่าสายถิ่น 河南郡 (แถวลั่วหยาง) ส่วนมากมาจากสายนี้ |
สายที่คนจีนเล่ามากที่สุดคือสายจี้ซุน บุตรของปี้กงเกา (毕公高 Bìgōng Gāo) ผู้เป็นโอรสของพระเจ้าโจวเหวินหวาง ตำราว่าได้ที่ดินชื่อ "พาน" ลูกหลานจึงใช้ชื่อแคว้นเป็นแซ่ ส่วนตำรา 《通志》 เห็นว่าแซ่พานเป็นเชื้อพระวงศ์แคว้นฉู่ วิกิพีเดียภาษาจีนเห็นว่าข้อหลังน่าจะถูกกว่า เพราะคนแซ่พานยุคชุนชิวที่มีบันทึกเกือบทั้งหมดเป็นคนแคว้นฉู่
ถิ่นเดิมและชื่อหอบรรพชน
ถิ่นเดิมของตระกูลที่ใช้กันมากที่สุดคือ 荥阳 (จีนกลางอ่านว่า สิงหยาง) แถวเจิ้งโจว เหอหนาน แต่คำนี้บนป้ายบ้านหรือกลอนคู่ไม่ได้บอกว่าเป็นบ้านแซ่พานเสมอไป เพราะแซ่แต้ (郑 จีนกลางเจิ้ง) ก็ถือสิงหยางเป็นถิ่นเดิม เว็บไซต์ตระกูลพานรวมชื่อหอไว้
ชื่อหอ 黄门堂 มาจากตำแหน่งขุนนาง 黄门侍郎 (จีนกลาง หวงเหมินชื่อหลาง) ของกวีพานเยว่ ส่วน 花贤堂 ที่มีคำว่า 花 (ดอกไม้) น่าจะโยงกับเรื่องดอกไม้ของท่าน แต่ผมยังไม่พบบันทึกที่อธิบายไว้ตรง ๆ
พานอัน กวีรูปงาม
พานเยว่ (潘岳 Pān Yuè ค.ศ. 247 ถึง 300) หรือ "พานอัน" (潘安) เป็นกวีสมัยจิ้นตะวันตก ชาวสิงหยาง ว่ากันว่ารูปงามจนเกิดสำนวน 貌比潘安 (จีนกลาง เม่าปี่พานอัน) แปลว่าหน้าตาเทียบพานอัน ตอนเป็นเจ้าเมืองเหอหยาง ท่านให้ปลูกดอกท้อและดอกพลัมทั่วอำเภอ คนจึงเรียกว่า "河阳一县花" ทั้งอำเภอเหอหยางเต็มไปด้วยดอกไม้
เส้นทางลงใต้สู่แต้จิ๋ว
ชาวแต้จิ๋วส่วนใหญ่บอกว่าบรรพชนมาจากฝูเจี้ยน โดยเฉพาะผูเถียนและจางโจว แซ่พัวก็เช่นกัน
เว็บไซต์ตระกูลพานเล่าเรื่องการเข้าฝูเจี้ยน ว่าพานหยวนเจี๋ย (潘源节 Pān Yuánjié) ชาวกู้สื่อ เหอหนาน ตามแม่ทัพเฉินหยวนกวง (陈元光) ผู้เป็นคนแซ่ตั้ง ไปปราบความไม่สงบในฝูเจี้ยนตอนใต้ปี ค.ศ. 677 แล้วเสียชีวิตพร้อมแม่ทัพในปี 709 เรื่องนี้เป็นบันทึกของตระกูล ผมยังไม่เห็นหลักฐานอื่นยืนยัน
ในเขตเฉาอาน (潮安 Cháo'ān) เมืองแต้จิ๋ว (潮州 จีนกลางอ่านว่าเฉาโจว) พบหมู่บ้านแซ่นี้สามแห่ง
| หมู่บ้าน | ที่ตั้ง | เล่ากันว่ามาจาก |
|---|---|---|
| 潘厝 (พานชั่ว Pāncuò) | ตำบลจินสือ (金石) | ปลายซ่ง จากผูเถียน |
| 潘陇 (พานหล่ง Pānlǒng) หรือ "攀龙" (พานหลง Pānlóng) | ตำบลอานปู้ (庵埠) | บันทึกอำเภอว่าจากจางโจว คำบอกเล่าตระกูลว่าจากผูเถียน ยังขัดแย้งกัน |
| 潘刘 (พานหลิว Pānliú) | ตำบลฝูหยาง (浮洋) ริมแม่น้ำหาน | ต้นหมิง จากผูเถียน |
ชื่อ 潘刘 บันทึกว่าแซ่พานมาอยู่ก่อน แล้วแซ่เล้า (刘)ตามมา
สาขาที่เท่งไฮ้ (澄海 จีนกลางเฉิงไห่ ดูแผนที่การปกครองเท่งไฮ้) กิ๊กเอี๊ย (揭阳 เจียหยาง) โผวเล้ง (普宁 ผู่หนิง) และเตี่ยเอี๊ย (潮阳 เฉาหยาง) ผมยังไม่พบที่ยืนยันได้ และไม่พบเอกสารว่าลูกหลานจากหมู่บ้านเหล่านี้มาไทยเมื่อไร
ในฟิลิปปินส์ ข่าวของเน็ตอีสระบุว่ามีสมาคมแซ่พานตั้งแต่ปี 1955
แซ่พัวในเมืองไทย
ชื่อ "แซ่พัว" มีใช้จริงในไทยตามป้ายร้านและการสะกดที่เล่าข้างต้น แต่สิ่งที่ผมยังไม่พบมีสามข้อ คือสมาคมแซ่พัวในไทย ปีที่ลูกหลานจากเฉาอานเข้ามาไทย และรายชื่อนามสกุลไทยที่ทำมาจากแซ่นี้ ผมไม่ขอเดาชื่อตระกูลใคร เพราะนามสกุลไทยที่ขึ้นต้นว่า "พัว" ไม่จำเป็นต้องมาจาก 潘 ทุกนามสกุล วิธีที่แน่ที่สุดคือดูอักษรจีนบนป้ายบรรพชนที่บ้าน
ถ้าบรรพชนมาจากเฉาอาน สมาคมคนบ้านเดียวกัน (同乡会) ของชาวเฉาอานในไทยอาจช่วยถามถึงหมู่บ้านต้นทางได้ นี่เป็นความเห็นของผมเอง
ทุกวันนี้อยู่ที่ไหนในจีน
แหล่งที่ผมอ่านอ้างรายงานทางการจีนปี 2021 ว่ากว่างซีมีคนแซ่พานมากที่สุด มณฑลอื่นที่มีมากได้แก่เจ้อเจียง เจียงซู อานฮุย ซานตง และกวางตุ้ง หมู่บ้านแซ่พานที่มีชื่อแห่งหนึ่งคือพานเจียอ้าว (潘家岙) อำเภอหนิงไห่ เจ้อเจียง ซึ่งมีเวทีงิ้วโบราณในศาลบรรพชน เป็นโบราณสถานระดับชาติ
บุคคลสำคัญแซ่พัว แซ่พาน
ผมเลือกเฉพาะบุคคลที่มีบันทึกชัด
| บุคคล | ยุค | บทบาท |
|---|---|---|
| พานฉง (潘崇) | ชุนชิว | ราชครูแคว้นฉู่ ตำราจีนบางเล่มนับเป็นต้นสายแคว้นฉู่ |
| พานเยว่ หรือพานอัน (潘岳) | ค.ศ. 247 ถึง 300 | กวีสมัยจิ้นตะวันตก ต้นสำนวน 貌比潘安 |
| พานหยวนเจี๋ย (潘源节) | ถัง | ผู้นำแซ่พานเข้าฝูเจี้ยน ตามบันทึกตระกูล |
| พานเหม่ย (潘美 Pān Měi) | ค.ศ. 925 ถึง 991 | แม่ทัพซ่งเหนือ |
| พานเจิ้นเฉิง (潘振承 Pān Zhènchéng) | ค.ศ. 1714 ถึง 1788 | หัวหน้าพ่อค้าสิบสามห้างที่กวางโจว |
| พานปิ่งเหนียน (潘炳年 Pān Bǐngnián) | ค.ศ. 1844 ถึง 1919 | บัณฑิตฝูเจี้ยน เล่ากันว่าเป็นต้นตำรับปลา "潘鱼" |
ธรรมเนียม คำสอน และอาหาร
คำสอนตระกูลพานในเว็บของตระกูล แต่งเป็นกลอนสามคำ ขึ้นต้นว่า 潘氏人，季孙后；源荥阳，至而今 แปลว่า คนแซ่พานเป็นลูกหลานจี้ซุน ต้นธารจากสิงหยางถึงทุกวันนี้ ใจความคือถือความเมตตาและซื่อสัตย์ และยึดหลัก 耕读传家 คือทำนากับเรียนหนังสือสืบครอบครัว ลำดับชื่อรุ่นของสายแต้จิ๋วผมยังไม่พบ
อาหารที่ผูกกับแซ่นี้ชัดที่สุดคือ "潘鱼" (พานอวี๋ แปลว่าปลาแบบพาน) เมนูของภัตตาคารกว่างเหอจวี (广和居) ที่ปักกิ่งสมัยปลายชิง บทความของสำนักข่าวซินหัว เล่าว่าถ่ายทอดจากพานปิ่งเหนียน คนฝูโจว นึ่งปลาไนกับซีอิ๊ว เห็ดหอม และน้ำซุป ส่วนในครัวแต้จิ๋วผมไม่พบอาหารเฉพาะของแซ่พัว
คำถามที่พบบ่อย
แซ่พัว ภาษาจีนเขียนอย่างไร?
เขียนว่า 潘 ตัวย่อกับตัวเต็มเหมือนกัน
แซ่พัว แต้จิ๋วอ่านว่าอะไร?
แต้จิ๋วอ่านว่า "พัว" (puan1)
แซ่พัว จีนกลางอ่านว่าอะไร?
จีนกลางอ่านว่า "พาน" (Pān) แซ่พัวกับแซ่พานจึงเป็นแซ่เดียวกัน
แซ่พัว มาจากไหน?
ตำราจีนเล่าไว้อย่างน้อยสองสาย คือสายจี้ซุนสมัยโจว กับสายพานฉงแห่งแคว้นฉู่ ถิ่นเดิมที่ใช้ร่วมกันคือสิงหยาง เหอหนาน
แซ่พัว ภาษาอังกฤษสะกดอย่างไร?
Pan ตามจีนกลาง Phua หรือ Puah ตามแต้จิ๋วและฮกเกี้ยน Poon หรือ Pun ตามกวางตุ้ง
บทสรุป
แซ่พัวหรือแซ่พานมีหลายต้นสาย แต่ลูกหลานทั่วโลกยึดถิ่นสิงหยางร่วมกัน ส่วนสายแต้จิ๋ว หมู่บ้านในเฉาอานเป็นหลักฐานที่ชัดที่สุดเท่าที่ผมพบ
เรื่องแซ่พัวในเมืองไทยยังว่างอยู่มาก ถ้าบ้านคุณแซ่พัว มีป้ายหอสิงหยาง ชื่อหมู่บ้านเดิมของอากงอาม่า หรือมีข้อมูลที่ต่างจากที่ผมเขียน แจ้งครอบครัวเรา ได้นะครับ
แหล่งข้อมูลและอ่านเพิ่มเติม
- วิกิพีเดียภาษาจีน หน้า 潘姓 (ที่มา ถิ่นตระกูล และการสะกดในไทย)
- วิกิพีเดียภาษาอังกฤษ หน้า Pan (surname) (การสะกดและรายชื่อบุคคล)
- วิกิพจนานุกรม 潘 (เสียงอ่านในแต่ละสำเนียง)
- เว็บไซต์ตระกูลพาน หน้าชื่อหอ 潘姓堂号 (แหล่งของตระกูล)
- เว็บไซต์ตระกูลพาน บทคำสอนตระกูล 潘氏家训 (แหล่งของตระกูล)
- เว็บไซต์ตระกูลพาน หน้า 福建潘氏源流 (แหล่งของตระกูล)
- สำนักข่าวซินหัว บทความ 广和居的经营智慧 (ที่มาของ 潘鱼)
- เน็ตอีส ข่าวสมาคมแซ่พานฟิลิปปินส์ (菲律宾潘氏宗亲总会)
