แซ่คู แซ่ชิว (邱) มาจากไหน? ประวัติตระกูลชิว จากซานตงสู่แต้จิ๋วและไทย

แซ่คู คือแซ่ที่เขียนด้วยอักษรจีน 邱 (จีนกลางอ่านว่า ชิว, Qiū) และมีรูปเดิมคือ 丘 ที่ยังใช้กันอยู่จนทุกวันนี้ สองตัวนี้เป็นแซ่เดียวกัน คนแต้จิ๋วและฮกเกี้ยนในไทยออกเสียงว่า "คู" ส่วนคนจีนกลางเรียกว่า "ชิว" ตามสถิติทางการของจีนปี 2020 แซ่ 邱 อยู่อันดับ 73 และประมาณการปี 2026 ว่ามีราว 4.17 ล้านคน

ผมเป็นคนแซ่อึ้ง 黃 ไม่ใช่แซ่คู จึงเล่าเท่าที่อ่านเจอจากเอกสารและผังตระกูลของจีน เรื่องไหนมีหลักฐานชัด เรื่องไหนเป็นเรื่องเล่าของตระกูล ผมจะบอกไว้

ประเด็นสำคัญ

• 邱 กับ 丘 เป็นแซ่เดียวกัน อักษรเดิมคือ 丘 ส่วน 邱 เกิดจากการเลี่ยงชื่อตัวของขงจื๊อในสมัยชิง
• ต้นแซ่ตามเอกสารเก่าคือลูกหลานสายรองของเจียงไท่กงที่อยู่เมืองหยิงชิว ส่วนชื่อบรรพชนองค์แรกที่ผังตระกูลระบุมีหลายแบบ
• สายที่เข้าแต้จิ๋วตามผังตระกูลคือสายเหยี่ยวเพ้ง (饶平 — จีนกลาง เหราผิง) ซึ่งตั้งรกรากเมื่อ ค.ศ. 1130 ส่วนฮากกาแผ่มาจากซ่างหาง (上杭) ในฝูเจี้ยน
• ตามวิกิพีเดีย ตระกูลชินวัตรสืบจากเส็ง แซ่คู (丘春盛) ชาวฮากกาจากอำเภอเฟิงซุ่น (丰顺)
• ผมยังไม่พบปีตั้งสมาคมแซ่คูในไทยและชื่อหอบรรพชนของสายไทย

ก่อนอ่าน: ทำไมผมเขียนเรื่องแซ่ของตระกูลต่าง ๆ

ผม ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ (MingPaPa) เป็นคนแต้จิ๋ว แซ่ 黃 (แต้จิ๋ว อึ้ง / จีนกลาง หวง) บรรพบุรุษมาจากเท่งไฮ้ (澄海 — จีนกลาง เฉิงไห่) ผมรักและภูมิใจในรากเหง้าวัฒนธรรมจีนที่อากงอาม่าส่งต่อมาให้ หลังจากเขียนเรื่องแซ่อึ้งของบ้านผมเองและตาราง 100 แซ่จีนอันดับแรกแล้ว ผมอยากให้ลูกหลานตระกูลอื่นได้มีเรื่องราวของแซ่ตัวเองเก็บไว้บ้าง จึงขออนุญาตรวบรวมข้อมูลเท่าที่พอจะหาได้ มาเขียนเป็นบทความของแซ่ตระกูลที่มีอยู่ในเมืองไทยทีละแซ่

ตั้งใจให้เป็นประโยชน์ต่อลูกหลานแต่ละตระกูล และเป็นอีกแรงหนึ่งในการช่วยคนไทยเชื้อสายจีนค้นหารากเหง้าของตัวเอง ข้อมูลส่วนใหญ่มาจากรายงานทะเบียนราษฎร์ของทางการจีน หนังสือและเว็บไซต์ของตระกูล งานวิชาการ และข่าวจากจีน ผมพยายามบอกไว้ทุกครั้งว่าเรื่องไหนเป็นตำนานหรือบันทึกของตระกูล และเรื่องไหนมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์

ผมไม่ใช่นักประวัติศาสตร์ เป็นเพียงลูกหลานคนจีนคนหนึ่งที่อยากเห็นเรื่องเหล่านี้ถูกเก็บไว้ หากข้อมูลตระกูลใดผิดพลาด หรือพี่น้องบ้านไหนมีเรื่องราวที่อยากเพิ่มเติม แจ้งครอบครัวเราได้เลยครับ ผมจะแก้ไขและบันทึกไว้ในประวัติการแก้ไขท้ายบทความ เพื่อให้ข้อมูลสมบูรณ์ที่สุด และช่วยให้การศึกษารากเหง้าและวัฒนธรรมของแต่ละแซ่ง่ายขึ้นสำหรับทุกคน

ข้อมูลด่วนแซ่คู (แซ่ชิว)

หัวข้อ	ข้อมูล
อักษรจีน	邱 (ตัวย่อและตัวเต็มเหมือนกัน) รูปเดิม 丘
จีนกลาง	ชิว (Qiū)
แต้จิ๋ว	คู (ku1) เสียงที่ใช้กับชื่อแซ่ ถ้าอ่านแบบหนังสือเป็น คิว (kiu1)
ภาษาอังกฤษ	Qiu, Chiu, Khoo, Khu, Yau, Hew, Hiew
อันดับในจีน	73 (สถิติทางการปี 2020 นับเฉพาะ 邱)
ประมาณการปี 2026	ราว 4.17 ล้านคน (ค่าประมาณ ±10% หรือราว 3.75 ถึง 4.59 ล้านคน)

ตัวเลขนี้ประมาณจากสถิติทางการ ไม่ใช่การนับรายคน และไม่รวมผู้ที่จดทะเบียนเป็น 丘 เทียบอันดับกับแซ่อื่นได้ใน ตารางแซ่จีน 100 อันดับ ปี 2026

แซ่คูเขียนและอ่านอย่างไร

邱 กับ 丘 เป็นแซ่เดียวกัน 丘 แปลว่าเนินดิน เป็นอักษรเดิม ส่วน 邱 คืออักษรเดียวกันที่เติมส่วน 阝 ภายหลัง สองแบบอ่านว่า "ชิว" ในจีนกลาง และ "คู" เมื่อใช้เป็นแซ่ในแต้จิ๋วและฮกเกี้ยน

ภาษาอังกฤษสะกดตามสำเนียงบรรพบุรุษ ดูเพิ่มที่ วิกิพีเดียเรื่องแซ่ Qiu และ วิกิพจนานุกรมอักษร 邱

แซ่คูมาจากไหน

สายหลักตามเอกสารเก่าสืบจากเจียงไท่กง (姜太公 แต้จิ๋ว เกียงไท้กง / จีนกลาง เจียงไท่กง) ผู้ได้รับแคว้นฉี (齐 ฉี) เมืองหลวงแรกคือหยิงชิว (营丘) แถวหลินจือ (临淄) หรือชางเล่อ (昌乐) ในซานตง ตำราสมัยซ่งบันทึกว่าลูกหลานสายรองที่อยู่เมืองนี้ใช้ 丘 เป็นแซ่ เจียงไท่กงเองเป็นต้นของ แซ่เกียง แซ่เจียง (姜)

ผังตระกูลชั้นหลังว่าผู้เริ่มแซ่คือชิวมู่กง (丘穆公) บุตรคนที่ 3 ของเจียงไท่กง แต่ไม่พบในพงศาวดารสมัยโจว อีกฉบับว่าเป็นบุตรชื่อ 木 สิ่งที่มีเอกสารรองรับจึงมีเพียงการใช้ชื่อเมืองเป็นแซ่

丘 เปลี่ยนเป็น 邱 แล้วกลับเป็น 丘

ชื่อตัวของขงจื๊อคือ 孔丘 (ข่งชิว) ในรัชกาลยงเจิ้ง (雍正) ปี ค.ศ. 1725 ราชสำนักชิงให้เลี่ยงอักษร 丘 คนแซ่ 丘 จึงเติม 阝 เป็น 邱 (อักษร 邱 มีใช้เป็นแซ่มาแต่สมัยฮั่นแต่พบน้อยมาก) ขงจื๊อเป็นบุคคลที่มีชื่อที่สุดของ แซ่ขง แซ่ข่ง (孔) เรื่องนี้จึงเชื่อมสองแซ่เข้าด้วยกัน

ปลายสมัยชิง 丘逢甲 (ชิวเฝิงเจี่ย) กวีชาวฮากกา รณรงค์ให้กลับไปใช้ 丘 หลังปี 1911 หลายสายกลับไปใช้ 丘 โดยถือว่าแซ่นี้เกิดก่อนขงจื๊อหลายร้อยปี แต่เปลี่ยนไม่ทั่วถึง ปัจจุบันจึงใช้ปนกันแม้ในตระกูลเดียว อ่านเพิ่มได้ที่ บทความเน็ตอีสว่าด้วยการเลี่ยงชื่อขงจื๊อ และ บันทึกซินล่างเรื่อง 丘逢甲 และพระราชโองการปี 1725

ถิ่นเดิมและชื่อหอบรรพชน

ถิ่นเดิมของตระกูลที่พบมีสามแห่ง คือเหอหนาน (河南) อู๋ซิง (吴兴) และฝูเฟิง (扶风) ชื่อหอที่แพร่หลายที่สุดคือ 河南堂 (เหอหนานถัง) ใช้ทั้งในหมู่ฮากกา แต้จิ๋ว และไต้หวัน

เส้นทางลงใต้สู่แต้จิ๋ว ฮากกา และฮกเกี้ยน

บางเว็บตระกูลบอกว่าแซ่ 丘 อยู่ในกลุ่ม "แปดแซ่เข้าฝูเจี้ยน" (八姓入闽 ปาซิ่งรู่หมิ่น) ที่หนีภัยสงครามลงใต้ แต่ตำราเก่าระบุแปดแซ่ไม่ตรงกัน ผมจึงถือเป็นคำอ้างของตระกูล รายชื่อที่เว็บนั้นให้ไว้มี แซ่ลิ้ม (林) และ แซ่ตั้ง (陈)

สายแต้จิ๋ว

ผังตระกูลสายต้าปู้ (大埔 — จีนกลาง ต้าปู้) เล่าว่า 丘成实 (ชิวเฉิงสือ) กับบุตรชาย 丘君与 (ชิวจวินอวี่) ย้ายจากผูเถียน (莆田) ฝูเจี้ยน ไปตั้งรกรากที่ซานเหรา (三饶) อำเภอเหยี่ยวเพ้ง (饶平 — จีนกลาง เหราผิง) ในเขตแต้จิ๋ว เมื่อ ค.ศ. 1130 ถือเป็นต้นสาย 丘 ของแต้จิ๋ว ผังตระกูลต่างฉบับบอกไม่ตรงกันว่าใครย้ายก่อน จึงควรอ่านเป็นเรื่องเล่าของตระกูล ผมยังไม่พบข้อมูลสายคูในเท่งไฮ้ (澄海 — จีนกลาง เฉิงไห่) หรือซัวเถา (汕头 — จีนกลาง ซ่านโถว)

สายฮากกา

ฮากกาเล่าว่ามาจาก 丘三五郎 (ชิวซานอู่หลาง) ที่ย้ายจากหนิงฮว่าสือปี้ (宁化石壁) ไปซ่างหาง (上杭) ในฝูเจี้ยนสมัยซ่ง มีบุตร 10 คน ลูกหลานแผ่ไปเหมยโจว เจียวหลิ่ง (蕉岭) และเฟิงซุ่น (丰顺) อำเภอเฟิงซุ่นเคยขึ้นกับจังหวัดแต้จิ๋วสมัยชิง

สายฮกเกี้ยนซินอาน สู่ปีนัง

ตระกูล 邱 หมู่บ้านซินอาน (新垵) เขตไห่ชาง (海沧) เมืองเซี่ยเหมิน มีศาลตระกูลหลักชื่อ 诒穀堂 (จีนกลาง อี๋กู่ถัง) ลูกหลานที่ปีนังตั้งศาล 龍山堂邱公司 (Leong San Tong Khoo Kongsi) เมื่อ ค.ศ. 1835 ดูรายละเอียดที่ วิกิพีเดียเรื่อง Khoo Kongsi

มีเรื่องเล่าว่าตระกูลซินอาน "เดิมแซ่ 曾" ซึ่งยังไม่มีหลักฐาน ผมจึงไม่ยืนยัน ใครสนใจแซ่นั้นอ่านได้ที่ แซ่จัง (曾)

แซ่คูในเมืองไทย

ในไทยมีสมาคมชื่อ 泰國丘氏宗親總會 (แปลว่า สมาคมใหญ่ตระกูล 丘 แห่งประเทศไทย) ใช้อักษร 丘 ข้อมูลราวปี 2009 ถึง 2011 ของ สหสมาคมตระกูลแซ่แห่งประเทศไทย ระบุที่ตั้งแถวถนนพระราม 4 เขตคลองเตย ผมไม่ทราบว่ายังเป็นปัจจุบันหรือไม่ และยังไม่พบปีก่อตั้งหรือชื่อหอบรรพชน

ตัวอย่างที่มีแหล่งอ้างอิงชัดที่สุดคือเส็ง แซ่คู (丘春盛) ชาวฮากกาจากหมู่บ้านถ่าเซี่ย (塔下) อำเภอเฟิงซุ่น ตามวิกิพีเดียเข้ามาสยามในทศวรรษ 1860 ต่อมาเป็นนายอากร และเป็นต้นตระกูลชินวัตร หลานชายเริ่มใช้นามสกุลชินวัตรในปี ค.ศ. 1938 แหล่งจีนเขียนแซ่ของตระกูลนี้ด้วยอักษร 丘 ดู วิกิพีเดียเรื่อง Seng Saekhu

ผมยังไม่พบแหล่งยืนยันนามสกุลไทยอื่นที่มาจากแซ่คู วิธีที่ตรงที่สุดคือดูป้ายบรรพชนที่บ้านว่าเขียน 邱 หรือ 丘 หรือไม่

ทุกวันนี้อยู่ที่ไหนในจีน

ผมไม่พบตัวเลขทางการรายมณฑลของ 邱 แหล่งข้อมูลจีนบางแห่งว่าพบมากในเสฉวน หูหนาน กวางตุ้ง และหูเป่ย์ ส่วนไต้หวันมีแซ่คูมาก ส่วนใหญ่เป็นฮากกา

บุคคลสำคัญแซ่คู

บุคคล	ยุค	ความสำคัญ
丘迟 (ชิวฉือ)	ค.ศ. 464 ถึง 508	กวีชาวอู๋ซิง ผู้เขียนจดหมายที่มีวรรคดังเรื่องฤดูใบไม้ผลิแดนใต้
丘处机 (ชิวฉู่จี)	ค.ศ. 1148 ถึง 1227	นักพรตเต๋าสายเฉวียนเจิน เดินทางไปพบเจงกิสข่านที่เอเชียกลาง
丘濬 (ชิวจวิ้น)	ค.ศ. 1421 ถึง 1495	ชาวฉยงซาน (琼山) เกาะไหหลำ เสนาบดีสมัยหมิง
丘逢甲 (ชิวเฝิงเจี่ย)	ค.ศ. 1864 ถึง 1912	กวีชาวฮากกา นำอาสาสมัครต่อต้านญี่ปุ่นในไต้หวันเมื่อ ค.ศ. 1895
เส็ง แซ่คู (丘春盛)	ราวทศวรรษ 1840 ถึงราว ค.ศ. 1911	ชาวฮากกาเฟิงซุ่น ต้นตระกูลชินวัตรในไทย

อ่านเพิ่มได้ที่ Qiu Chuji Qiu Jun และ Qiu Fengjia ในวิกิพีเดียภาษาอังกฤษ

ธรรมเนียมและคำสอนของตระกูล

แซ่คูไม่มีคำสอนตระกูลฉบับเดียว แต่ป้ายคู่ในศาลบรรพชนทำหน้าที่เป็นคำสอน เช่นในศาลตระกูลที่เจียวหลิ่ง "读书千载业；孝悌一堂春" แปลว่า การเรียนเป็นงานพันปี ความกตัญญูและรักพี่น้องทำให้ทั้งบ้านเป็นฤดูใบไม้ผลิ ผมไม่พบอาหารที่ผูกกับแซ่คูโดยเฉพาะ

คำถามที่พบบ่อย

แซ่คู ภาษาจีนเขียนอย่างไร 邱 กับ 丘 ต่างกันไหม?

เขียนได้ทั้ง 邱 และ 丘 และเป็นแซ่เดียวกัน รูปเดิมคือ 丘 ส่วน 邱 เกิดจากการเลี่ยงชื่อขงจื๊อในสมัยชิงเมื่อ ค.ศ. 1725 ภายหลังบางสายกลับไปใช้ 丘 จึงใช้ปนกัน

แซ่คู แต้จิ๋วอ่านว่าอะไร?

แต้จิ๋วอ่านว่า "คู" (ku1) เป็นเสียงที่ใช้กับชื่อแซ่ ถ้าอ่านแบบหนังสือจะเป็น "คิว" (kiu1) ฮกเกี้ยนก็อ่านว่า "คู" เช่นกัน

แซ่คู จีนกลางอ่านว่าอะไร แปลว่าอะไร?

จีนกลางอ่านว่า "ชิว" (Qiū) ตัวอักษร 丘 แปลว่าเนินดิน ที่มาคือชื่อเมืองหยิงชิวซึ่งลูกหลานเจียงไท่กงใช้เป็นแซ่

แซ่คู ภาษาอังกฤษสะกดอย่างไร?

สะกดตามสำเนียง ได้แก่ Qiu (จีนกลาง) Chiu (ไต้หวัน) Khoo หรือ Khu (ฮกเกี้ยน) Yau (กวางตุ้ง) และ Hew หรือ Hiew (แคะ)

แซ่คู มาจากไหน มีคนในไทยไหม?

มาจากลูกหลานเจียงไท่กงที่อยู่เมืองหยิงชิวในซานตง ต่อมาลงใต้สู่ฝูเจี้ยน แต้จิ๋ว และเขตฮากกา ในไทยมีตระกูลชินวัตรที่สืบจากเส็ง แซ่คู ชาวฮากกาเฟิงซุ่น

บทสรุป

แซ่คูเขียนได้สองแบบแต่เป็นตระกูลเดียว ต้นสายอยู่ที่เมืองหยิงชิวในซานตง แล้วแตกเป็นสายแต้จิ๋ว ฮากกา และฮกเกี้ยน เรื่องที่มีเอกสารชัดคือการเปลี่ยน 丘 เป็น 邱 ส่วนลำดับการย้ายถิ่นยังเป็นเรื่องเล่าของผังตระกูล

ถ้าบ้านท่านเป็นแซ่คู มีป้ายบรรพชน ชื่อหมู่บ้านเดิม หรือสมุดลำดับสกุลที่ต่างจากนี้ และยินดีเล่าให้ฟัง แจ้งครอบครัวเรา ได้เลยครับ

แหล่งข้อมูลและอ่านเพิ่มเติม

• วิกิพีเดียเรื่องแซ่ Qiu (วิกิพีเดียภาษาอังกฤษ)
• วิกิพจนานุกรมอักษร 邱 เสียงอ่านในแต้จิ๋ว ฮกเกี้ยน แคะ กวางตุ้ง (Wiktionary)
• 邱姓源自丘姓 เพื่อเลี่ยงชื่อขงจื๊อ (เน็ตอีส)
• 关于纪念丘逢甲进士 ปี 1725 เปลี่ยน 丘 เป็น 邱 (ซินล่าง)
• Seng Saekhu ต้นตระกูลชินวัตร (วิกิพีเดีย)
• Khoo Kongsi ศาลตระกูลแซ่คู ปีนัง (วิกิพีเดีย)
• สหสมาคมตระกูลแซ่แห่งประเทศไทย รายชื่อสมาคมแซ่ (ข้อมูลราว 2009 ถึง 2011)