แซ่ 蔡 คนไทยเชื้อสายแต้จิ๋วเรียกว่า แซ่ฉั่ว ส่วนจีนกลางอ่านว่า ไช่ (cài) ถ้าเจอชื่อภาษาอังกฤษที่สะกดว่า Chua, Chuah, Tsai, Choi หรือ Cai ส่วนใหญ่ก็คือแซ่นี้
ปัจจุบันมีคนแซ่นี้ในจีนประมาณ 7.28 ล้านคน (ประมาณการปี 2026) อยู่อันดับ 38 แซ่นี้มีเรื่องเล่ากำเนิดว่าลูกที่ทำดีฟื้นตระกูลของพ่อได้ และในภูมิภาคแต้จิ๋วเป็นแซ่ใหญ่อันดับ 9 ตามหนังสือ《潮汕百家姓》(จีนกลาง เฉาซ่านไป่เจียซิ่ง — ทำเนียบแซ่ในแต้จิ๋ว-ซัวเถา)
แซ่ฉั่ว หรือแซ่ไช่ (蔡) มีที่มาจากแคว้นไช่ในเหอหนานสมัยต้นราชวงศ์โจว เมื่อรัฐฉู่ล้มแคว้นนี้ในปี 447 ก่อน ค.ศ. ชาวแคว้นจึงใช้ชื่อแคว้นเป็นแซ่ ปัจจุบันมีราว 7.28 ล้านคน (ประมาณการปี 2026) สายแต้จิ๋วตามบันทึกของตระกูลส่วนใหญ่สืบจากผูเถียน ฝูเจี้ยน โดยมีไช่เซียง (蔡襄) เป็นบรรพชนที่เอ่ยถึงมากที่สุด
ประเด็นสำคัญ
- 蔡 สำเนียงแต้จิ๋วอ่านว่า ฉั่ว จีนกลางอ่านว่า ไช่ กวางตุ้งอ่านว่า ช้อย
- เป็นแซ่ชื่อแคว้น ถิ่นเดิมของตระกูลคือจี่หยาง (济阳) ชื่อหอที่พบบ่อยคือ 济阳堂 (จีนกลาง จี่หยางถัง — หอจี่หยาง)
- ภูมิภาคแต้จิ๋วมีคนแซ่นี้ราว 4.2 แสนคน เป็นอันดับ 9 ตามหนังสือเล่มเดียวกัน
- ในไทยมีสมาคมของลูกหลานแซ่ฉั่ว แต่ผมยังไม่พบสถิติจำนวนคนแซ่นี้ในไทย
ก่อนอ่าน: ทำไมผมเขียนเรื่องแซ่ของตระกูลต่าง ๆ
ผม ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ (MingPaPa) เป็นคนแต้จิ๋ว แซ่ 黃 (แต้จิ๋ว อึ้ง / จีนกลาง หวง) บรรพบุรุษมาจากเท่งไฮ้ (澄海 — จีนกลาง เฉิงไห่) ผมรักและภูมิใจในรากเหง้าวัฒนธรรมจีนที่อากงอาม่าส่งต่อมาให้ หลังจากเขียนเรื่องแซ่อึ้งของบ้านผมเองและตาราง 100 แซ่จีนอันดับแรกแล้ว ผมอยากให้ลูกหลานตระกูลอื่นได้มีเรื่องราวของแซ่ตัวเองเก็บไว้บ้าง จึงขออนุญาตรวบรวมข้อมูลเท่าที่พอจะหาได้ มาเขียนเป็นบทความของแซ่ตระกูลที่มีอยู่ในเมืองไทยทีละแซ่
ตั้งใจให้เป็นประโยชน์ต่อลูกหลานแต่ละตระกูล และเป็นอีกแรงหนึ่งในการช่วยคนไทยเชื้อสายจีนค้นหารากเหง้าของตัวเอง ข้อมูลส่วนใหญ่มาจากรายงานทะเบียนราษฎร์ของทางการจีน หนังสือและเว็บไซต์ของตระกูล งานวิชาการ และข่าวจากจีน ผมพยายามบอกไว้ทุกครั้งว่าเรื่องไหนเป็นตำนานหรือบันทึกของตระกูล และเรื่องไหนมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์
ผมไม่ใช่นักประวัติศาสตร์ เป็นเพียงลูกหลานคนจีนคนหนึ่งที่อยากเห็นเรื่องเหล่านี้ถูกเก็บไว้ หากข้อมูลตระกูลใดผิดพลาด หรือพี่น้องบ้านไหนมีเรื่องราวที่อยากเพิ่มเติม แจ้งครอบครัวเราได้เลยครับ ผมจะแก้ไขและบันทึกไว้ในประวัติการแก้ไขท้ายบทความ เพื่อให้ข้อมูลสมบูรณ์ที่สุด และช่วยให้การศึกษารากเหง้าและวัฒนธรรมของแต่ละแซ่ง่ายขึ้นสำหรับทุกคน
ข้อมูลด่วนของแซ่ฉั่ว แซ่ไช่ 蔡
| หัวข้อ | ข้อมูล |
|---|---|
| อักษรจีน | 蔡 (ตัวย่อกับตัวเต็มเหมือนกัน) |
| จีนกลาง / แต้จิ๋ว | ไช่ (cài) / ฉั่ว (cua3) |
| ภาษาอังกฤษ | Chua, Chuah, Tsai, Choi, Choy, Cai |
| อันดับในจีน | 38 (อันดับทางการปี 2020) |
| จำนวนคน | ราว 7.28 ล้านคน ประมาณการปี 2026 เป็นค่าประมาณ ±10% จากสถิติทางการ ไม่ใช่ตัวเลขนับจริง |
| ถิ่นเดิม / ชื่อหอ | จี่หยาง (济阳) เหอหนาน / 济阳堂 |
เขียนและอ่านอย่างไร
ตัวอักษร 蔡 มีหัวหญ้า (艹) อยู่ด้านบน ส่วนล่างคือตัว 祭 (จีนกลาง จี้ — เซ่นไหว้) ใช้เหมือนกันทั้งตัวย่อและตัวเต็ม เสียงแต้จิ๋วคือ ฉั่ว อ่านเหมือนกันในแต้จิ๋วทุกถิ่น ส่วนจีนกลางคือ ไช่ แซ่ฉั่วเป็นชื่อที่ครอบครัวแต้จิ๋วในไทยใช้เรียกกันเอง สื่อไทยอย่าง THE STANDARD ก็เรียกสมาคมของแซ่นี้ว่า "สมาคมสกุลไชย (สกุลฉั่ว)"
ภาษาอังกฤษสะกดต่างกันตามถิ่น Chua และ Chuah มาจากแต้จิ๋วและฮกเกี้ยน Choi และ Choy มาจากกวางตุ้ง Tsai มาจากไต้หวัน ดูรายการเต็มที่ Wikipedia ภาษาอังกฤษ
แซ่นี้มาจากไหน
หลังพระเจ้าโจวอู่หวางพิชิตราชวงศ์ซาง ราวศตวรรษที่ 11 ก่อน ค.ศ. ทรงตั้งพระอนุชาให้ครองแคว้นไช่ที่ซ่างไช่ (上蔡 ในเหอหนาน) เรียกกันว่าไช่ซูตู้ (蔡叔度) ต่อมาไช่ซูตู้ร่วมกบฏและถูกปราบ ลูกชายชื่อหู (胡) กลับประพฤติดี พระเจ้าโจวเฉิงหวางจึงทรงให้กลับไปครองแคว้นไช่ พระราชโองการนี้เก็บอยู่ในบท《蔡仲之命》(ไช่จ้งจือมิ่ง) ของ《尚书》(ซ่างซู — คัมภีร์ประวัติศาสตร์โบราณ) มีประโยคที่ลูกหลานจำกันได้คือ "皇天无亲，惟德是辅" แปลว่าฟ้าไม่ลำเอียงต่อใคร ย่อมค้ำชูผู้มีคุณธรรม ต้นฉบับอ่านได้ที่ Wikisource ภาษาจีน
ลูกหลานนับไช่จ้งหู (蔡仲胡) เป็นต้นสาย จนปี 447 ก่อน ค.ศ. รัฐฉู่ (楚) ล้มแคว้น ชาวแคว้นจึงใช้ชื่อแคว้นเป็นแซ่ ภาพรวมของแคว้นดูได้ที่ Wikipedia เรื่องรัฐไช่
แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันว่าไช่ซูตู้เป็นพระโอรสองค์ที่ 5 หรือที่ 14 ของพระเจ้าโจวเหวินหวาง ผมจึงไม่ระบุลำดับ
ถิ่นเดิมและชื่อหอบรรพชน
ถิ่นเดิมของตระกูลคือจี่หยาง แถบหลานเข่า (兰考) ในเหอหนาน มีคำกล่าวว่า "天下蔡氏出济阳" แปลว่าแซ่ไช่ทั่วหล้าออกจากจี่หยาง ตามที่ Sohu สรุปไว้ ชื่อหอที่พบบ่อยจึงเป็น 济阳堂 (จี่หยางถัง) ป้ายนี้บอกแค่ว่าเป็นแซ่ไช่ ไม่ได้บอกหมู่บ้านต้นทาง
ชื่อหออื่น เช่น 祗德堂 (จือเต๋อถัง) มาจากคำในพระราชโองการว่า "克庸祗德" (ใช้ความสามารถและเคารพในคุณธรรม) และ 龙亭堂 (หลงถิงถัง) มาจากไช่หลุน (蔡伦) ผู้ปรับปรุงการทำกระดาษ
เส้นทางลงใต้สู่แต้จิ๋ว
เว็บไซต์ตระกูลไช่สรุปว่า คนแซ่ไช่ในแต้จิ๋วส่วนใหญ่สืบจากผูเถียน (莆田) ฝูเจี้ยน ส่วนน้อยมาจากสายเจี้ยนหยาง (建阳) เส้นทางคร่าว ๆ คือเหอหนานลงฝูเจี้ยนสมัยถังกับห้าราชวงศ์ แล้วลงแต้จิ๋วสมัยซ่งใต้ถึงต้นหมิง
บรรพชนที่ลูกหลานสายแต้จิ๋วเอ่ยถึงมากที่สุดคือไช่เซียง (蔡襄 ค.ศ. 1012–1067) ชาวผูเถียน หนึ่งในสี่ปรมาจารย์อักษรศิลป์สมัยซ่ง (Wikipedia เรื่องไช่เซียง) ผู้สร้างสะพานลั่วหยาง (洛阳桥) ที่เฉวียนโจว ซึ่งยังอยู่ถึงทุกวันนี้ (Wikipedia เรื่องสะพานลั่วหยาง)
ต้นสายที่เข้ามาถึงเท่งไฮ้ (澄海 — จีนกลาง เฉิงไห่) ตามเว็บไซต์ตระกูลไช่คือไช่กุยฝู่ (蔡规甫 ค.ศ. 1210–1278) ลูกหลานรุ่นที่ 7 ของไช่เซียง สอบได้จิ้นซื่อ (进士 — ผู้สอบผ่านขั้นสูงสุด) ปี 1232 เป็นปลัดจังหวัดแต้จิ๋ว (潮州 — จีนกลาง เฉาโจว) ปี 1235 และเจ้าเมืองแต้จิ๋วปี 1247 แล้วตั้งรกรากที่ย่านเพ็กบ่วง (辟望 — จีนกลาง ปี้ว่าง) ซึ่งปัจจุบันคือย่านซีเหมิน (西门) ในตัวเมืองเท่งไฮ้ ผมยังไม่พบเอกสารทางการยืนยันรายละเอียดเหล่านี้ เว็บไซต์เดียวกันเล่าว่าเขารับลู่ซิ่วฟู (陆秀夫) ขุนนางผู้ภักดีปลายซ่งไว้ที่บ้าน ดู แซ่เล็ก (陆 ลู่) ประกอบ ส่วนภูมิหลังแต้จิ๋วอ่านที่ แผนที่การปกครองเท่งไฮ้ และ ประวัติเมืองท่าซัวเถา
ข้อควรระวัง แหล่งตระกูลแต้จิ๋วระบุว่าไช่จิง (蔡京) อัครมหาเสนาบดีที่ถูกประณามปลายซ่งเหนือ ไม่มีลูกหลานสายตรงในแต้จิ๋ว จึงไม่ควรผูกเรื่องไปหาเขา
ตาม《潮汕百家姓》ภูมิภาคแต้จิ๋วมีคนแซ่นี้ราว 4.2 แสนคน เป็นอันดับ 9 (สรุปจาก Sohu) ที่โผวเล้ง (普宁 — จีนกลาง ผู่หนิง) มีราว 3.8 หมื่นคน ตามเอกสารสถิติหมู่บ้านที่เผยแพร่ในเว็บจีน
แซ่ฉั่วในเมืองไทย
ชาวแต้จิ๋วเป็นกลุ่มจีนที่ใหญ่ที่สุดในไทย คนแซ่ฉั่วในไทยจึงมีสายแต้จิ๋วเป็นแกนหลัก ส่วนไหหลำ ฮกเกี้ยน และแคะก็มีแซ่นี้ ผมยังไม่พบสถิติจำนวนคนแซ่ฉั่วในไทย สิ่งที่มีหลักฐานคือสมาคม ชื่อจีน 泰国蔡氏宗亲总会 (ไท่กั๋วไช่ซื่อจงชินจ่งฮุ่ย เดิม 旅泰蔡氏宗亲总会) สื่อไทยเรียกสมาคมสกุลไชย (สกุลฉั่ว) แห่งประเทศไทย มีหนังสือที่ระลึกวาระที่ 3 ปี พ.ศ. 2516 และข่าวจีนระบุว่าพิธีรับตำแหน่งคณะกรรมการชุดที่ 25 จัดในปี ค.ศ. 2016 ส่วนเว็บไซต์ตระกูลไช่เล่าว่าอาคารสมาคมมีหอบูชาบรรพชนชั้น 4 ประดิษฐานไช่ซูตู้ในชื่อ "叔度公" (ซูตู้กง) ปีก่อตั้งและที่ตั้งผมยังไม่พบในแหล่งที่เปิดอ่านได้
Wikipedia ภาษาอังกฤษเขียนว่าคนไทยเชื้อสายจีนที่เคยใช้แซ่ฉั่วบางบ้านนำคำที่เสียงคล้ายและความหมายดี เช่น ชัย ไปไว้ในนามสกุลไทย แต่อ้างคอลัมน์นิตยสารเพียงชิ้นเดียว และนามสกุลที่มีคำว่า ชัย หรือ ไชย ไม่ได้มาจากแซ่ฉั่วทุกบ้าน
ถ้าอยากหาสายตัวเอง ถามผู้ใหญ่ว่าบรรพชนมาจากอำเภอไหนในแต้จิ๋ว ถ้ามาจากเท่งไฮ้ ลองเริ่มที่สายไช่กุยฝู่ แล้วติดต่อสมาคม
ทุกวันนี้อยู่ที่ไหนในจีน
แหล่งรองหลายแหล่งตรงกันว่ากวางตุ้งมีคนแซ่ไช่มากที่สุด ราว 13.7–15.4% ของคนแซ่ไช่ทั้งประเทศ รองลงมาคือฝูเจี้ยน เจียงซู เจ้อเจียง ตัวเลขนี้มาจากเว็บตระกูลและ Wikipedia ภาษาจีน ไม่ใช่รายงานทางการ จึงอ่านเป็นแนวโน้ม นอกแผ่นดินใหญ่ แซ่นี้เป็นอันดับ 9 ของไต้หวัน (ปี 2018 กว่า 6 แสนคน) และอันดับ 8 ของสิงคโปร์
ภาพล่างคือพิธีไหว้บรรพชนที่ศาลบรรพชนแซ่ไช่บนเกาะจินเหมิน (金门) เมื่อปี ค.ศ. 2016
บุคคลสำคัญ
| บุคคล | ยุค | ที่มาของชื่อเสียง |
|---|---|---|
| ไช่หลุน (蔡伦) | ฮั่นตะวันออก | ผู้ปรับปรุงการทำกระดาษ (Wikipedia เรื่องไช่หลุน) |
| ไช่เซียง (蔡襄) | ซ่งเหนือ | นักอักษรศิลป์ ผู้เขียนตำราชา ผู้สร้างสะพานลั่วหยาง |
| ไช่กุยฝู่ (蔡规甫) | ซ่งใต้ | เจ้าเมืองแต้จิ๋ว ต้นสายซีเหมิน เท่งไฮ้ |
| ไช่หยวนเผย (蔡元培) | ค.ศ. 1868–1940 | อธิการบดีมหาวิทยาลัยปักกิ่ง (Wikipedia เรื่องไช่หยวนเผย) |
| ไช่เอ้อ (蔡锷) | ค.ศ. 1882–1916 | นายทหารผู้นำสงครามต่อต้านหยวนซื่อไข่ |
ผมไม่ใส่บุคคลร่วมสมัยในไทย เพราะยังไม่มีแหล่งหลักยืนยัน
ธรรมเนียม คำสอน และของกิน
คติของแซ่นี้คือถ้อยคำในพระราชโองการ "皇天无亲，惟德是辅" และ "克庸祗德" สาระที่ผมอ่านได้คือแม้พ่อทำผิด ลูกที่ประพฤติดีก็ฟื้นตระกูลได้ ตรงกับเรื่องกำเนิดแซ่เอง
เรื่องอาหาร ผมไม่พบเมนูแต้จิ๋วที่ผูกกับแซ่นี้โดยตรง สิ่งที่ผูกชัดที่สุดคือชา ไช่เซียงเขียนตำรา《茶录》(จีนกลาง ฉาลู่ — บันทึกเรื่องชา) ปี 1051 ถือกันว่าเป็นตำราประชันชาเล่มแรกของจีน (ตัวบทที่เว็บ 诗词汇)
คำถามที่พบบ่อย
แซ่ฉั่ว แซ่ไช่ มาจากไหน?
มาจากแคว้นไช่ในเหอหนานสมัยต้นราชวงศ์โจว เมื่อรัฐฉู่ล้มแคว้นในปี 447 ก่อน ค.ศ. ชาวแคว้นใช้ชื่อแคว้นเป็นแซ่
แซ่ฉั่วภาษาจีนเขียนอย่างไร?
เขียนว่า 蔡 ตัวย่อกับตัวเต็มเหมือนกัน
แซ่ฉั่วภาษาอังกฤษสะกดอย่างไร?
สายแต้จิ๋วและฮกเกี้ยนมักสะกด Chua หรือ Chuah กวางตุ้งสะกด Choi หรือ Choy ไต้หวันสะกด Tsai และจีนแผ่นดินใหญ่สะกด Cai
แซ่ฉั่ว กับแซ่ไช่ ต่างกันหรือเปล่า?
เป็นแซ่เดียวกัน ฉั่วเป็นเสียงแต้จิ๋ว ไช่เป็นเสียงจีนกลาง ตัวอักษรเหมือนกันคือ 蔡
แซ่ฉั่วมีคนมากแค่ไหน?
ในจีนมีราว 7.28 ล้านคน ประมาณการปี 2026 อยู่อันดับ 38 ส่วนในไทยยังไม่พบสถิติ
บทสรุป
รายละเอียดสายแต้จิ๋วผมอ่านเจอเพียงเท่าที่ตระกูลเผยแพร่ไว้ บางข้อยังไม่มีแหล่งยืนยันอีกชั้น
ถ้าลูกหลานแซ่ฉั่วที่บ้านมีสมุดลำดับสกุล ชื่อหมู่บ้านเดิม ป้ายชื่อหอ หรือเรื่องเล่าที่ต่างจากที่ผมเขียน ผมยินดีรับฟังและแก้ไข แจ้งครอบครัวเรา ได้ครับ ดูแซ่อื่นในจีนได้ที่ ตาราง 100 แซ่จีน
แหล่งข้อมูลและอ่านเพิ่มเติม
- สรุปแซ่ 蔡 (Wikipedia ภาษาจีน)
- Cai (surname) (Wikipedia ภาษาอังกฤษ)
- 《尚書・蔡仲之命》ต้นฉบับ (Wikisource ภาษาจีน)
- ประวัติสายไช่กุยฝู่แห่งซีเหมิน เท่งไฮ้ (เว็บไซต์ตระกูลไช่ แหล่งของตระกูล)
- 济阳蔡氏根繁潮汕 (เว็บไซต์ตระกูลไช่ แหล่งของตระกูล)
- 蔡氏郡望・堂号 (Sohu)
- เสียงอ่านของ 蔡 ทุกสำเนียง (Wiktionary)
- ข่าวสมาคมสกุลไชย (สกุลฉั่ว) แห่งประเทศไทย (THE STANDARD)
