แซ่แป๊ะ หรือแซ่ไป๋ คืออักษร 白 ที่แปลตรงตัวว่า "ขาว" แต้จิ๋วอ่านว่าแป๊ะ จีนกลางอ่านว่าไป๋ ประมาณการปี 2026 มีคนใช้แซ่นี้ในจีนราว 4.17 ล้านคน อยู่อันดับ 70 ตามอันดับทางการปี 2020 ตัวเลขนี้คลาดเคลื่อนได้ราว 10% เพราะคำนวณจากสถิติทางการ ไม่ใช่ตัวเลขที่ใครนับจริงทีละคน
ขอบอกไว้ก่อนว่า "แป๊ะ" ที่เป็นชื่อแซ่นี้ ไม่ใช่คำเดียวกับ "แป๊ะ" ที่คนไทยใช้เรียกอาเจ็กสูงวัยครับ คำนั้นมาจากอักษร 伯 ที่แปลว่าลุง
แซ่แป๊ะ แซ่ไป๋ เขียนว่า 白 แปลว่า "ขาว" แต้จิ๋วอ่านว่าแป๊ะ จีนกลางอ่านว่าไป๋ เป็นแซ่ที่มีหลายต้นสาย สายที่ตระกูลยกย่องคือไป๋กงเซิ่ง เชื้อพระวงศ์แคว้นฉู่ และเป็นแซ่ของกวีเอกไป๋จวีอี้ สายที่ลงใต้ชัดเจนที่สุดคืออันซีในฝูเจี้ยน ส่วนสายแต้จิ๋วและสมาคมแซ่นี้ในไทย ผมยังไม่พบ
ประเด็นสำคัญ
- 白 อ่านแต้จิ๋วว่าแป๊ะ จีนกลางว่าไป๋ เป็นแซ่เดียวกัน และไม่เกี่ยวกับ "แป๊ะ" ที่แปลว่าลุง
- เป็นแซ่รวมสาย มีทั้งราชสกุลแคว้นฉู่ แคว้นฉิน และคนต่างชนชาติที่เปลี่ยนมาใช้แซ่นี้
- ถิ่นเดิมของตระกูลคือไท่หยวนในซานซี และหนานหยางในเหอหนาน
- ยังไม่พบบรรพชนผู้เข้าแต้จิ๋วหรือสมาคมแซ่ไป๋ในไทย
ก่อนอ่าน: ทำไมผมเขียนเรื่องแซ่ของตระกูลต่าง ๆ
ผม ธนินพงษ์ ศุภพิทักษ์พงษ์ (MingPaPa) เป็นคนแต้จิ๋ว แซ่ 黃 (แต้จิ๋ว อึ้ง / จีนกลาง หวง) บรรพบุรุษมาจากเท่งไฮ้ (澄海 — จีนกลาง เฉิงไห่) ผมรักและภูมิใจในรากเหง้าวัฒนธรรมจีนที่อากงอาม่าส่งต่อมาให้ หลังจากเขียนเรื่องแซ่อึ้งของบ้านผมเองและตาราง 100 แซ่จีนอันดับแรกแล้ว ผมอยากให้ลูกหลานตระกูลอื่นได้มีเรื่องราวของแซ่ตัวเองเก็บไว้บ้าง จึงขออนุญาตรวบรวมข้อมูลเท่าที่พอจะหาได้ มาเขียนเป็นบทความของแซ่ตระกูลที่มีอยู่ในเมืองไทยทีละแซ่
ตั้งใจให้เป็นประโยชน์ต่อลูกหลานแต่ละตระกูล และเป็นอีกแรงหนึ่งในการช่วยคนไทยเชื้อสายจีนค้นหารากเหง้าของตัวเอง ข้อมูลส่วนใหญ่มาจากรายงานทะเบียนราษฎร์ของทางการจีน หนังสือและเว็บไซต์ของตระกูล งานวิชาการ และข่าวจากจีน ผมพยายามบอกไว้ทุกครั้งว่าเรื่องไหนเป็นตำนานหรือบันทึกของตระกูล และเรื่องไหนมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์
ผมไม่ใช่นักประวัติศาสตร์ เป็นเพียงลูกหลานคนจีนคนหนึ่งที่อยากเห็นเรื่องเหล่านี้ถูกเก็บไว้ หากข้อมูลตระกูลใดผิดพลาด หรือพี่น้องบ้านไหนมีเรื่องราวที่อยากเพิ่มเติม แจ้งครอบครัวเราได้เลยครับ ผมจะแก้ไขและบันทึกไว้ในประวัติการแก้ไขท้ายบทความ เพื่อให้ข้อมูลสมบูรณ์ที่สุด และช่วยให้การศึกษารากเหง้าและวัฒนธรรมของแต่ละแซ่ง่ายขึ้นสำหรับทุกคน
ข้อมูลด่วนแซ่แป๊ะ แซ่ไป๋
| หัวข้อ | ข้อมูล |
|---|---|
| อักษรจีน | 白 (ตัวเต็มและตัวย่อเหมือนกัน) |
| จีนกลาง | Bái ไป๋ |
| แต้จิ๋ว | bêh8 แป๊ะ (ฮกเกี้ยนอ่านว่าเป๊ะ) |
| อันดับในจีน | 70 (ทางการ ปี 2020) |
| จำนวนคน | ประมาณการปี 2026 ราว 4.17 ล้านคน (±10%) |
| มณฑลที่มีมากที่สุด | เหอเป่ย |
| ถิ่นเดิม | ไท่หยวน 太原 · หนานหยาง 南阳 |
เขียนและอ่านอย่างไร
แซ่นี้เขียนว่า 白 แต้จิ๋วอ่านว่า bêh8 หรือ "แป๊ะ" จีนกลางอ่านว่า "ไป๋" นิตยสารศิลปวัฒนธรรมก็เรียกแซ่นี้ว่า ไป๋ (แป๊ะ) ตรงกัน ส่วนพจนานุกรมวิกชันนารีบันทึกเสียงอ่านของอักษร 白 ในหลายสำเนียง ไว้ ภาษาอังกฤษจึงสะกดได้หลายแบบ
คำว่า "แป๊ะ" ที่แปลว่าลุงมาจากอักษร 伯 (แต้จิ๋ว bêh4) เสียงต่างจากแซ่ 白 เพียงวรรณยุกต์ แต่พอเขียนเป็นอักษรไทยก็เหมือนกัน แซ่แป๊ะจึงไม่ได้แปลว่า "แซ่ลุง" เวลาเขียนถึงแซ่นี้ ผมคิดว่าควรมีอักษร 白 กำกับไว้เสมอ
แซ่แป๊ะมาจากไหน
สายไป๋กงเซิ่ง ไป๋กงเซิ่ง (白公胜 Bái Gōngshèng) เป็นหลานของพระเจ้าฉู่ผิงหวาง (楚平王 — ฉู่ คือแคว้นใหญ่ทางใต้ยุคชุนชิว) ได้ศักดินาที่เมืองชื่อ "白" ในเขตเหอหนาน จึงเรียกกันว่า "ไป๋กง" ต่อมาก่อกบฏแต่พ่ายแพ้ ตายเมื่อ 479 ปีก่อน ค.ศ. ตามที่ปรากฏในประวัติของท่านในวิกิพีเดียภาษาจีน ลูกหลานหนีไปรัฐฉินแล้วใช้ "白" เป็นแซ่
กวีเอกไป๋จวีอี้ (白居易 Bái Jūyì) แห่งราชวงศ์ถัง เขียนไว้ในประวัติปู่ของท่านว่า "白氏芈姓，楚公族也" คือตระกูลไป๋สกุลหมี่ เป็นเชื้อพระวงศ์ฉู่ และว่าลูกหลานสายนี้คือแม่ทัพไป๋ฉี่ (白起) แห่งรัฐฉิน บุตรของไป๋ฉี่ได้ไปอยู่ที่ไท่หยวน นี่คือที่มาของถิ่นเดิม แต่การต่อสายแบบนี้ถูกสงสัยมาตั้งแต่สมัยถัง
สายอื่น ๆ รัฐฉินมีกงจื่อไป๋ (公子白) และไป๋อี่ปิ่ง (白乙丙) แต่ตำราไม่ตรงกันว่าเป็นบุตรของใคร ส่วนไป๋ฟู่ (白阜) เป็นเรื่องตำนาน
สายจากชนชาติอื่น จุดที่ทำให้แซ่นี้ต่างจากหลายแซ่คือมีคนต่างชนชาติเปลี่ยนมาใช้ 白 กษัตริย์แคว้นชิวฉือ (龟兹 Qiūcí) แถบคูชาในซินเจียงใช้แซ่นี้ ชาวเติร์กบางตระกูลก็ใช้ สมัยหยวน ลูกหลานชาวหุยหุย (回回 — ชาวมุสลิม) บางสายเปลี่ยนมาใช้แซ่นี้ ทุกวันนี้จึงมีชาวหุย (回族) แซ่ไป๋อยู่มาก ส่วนชาวมองโกลบางสายและตระกูลแมนจูบางตระกูลในสมัยหยวนถึงชิงก็เปลี่ยนมาใช้แซ่นี้เช่นกัน
บรรพบุรุษของไป๋จวีอี้ นักประวัติศาสตร์เฉินอิ๋นเค่อ (陈寅恪 Chén Yīnkè) และลูกศิษย์ของท่าน เสนอว่าบรรพชนของกวีเอกอาจเป็นราชวงศ์ชิวฉือจากเอเชียกลาง ไม่ใช่ชาวฮั่นสายฉู่อย่างที่ท่านเขียนเอง แต่ยังไม่มีข้อสรุป
ถิ่นเดิมและชื่อหอบรรพชน
ถิ่นเดิมมีสองแห่ง คือไท่หยวน (太原 Tàiyuán) ในซานซี และหนานหยาง (南阳 Nányáng) ในเหอหนาน ที่ตระกูลย้ายมารุ่งเรืองสมัยห้าราชวงศ์
ชื่อหอที่น่าสนใจมีสองชื่อ 香山堂 (จีนกลาง เซียงซานถัง) มาจากไป๋จวีอี้ ผู้ใช้ชีวิตบั้นปลายที่เขาเซียงซานใกล้ลั่วหยางและเรียกตนว่า "香山居士" (เซียงซานจวีซื่อ — ฆราวาสแห่งเขาเซียงซาน) ส่วน 治生堂 (จื้อเซิงถัง — หอแห่งการทำมาหากิน) มาจากไป๋กุย (白圭 Bái Guī) พ่อค้ายุคจั้นกั๋วที่วางหลักว่า "人弃我取，人取我予" คือคนอื่นทิ้งเราเก็บ คนอื่นแย่งเราปล่อย ตามที่เล่าในประวัติไป๋กุย
เส้นทางลงใต้ และแซ่นี้ในแต้จิ๋ว
แซ่ไป๋ต่างจากแซ่ส่วนใหญ่ที่ย้ายศูนย์กลางลงใต้ คือยังกระจุกอยู่ทางเหนือจนทุกวันนี้ สมัยหมิงมีการอพยพจาก "ต้นหวยใหญ่" ในซานซีไปเหอเป่ย ซานตง และปักกิ่ง
สายที่ลงทะเลใต้ชัดเจนที่สุดที่ผมพบคือตระกูลไป๋ "榜头" (ป่างโถว) แห่งอันซี (安溪 Ānxī) ฝูเจี้ยน ตามสมุดลำดับสกุลของสายนี้ ปี 1424 ไป๋อิ้งชุ่น (白应顺) ย้ายไปหมู่บ้านโฮ่วหลิน เป็นต้นสาย และตามฐานข้อมูลสมุดลำดับสกุล ลูกหลานกระจายไปไต้หวัน มาเลเซีย และสิงคโปร์ ข้อมูลส่วนนี้มาจากบันทึกของตระกูลเอง
ส่วนแซ่แป๊ะในแต้จิ๋ว ผมต้องบอกตรง ๆ ว่ายังไม่พบ ทั้งบรรพชนผู้เข้ามาตั้งรกรากและหมู่บ้านแซ่ไป๋ในเขตซัวเถา (汕头 — จีนกลาง ซ่านโถว) เท่งไฮ้ (澄海 — จีนกลาง เฉิงไห่) หรือกิ๊กเอี๊ย (揭阳 — จีนกลาง เจียหยาง)
แซ่แป๊ะ แซ่ไป๋ ในเมืองไทย
ในรายชื่อสมาคมสมาชิกของสหสมาคมตระกูลแซ่แห่งประเทศไทย ตามเว็บไซต์ของสหสมาคม (ข้อมูลราวปี 2009–2011) ไม่มีสมาคมแซ่ 白 ผมจึงยังไม่พบสมาคมแซ่แป๊ะในไทย และยังไม่พบนามสกุลไทยที่มีเอกสารยืนยันว่ามาจากแซ่นี้ ส่วนสิงคโปร์มีสมาคมแซ่ไป๋ที่ชัดเจน และเป็นเจ้าภาพ "การประชุมสัมพันธ์ตระกูลไป๋โลกครั้งที่ 3" ปี 2008 ซึ่งข่าวซินาระบุว่าเป็นครั้งแรกที่จัดนอกจีน
ถ้าบ้านท่านเป็นแซ่ 白 ลองถามผู้ใหญ่ว่าเรียกแซ่ว่าอะไร ถ้าเรียก "เป๊ะ" แบบฮกเกี้ยน อาจเกี่ยวกับสายฮกเกี้ยน เช่นสายอันซีข้างต้น ถ้าเรียก "ไป๋" อาจมาจากจีนเหนือ นี่เป็นข้อสังเกตของผม ไม่ใช่ข้อยืนยัน
ทุกวันนี้อยู่ที่ไหนในจีน
ตามรายงานของกระทรวงความมั่นคงสาธารณะจีนปี 2021 มณฑลที่มีคนแซ่ไป๋มากที่สุดคือเหอเป่ย แหล่งข้อมูลรองว่าห้าพื้นที่ทางเหนือ (เหอเป่ย เหอหนาน ส่านซี ซานซี มองโกเลียใน) รวมกันราว 47.6% ใช้ดูภาพรวมเท่านั้น
บุคคลสำคัญแซ่แป๊ะ แซ่ไป๋
| ชื่อ | ยุค | ความสำคัญ |
|---|---|---|
| ไป๋กงเซิ่ง 白公胜 | ชุนชิว | ต้นสายแคว้นฉู่ |
| ไป๋ฉี่ 白起 (Bái Qǐ) | จั้นกั๋ว | แม่ทัพรัฐฉิน ผู้ชนะศึกฉางผิง |
| ไป๋กุย 白圭 | จั้นกั๋ว | พ่อค้ารัฐเว่ย ต้นหอ 治生堂 |
| ไป๋จวีอี้ 白居易 (Bái Jūyì) | 772–846 | กวีเอกราชวงศ์ถัง ผู้แต่ง《长恨歌》(ฉางเฮิ่นเกอ — บทกวีแห่งความอาลัยนิรันดร์) |
| ไป๋อวี้ฉาน 白玉蟾 (Bái Yùchán) | 1134–1229 | นักพรตเต๋า เกิดที่ไหหลำ บรรพชนจากฝูเจี้ยน |
| ไป๋ฉงสี่ 白崇禧 | 1893–1966 | ชาวหุยจากกุ้ยหลิน แม่ทัพสมัยสาธารณรัฐจีน |
ธรรมเนียม คติของตระกูล และอาหาร
แซ่ไป๋มีอาหารที่ผูกกับบรรพบุรุษจริง แต่เป็นเรื่องเล่าเชิงประณาม ปี 260 ก่อน ค.ศ. ในศึกฉางผิง แม่ทัพไป๋ฉี่ฝังทหารรัฐจ้าวที่ยอมแพ้จำนวนมาก (ตัวเลขตามประเพณีราว 4 แสนคน) ชาวเกาผิงในซานซีจึงเกลียดชังท่านสืบมา และย่างเต้าหู้ขาวเรียกว่า "เนื้อไป๋ฉี่" (白起肉) กินกับน้ำจิ้มกากถั่วผสมกระเทียมที่เปรียบเป็นสมองของท่าน ทุกวันนี้คือเต้าหู้ย่างเกาผิง (高平烧豆腐) ซึ่งตามเว็บไซต์ของรัฐบาลเมืองจิ้นเฉิงขึ้นทะเบียนเป็นมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ระดับมณฑลซานซี สำหรับบ้านแซ่แป๊ะในไทย ผมยังไม่พบอาหารพิธีเฉพาะของแซ่
คติของตระกูลสะท้อนผ่านชื่อหอ คือ "治生" ทำมาหากินอย่างชาญฉลาด และ "香山" ชีวิตเรียบง่ายและรักบทกวี ผมไม่พบวันไหว้บรรพชนรวมของแซ่ไป๋
แซ่ที่สืบจากสกุลหมี่ของฉู่เช่นกันคือ 熊 ชื่อไทยคือแซ่ฮิ้ม (สำเนียงแต้จิ๋วอ่านว่า ฮิ้ม ถอดเสียงตามหลักการอ่านแต้จิ๋ว ยังไม่พบการใช้เป็นชื่อแซ่ในเอกสารไทย / จีนกลาง สยง) อ่านต่อได้ที่แซ่ฮิ้ม แซ่สยง (熊) มาจากไหน ส่วนแซ่ที่มีมากในเหอเป่ยเหมือนกันคือ 郝 ชื่อไทยคือแซ่ฮัก (สำเนียงแต้จิ๋วอ่านว่า ฮัก ถอดเสียงเช่นเดียวกัน / จีนกลาง ห่าว) อ่านได้ที่แซ่ฮัก แซ่ห่าว (郝) มาจากไหน และดูภาพรวมได้ที่ตารางแซ่จีน 100 อันดับแรก ปี 2026
คำถามที่พบบ่อย
แซ่แป๊ะ ภาษาจีนเขียนอย่างไร?
เขียนว่า 白 ตัวเต็มและตัวย่อเหมือนกัน แปลตรงตัวว่า "ขาว"
แซ่แป๊ะ แต้จิ๋วและจีนกลางอ่านว่าอะไร?
แต้จิ๋วอ่านว่า bêh8 หรือ "แป๊ะ" ฮกเกี้ยนอ่านว่า "เป๊ะ" ส่วนจีนกลางอ่านว่า "ไป๋" (Bái) แซ่แป๊ะกับแซ่ไป๋จึงเป็นแซ่ 白 เดียวกัน
แซ่แป๊ะ (白) เกี่ยวกับคำว่า "แป๊ะ" ที่แปลว่าลุงไหม?
ไม่เกี่ยวกัน "แป๊ะ" ที่เรียกชายจีนสูงวัยมาจากอักษร 伯 ที่แปลว่าลุง ส่วนแซ่คืออักษร 白 ที่แปลว่าขาว เสียงแต้จิ๋วต่างกันที่วรรณยุกต์ แต่เขียนเป็นอักษรไทยเหมือนกัน
แซ่แป๊ะ แซ่ไป๋ มาจากไหน?
มีหลายต้นสาย สายที่ตระกูลยกย่องคือไป๋กงเซิ่ง เชื้อพระวงศ์แคว้นฉู่ นอกจากนี้ยังมีสายรัฐฉินและสายชนชาติอื่น
แซ่แป๊ะ ภาษาอังกฤษสะกดอย่างไร?
สะกดว่า Bai (จีนกลาง) Pai (ไต้หวัน) Pak (กวางตุ้ง) หรือ Peh (ฮกเกี้ยน)
บทสรุป
แซ่แป๊ะ แซ่ไป๋ เป็นแซ่ภาคเหนือที่มีสายหนึ่งลงทะเลใต้ มีกวีเอกไป๋จวีอี้เป็นหน้าตาของตระกูล และมีต้นสายทั้งราชสกุลจีนโบราณและคนต่างชนชาติที่กลายมาเป็นคนแซ่เดียวกัน ส่วนที่เกี่ยวกับแต้จิ๋วและเมืองไทย ผมยังไม่พบข้อมูลที่ยืนยันได้
ถ้าท่านเป็นลูกหลานแซ่ 白 และมีสมุดลำดับสกุล ชื่อหมู่บ้านเดิม หรือเรื่องเล่าที่ต่างจากที่ผมเขียน แจ้งครอบครัวเรา ได้เลยครับ ประวัติแซ่ไป๋ในเมืองไทยยังมีคนบันทึกน้อยมาก
แหล่งข้อมูลและอ่านเพิ่มเติม
- ไป๋จวีอี้ (วิกิพีเดียภาษาอังกฤษ)
- ไป๋จวีอี้ (วิกิพีเดียภาษาจีน)
- ไป๋ฉี่ แม่ทัพรัฐฉิน (วิกิพีเดียภาษาจีน)
- ไป๋กุย นักการค้ายุคจั้นกั๋ว (วิกิพีเดียภาษาจีน)
- ไป๋กงเซิ่ง เชื้อพระวงศ์ฉู่ (วิกิพีเดียภาษาจีน)
- ถาวร สิกขโกศล เรื่องแซ่จีนในไทย (นิตยสารศิลปวัฒนธรรม)
- ชื่อหอและถิ่นเดิมของแซ่ไป๋ (เว็บไซต์ตระกูลไป๋ zupu.cn)
- ลำดับตระกูลไป๋แห่งอันซี ฝูเจี้ยน (zupu.cn)
